Adhyāya 111

संजय उवाच । तवात्मजांस्तु पतितान्दृष्ट्वा कर्णः प्रतापवान् । क्रोधेन महताविष्टो निर्विण्णोऽभूत्स जीवितात् ॥

saṁjaya uvāca । tavātmajāṁs tu patitān dr̥ṣṭvā karṇaḥ pratāpavān । krodhena mahatāviṣṭo nirviṇṇo ’bhūt sa jīvitāt ॥

आगस्कृतमिवात्मानं मेने चाधिरथिस्तदा । भीमसेनं ततः क्रुद्धः समाद्रवत संभ्रमात् ॥

āgaskr̥tam ivātmānaṁ mene cādhirathis tadā । bhīmasenaṁ tataḥ kruddhaḥ samādravata saṁbhramāt ॥

स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा राधेयः प्रहसन्निव । पुनर्विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

sa bhīmaṁ pañcabhir viddhvā rādheyaḥ prahasann iva । punar vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

अवहासं तु तं पार्थो नामृष्यत वृकोदरः । ततो विव्याध राधेयं शतेन नतपर्वणाम् ॥

avahāsaṁ tu taṁ pārtho nāmr̥ṣyata vr̥kodaraḥ । tato vivyādha rādheyaṁ śatena nataparvaṇām ॥

पुनश्च विशिखैस्तीक्ष्णैर्विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । धनुश्चिच्छेद भल्लेन सूतपुत्रस्य मारिष ॥

punaś ca viśikhais tīkṣṇair viddhvā pañcabhir āśugaiḥ । dhanuś ciccheda bhallena sūtaputrasya māriṣa ॥

अथान्यद्धनुरादाय कर्णो भारत दुर्मनाः । इषुभिश्छादयामास भीमसेनं समन्ततः ॥

athānyad dhanur ādāya karṇo bhārata durmanāḥ । iṣubhiś chādayām āsa bhīmasenaṁ samantataḥ ॥

तस्य भीमो हयान्हत्वा विनिहत्य च सारथिम् । प्रजहास महाहासं कृते प्रतिकृतं पुनः ॥

tasya bhīmo hayān hatvā vinihatya ca sārathim । prajahāsa mahāhāsaṁ kr̥te pratikr̥taṁ punaḥ ॥

इषुभिः कार्मुकं चास्य चकर्त पुरुषर्षभः । तत्पपात महाराज स्वर्णपृष्ठं महास्वनम् ॥

iṣubhiḥ kārmukaṁ cāsya cakarta puruṣarṣabhaḥ । tat papāta mahārāja svarṇapr̥ṣṭhaṁ mahāsvanam ॥

अवारोहद्रथात्तस्मादथ कर्णो महारथः । गदां गृहीत्वा समरे भीमसेनाय चाक्षिपत् ॥

avārohad rathāt tasmād atha karṇo mahārathaḥ । gadāṁ gr̥hītvā samare bhīmasenāya cākṣipat ॥

तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा वृकोदरः । शरैरवारयद्राजन्सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

tām āpatantīṁ sahasā gadāṁ dr̥ṣṭvā vr̥kodaraḥ । śarair avārayad rājan sarvasainyasya paśyataḥ ॥

ततो बाणसहस्राणि प्रेषयामास पाण्डवः । सूतपुत्रवधाकाङ्क्षी त्वरमाणः पराक्रमी ॥

tato bāṇasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍavaḥ । sūtaputravadhākāṅkṣī tvaramāṇaḥ parākramī ॥

तानिषूनिषुभिः कर्णो वारयित्वा महामृधे । कवचं भीमसेनस्य पातयामास सायकैः ॥

tān iṣūn iṣubhiḥ karṇo vārayitvā mahāmr̥dhe । kavacaṁ bhīmasenasya pātayām āsa sāyakaiḥ ॥

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् । पश्यतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥

athainaṁ pañcaviṁśatyā kṣudrakāṇāṁ samārpayat । paśyatāṁ sarvabhūtānāṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

