Adhyāya 113

धृतराष्ट्र उवाच । महानपनयः सूत ममैवात्र विशेषतः । स इदानीमनुप्राप्तो मन्ये संजय शोचतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । mahān apanayaḥ sūta mamaivātra viśeṣataḥ । sa idānīm anuprāpto manye saṁjaya śocataḥ ॥

यद्गतं तद्गतमिति ममासीन्मनसि स्थितम् । इदानीमत्र किं कार्यं प्रकरिष्यामि संजय ॥

yad gataṁ tad gatam iti mamāsīn manasi sthitam । idānīm atra kiṁ kāryaṁ prakariṣyāmi saṁjaya ॥

यथा त्वेष क्षयो वृत्तो ममापनयसंभवः । वीराणां तन्ममाचक्ष्व स्थिरीभूतोऽस्मि संजय ॥

yathā tv eṣa kṣayo vr̥tto mamāpanayasaṁbhavaḥ । vīrāṇāṁ tan mamācakṣva sthirībhūto ’smi saṁjaya ॥

संजय उवाच । कर्णभीमौ महाराज पराक्रान्तौ महाहवे । बाणवर्षाण्यवर्षेतां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ ॥

saṁjaya uvāca । karṇabhīmau mahārāja parākrāntau mahāhave । bāṇavarṣāṇy avarṣetāṁ vr̥ṣṭimantāv ivāmbudau ॥

भीमनामाङ्किता बाणाः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः । विविशुः कर्णमासाद्य भिन्दन्त इव जीवितम् ॥

bhīmanāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ । viviśuḥ karṇam āsādya bhindanta iva jīvitam ॥

तथैव कर्णनिर्मुक्तैः सविषैरिव पन्नगैः । आकीर्यत रणे भीमः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tathaiva karṇanirmuktaiḥ saviṣair iva pannagaiḥ । ākīryata raṇe bhīmaḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तयोः शरैर्महाराज संपतद्भिः समन्ततः । बभूव तव सैन्यानां संक्षोभः सागरोपमः ॥

tayoḥ śarair mahārāja saṁpatadbhiḥ samantataḥ । babhūva tava sainyānāṁ saṁkṣobhaḥ sāgaropamaḥ ॥

भीमचापच्युतैर्बाणैस्तव सैन्यमरिंदम । अवध्यत चमूमध्ये घोरैराशीविषोपमैः ॥

bhīmacāpacyutair bāṇais tava sainyam ariṁdama । avadhyata camūmadhye ghorair āśīviṣopamaiḥ ॥

वारणैः पतितै राजन्वाजिभिश्च नरैः सह । अदृश्यत मही कीर्णा वातनुन्नैर्द्रुमैरिव ॥

vāraṇaiḥ patitai rājan vājibhiś ca naraiḥ saha । adr̥śyata mahī kīrṇā vātanunnair drumair iva ॥

ते वध्यमानाः समरे भीमचापच्युतैः शरैः । प्राद्रवंस्तावका योधाः किमेतदिति चाब्रुवन् ॥

te vadhyamānāḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ । prādravaṁs tāvakā yodhāḥ kim etad iti cābruvan ॥

ततो व्युदस्तं तत्सैन्यं सिन्धुसौवीरकौरवम् । प्रोत्सारितं महावेगैः कर्णपाण्डवयोः शरैः ॥

tato vyudastaṁ tat sainyaṁ sindhusauvīrakauravam । protsāritaṁ mahāvegaiḥ karṇapāṇḍavayoḥ śaraiḥ ॥

ते शरातुरभूयिष्ठा हताश्वनरवाहनाः । उत्सृज्य कर्णं भीमं च प्राद्रवन्सर्वतोदिशम् ॥

te śarāturabhūyiṣṭhā hatāśvanaravāhanāḥ । utsr̥jya karṇaṁ bhīmaṁ ca prādravan sarvatodiśam ॥

नूनं पार्थार्थमेवास्मान्मोहयन्ति दिवौकसः । यत्कर्णभीमप्रभवैर्वध्यते नो बलं शरैः ॥

nūnaṁ pārthārtham evāsmān mohayanti divaukasaḥ । yat karṇabhīmaprabhavair vadhyate no balaṁ śaraiḥ ॥

एवं ब्रुवन्तो योधास्ते तावका भयपीडिताः । शरपातं समुत्सृज्य स्थिता युद्धदिदृक्षवः ॥

evaṁ bruvanto yodhās te tāvakā bhayapīḍitāḥ । śarapātaṁ samutsr̥jya sthitā yuddhadidr̥kṣavaḥ ॥