ततो भीमो महाराज नवभिर्नतपर्वणाम् । रणेऽप्रेषयत क्रुद्धः सूतपुत्रस्य मारिष ॥

tato bhīmo mahārāja navabhir nataparvaṇām । raṇe ’preṣayata kruddhaḥ sūtaputrasya māriṣa ॥

ते तस्य कवचं भित्त्वा तथा बाहुं च दक्षिणम् । अभ्यगुर्धरणीं तीक्ष्णा वल्मीकमिव पन्नगाः ॥

te tasya kavacaṁ bhittvā tathā bāhuṁ ca dakṣiṇam । abhyagur dharaṇīṁ tīkṣṇā valmīkam iva pannagāḥ ॥

राधेयं तु रणे दृष्ट्वा पदातिनमवस्थितम् । भीमसेनेन संरब्धं राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् । त्वरध्वं सर्वतो यत्ता राधेयस्य रथं प्रति ॥

rādheyaṁ tu raṇe dr̥ṣṭvā padātinam avasthitam । bhīmasenena saṁrabdhaṁ rājā duryodhano ’bravīt । tvaradhvaṁ sarvato yattā rādheyasya rathaṁ prati ॥

ततस्तव सुता राजञ्श्रुत्वा भ्रातुर्वचो द्रुतम् । अभ्ययुः पाण्डवं युद्धे विसृजन्तः शिताञ्शरान् ॥

tatas tava sutā rājañ śrutvā bhrātur vaco drutam । abhyayuḥ pāṇḍavaṁ yuddhe visr̥jantaḥ śitāñ śarān ॥

चित्रोपचित्रश्चित्राक्षश्चारुचित्रः शरासनः । चित्रायुधश्चित्रवर्मा समरे चित्रयोधिनः ॥

citropacitraś citrākṣaś cārucitraḥ śarāsanaḥ । citrāyudhaś citravarmā samare citrayodhinaḥ ॥

आगच्छतस्तान्सहसा भीमो राजन्महारथः । साश्वसूतध्वजान्यत्तान्पातयामास संयुगे । ते हता न्यपतन्भूमौ वातनुन्ना इव द्रुमाः ॥

āgacchatas tān sahasā bhīmo rājan mahārathaḥ । sāśvasūtadhvajān yattān pātayām āsa saṁyuge । te hatā nyapatan bhūmau vātanunnā iva drumāḥ ॥

दृष्ट्वा विनिहतान्पुत्रांस्तव राजन्महारथान् । अश्रुपूर्णमुखः कर्णः कश्मलं समपद्यत ॥

dr̥ṣṭvā vinihatān putrāṁs tava rājan mahārathān । aśrupūrṇamukhaḥ karṇaḥ kaśmalaṁ samapadyata ॥

रथमन्यं समास्थाय विधिवत्कल्पितं पुनः । अभ्ययात्पाण्डवं युद्धे त्वरमाणः पराक्रमी ॥

ratham anyaṁ samāsthāya vidhivat kalpitaṁ punaḥ । abhyayāt pāṇḍavaṁ yuddhe tvaramāṇaḥ parākramī ॥

तावन्योन्यं शरैर्विद्ध्वा स्वर्णपुङ्खैः शिलाशितैः । व्यभ्राजेतां महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tāv anyonyaṁ śarair viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ । vyabhrājetāṁ mahārāja puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

षट्त्रिंशद्भिस्ततो भल्लैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः । व्यधमत्कवचं क्रुद्धः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ॥

ṣaṭtriṁśadbhis tato bhallair niśitais tigmatejanaiḥ । vyadhamat kavacaṁ kruddhaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ ॥

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ शरैः कृतमहाव्रणौ । शोणिताक्तौ व्यराजेतां कालसूर्याविवोदितौ ॥

raktacandanadigdhāṅgau śaraiḥ kr̥tamahāvraṇau । śoṇitāktau vyarājetāṁ kālasūryāv ivoditau ॥

तौ शोणितोक्षितैर्गात्रैः शरैश्छिन्नतनुच्छदौ । विवर्माणौ व्यराजेतां निर्मुक्ताविव पन्नगौ ॥

tau śoṇitokṣitair gātraiḥ śaraiś chinnatanucchadau । vivarmāṇau vyarājetāṁ nirmuktāv iva pannagau ॥

व्याघ्राविव नरव्याघ्रौ दंष्ट्राभिरितरेतरम् । शरदंष्ट्रा विधुन्वानौ ततक्षतुररिंदमौ ॥

vyāghrāv iva naravyāghrau daṁṣṭrābhir itaretaram । śaradaṁṣṭrā vidhunvānau tatakṣatur ariṁdamau ॥

वारणाविव संसक्तौ रङ्गमध्ये विरेजतुः । तुदन्तौ विशिखैस्तीक्ष्णैर्मत्तवारणविक्रमौ ॥

vāraṇāv iva saṁsaktau raṅgamadhye virejatuḥ । tudantau viśikhais tīkṣṇair mattavāraṇavikramau ॥

प्रच्छादयन्तौ समरे शरजालैः परस्परम् । रथाभ्यां नादयन्तौ च दिशः सर्वा विचेरतुः ॥

pracchādayantau samare śarajālaiḥ parasparam । rathābhyāṁ nādayantau ca diśaḥ sarvā viceratuḥ ॥

तौ रथाभ्यां महाराज मण्डलावर्तनादिषु । व्यरोचेतां महात्मानौ वृत्रवज्रधराविव ॥

tau rathābhyāṁ mahārāja maṇḍalāvartanādiṣu । vyarocetāṁ mahātmānau vr̥travajradharāv iva ॥

सहस्ताभरणाभ्यां तु भुजाभ्यां विक्षिपन्धनुः । व्यरोचत रणे भीमः सविद्युदिव तोयदः ॥

sahastābharaṇābhyāṁ tu bhujābhyāṁ vikṣipan dhanuḥ । vyarocata raṇe bhīmaḥ savidyud iva toyadaḥ ॥

स चापघोषस्तनितः शरधाराम्बुदो महान् । भीममेघो महाराज कर्णपर्वतमभ्ययात् ॥

sa cāpaghoṣastanitaḥ śaradhārāmbudo mahān । bhīmamegho mahārāja karṇaparvatam abhyayāt ॥

ततः शरसहस्रेण धनुर्मुक्तेन भारत । पाण्डवो व्यकिरत्कर्णं घनोऽद्रिमिव वृष्टिभिः ॥

tataḥ śarasahasreṇa dhanurmuktena bhārata । pāṇḍavo vyakirat karṇaṁ ghano ’drim iva vr̥ṣṭibhiḥ ॥

तत्रावैक्षन्त पुत्रास्ते भीमसेनस्य विक्रमम् । सुपुङ्खैः कङ्कवासोभिर्यत्कर्णं छादयच्छरैः ॥

tatrāvaikṣanta putrās te bhīmasenasya vikramam । supuṅkhaiḥ kaṅkavāsobhir yat karṇaṁ chādayac charaiḥ ॥

स नन्दयन्रणे पार्थं केशवं च यशस्विनम् । सात्यकिं चक्ररक्षौ च भीमः कर्णमयोधयत् ॥

sa nandayan raṇe pārthaṁ keśavaṁ ca yaśasvinam । sātyakiṁ cakrarakṣau ca bhīmaḥ karṇam ayodhayat ॥

विक्रमं भुजयोर्वीर्यं धैर्यं च विदितात्मनः । पुत्रास्तव महाराज ददृशुः पाण्डवस्य ह ॥

vikramaṁ bhujayor vīryaṁ dhairyaṁ ca viditātmanaḥ । putrās tava mahārāja dadr̥śuḥ pāṇḍavasya ha ॥