ततः प्रावर्तत नदी घोररूपा महाहवे । बभूव च विशेषेण भीरूणां भयवर्धिनी ॥

tataḥ prāvartata nadī ghorarūpā mahāhave । babhūva ca viśeṣeṇa bhīrūṇāṁ bhayavardhinī ॥

वारणाश्वमनुष्याणां रुधिरौघसमुद्भवा । संवृता गतसत्त्वैश्च मनुष्यगजवाजिभिः ॥

vāraṇāśvamanuṣyāṇāṁ rudhiraughasamudbhavā । saṁvr̥tā gatasattvaiś ca manuṣyagajavājibhiḥ ॥

सानुकर्षपताकैश्च द्विपाश्वरथभूषणैः । स्यन्दनैरपविद्धैश्च भग्नचक्राक्षकूबरैः ॥

sānukarṣapatākaiś ca dvipāśvarathabhūṣaṇaiḥ । syandanair apaviddhaiś ca bhagnacakrākṣakūbaraiḥ ॥

जातरूपपरिष्कारैर्धनुर्भिः सुमहाधनैः । सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्नाराचैश्च सहस्रशः ॥

jātarūpapariṣkārair dhanurbhiḥ sumahādhanaiḥ । suvarṇapuṅkhair iṣubhir nārācaiś ca sahasraśaḥ ॥

कर्णपाण्डवनिर्मुक्तैर्निर्मुक्तैरिव पन्नगैः । प्रासतोमरसंघातैः खड्गैश्च सपरश्वधैः ॥

karṇapāṇḍavanirmuktair nirmuktair iva pannagaiḥ । prāsatomarasaṁghātaiḥ khaḍgaiś ca saparaśvadhaiḥ ॥

सुवर्णविकृतैश्चापि गदामुसलपट्टिशैः । वज्रैश्च विविधाकारैः शक्तिभिः परिघैरपि । शतघ्नीभिश्च चित्राभिर्बभौ भारत मेदिनी ॥

suvarṇavikr̥taiś cāpi gadāmusalapaṭṭiśaiḥ । vajraiś ca vividhākāraiḥ śaktibhiḥ parighair api । śataghnībhiś ca citrābhir babhau bhārata medinī ॥

कनकाङ्गदकेयूरैः कुण्डलैर्मणिभिः शुभैः । तनुत्रैः सतलत्रैश्च हारैर्निष्कैश्च भारत ॥

kanakāṅgadakeyūraiḥ kuṇḍalair maṇibhiḥ śubhaiḥ । tanutraiḥ satalatraiś ca hārair niṣkaiś ca bhārata ॥

वस्त्रैश्छत्रैश्च विध्वस्तैश्चामरव्यजनैरपि । गजाश्वमनुजैर्भिन्नैः शस्त्रैः स्यन्दनभूषणैः ॥

vastraiś chatraiś ca vidhvastaiś cāmaravyajanair api । gajāśvamanujair bhinnaiḥ śastraiḥ syandanabhūṣaṇaiḥ ॥

तैस्तैश्च विविधैर्भावैस्तत्र तत्र वसुंधरा । पतितैरपविद्धैश्च संबभौ द्यौरिव ग्रहैः ॥

tais taiś ca vividhair bhāvais tatra tatra vasuṁdharā । patitair apaviddhaiś ca saṁbabhau dyaur iva grahaiḥ ॥

अचिन्त्यमद्भुतं चैव तयोः कर्मातिमानुषम् । दृष्ट्वा चारणसिद्धानां विस्मयः समपद्यत ॥

acintyam adbhutaṁ caiva tayoḥ karmātimānuṣam । dr̥ṣṭvā cāraṇasiddhānāṁ vismayaḥ samapadyata ॥

अग्नेर्वायुसहायस्य गतिः कक्ष इवाहवे । आसीद्भीमसहायस्य रौद्रमाधिरथेर्गतम् । निपातितध्वजरथं हतवाजिनरद्विपम् ॥

agner vāyusahāyasya gatiḥ kakṣa ivāhave । āsīd bhīmasahāyasya raudram ādhirather gatam । nipātitadhvajarathaṁ hatavājinaradvipam ॥

गजाभ्यां संप्रयुक्ताभ्यामासीन्नडवनं यथा । तथाभूतं महत्सैन्यमासीद्भारत संयुगे । विमर्दः कर्णभीमाभ्यामासीच्च परमो रणे ॥

gajābhyāṁ saṁprayuktābhyām āsīn naḍavanaṁ yathā । tathābhūtaṁ mahat sainyam āsīd bhārata saṁyuge । vimardaḥ karṇabhīmābhyām āsīc ca paramo raṇe ॥