Adhyāya 100

धृतराष्ट्र उवाच । किं तस्यां मम सेनायां नासन्केचिन्महारथाः । ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन्नाप्यवारयन् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kiṁ tasyāṁ mama senāyāṁ nāsan ke cin mahārathāḥ । ye tathā sātyakiṁ yāntaṁ naivāghnan nāpy avārayan ॥

एको हि समरे कर्म कृतवान्सत्यविक्रमः । शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव ॥

eko hi samare karma kr̥tavān satyavikramaḥ । śakratulyabalo yuddhe mahendro dānaveṣv iva ॥

अथ वा शून्यमासीत्तद्येन यातः स सात्यकिः । एको वै बहुलाः सेनाः प्रमृद्नन्पुरुषर्षभः ॥

atha vā śūnyam āsīt tad yena yātaḥ sa sātyakiḥ । eko vai bahulāḥ senāḥ pramr̥dnan puruṣarṣabhaḥ ॥

कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम् । एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

kathaṁ ca yudhyamānānām apakrānto mahātmanām । eko bahūnāṁ śaineyas tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । राजन्सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान् । तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशोऽभवत् ॥

saṁjaya uvāca । rājan senāsamudyogo rathanāgāśvapattimān । tumulas tava sainyānāṁ yugāntasadr̥śo ’bhavat ॥

आह्णिकेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद । नास्ति लोके समः कश्चित्समूह इति मे मतिः ॥

āhṇikeṣu samūheṣu tava sainyasya mānada । nāsti loke samaḥ kaś cit samūha iti me matiḥ ॥

तत्र देवाः स्म भाषन्ते चारणाश्च समागताः । एतदन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले ॥

tatra devāḥ sma bhāṣante cāraṇāś ca samāgatāḥ । etad antāḥ samūhā vai bhaviṣyanti mahītale ॥

न चैव तादृशः कश्चिद्व्यूह आसीद्विशां पते । यादृग्जयद्रथवधे द्रोणेन विहितोऽभवत् ॥

na caiva tādr̥śaḥ kaś cid vyūha āsīd viśāṁ pate । yādr̥g jayadrathavadhe droṇena vihito ’bhavat ॥

चण्डवाताभिपन्नानां समुद्राणामिव स्वनः । रणेऽभवद्बलौघानामन्योन्यमभिधावताम् ॥

caṇḍavātābhipannānāṁ samudrāṇām iva svanaḥ । raṇe ’bhavad balaughānām anyonyam abhidhāvatām ॥

पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन्नरोत्तम । त्वद्बले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च ॥

pārthivānāṁ sametānāṁ bahūny āsan narottama । tvadbale pāṇḍavānāṁ ca sahasrāṇi śatāni ca ॥

संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम् । तत्रासीत्सुमहाञ्शब्दस्तुमुलो लोमहर्षणः ॥

saṁrabdhānāṁ pravīrāṇāṁ samare dr̥ḍhakarmaṇām । tatrāsīt sumahāñ śabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ ॥

अथाक्रन्दद्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च मारिष । नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पाण्डवः ॥

athākrandad bhīmaseno dhr̥ṣṭadyumnaś ca māriṣa । nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ ॥

आगच्छत प्रहरत बलवत्परिधावत । प्रविष्टावरिसेनां हि वीरौ माधवपाण्डवौ ॥

āgacchata praharata balavat paridhāvata । praviṣṭāv arisenāṁ hi vīrau mādhavapāṇḍavau ॥

यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथवधं प्रति । तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयत् । तयोरभावे कुरवः कृतार्थाः स्युर्वयं जिताः ॥

yathā sukhena gacchetāṁ jayadrathavadhaṁ prati । tathā prakuruta kṣipram iti sainyāny acodayat । tayor abhāve kuravaḥ kr̥tārthāḥ syur vayaṁ jitāḥ ॥

ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम् । क्षोभयध्वं महावेगाः पवनाः सागरं यथा ॥

te yūyaṁ sahitā bhūtvā tūrṇam eva balārṇavam । kṣobhayadhvaṁ mahāvegāḥ pavanāḥ sāgaraṁ yathā ॥

भीमसेनेन ते राजन्पाञ्चाल्येन च चोदिताः । आजघ्नुः कौरवान्संख्ये त्यक्त्वासूनात्मनः प्रियान् ॥

bhīmasenena te rājan pāñcālyena ca coditāḥ । ājaghnuḥ kauravān saṁkhye tyaktvāsūn ātmanaḥ priyān ॥

इच्छन्तो निधनं युद्धे शस्त्रैरुत्तमतेजसः । स्वर्गार्थं मित्रकार्यार्थं नाभ्यरक्षन्त जीवितम् ॥

icchanto nidhanaṁ yuddhe śastrair uttamatejasaḥ । svargārthaṁ mitrakāryārthaṁ nābhyarakṣanta jīvitam ॥

तथैव तावका राजन्प्रार्थयन्तो महद्यशः । आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा युद्धायैवोपतस्थिरे ॥

tathaiva tāvakā rājan prārthayanto mahad yaśaḥ । āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā yuddhāyaivopatasthire ॥

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये । हत्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात्सात्यकिरर्जुनम् ॥

tasmiṁs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye । hatvā sarvāṇi sainyāni prāyāt sātyakir arjunam ॥

कवचानां प्रभास्तत्र सूर्यरश्मिविचित्रिताः । दृष्टीः संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नुः समन्ततः ॥

kavacānāṁ prabhās tatra sūryaraśmivicitritāḥ । dr̥ṣṭīḥ saṁkhye sainikānāṁ pratijaghnuḥ samantataḥ ॥

तथा प्रयतमानेषु पाण्डवेयेषु निर्भयः । दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद्बलम् ॥

tathā prayatamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥ । duryodhano mahārāja vyagāhata mahad balam ॥

स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत । अभवत्सर्वसैन्यानामभावकरणो महान् ॥

sa saṁnipātas tumulas teṣāṁ tasya ca bhārata । abhavat sarvasainyānām abhāvakaraṇo mahān ॥

धृतराष्ट्र उवाच । तथा गतेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम् । कच्चिद्दुर्योधनः सूत नाकार्षीत्पृष्ठतो रणम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tathā gateṣu sainyeṣu tathā kr̥cchragataḥ svayam । kaccid duryodhanaḥ sūta nākārṣīt pr̥ṣṭhato raṇam ॥

एकस्य च बहूनां च संनिपातो महाहवे । विशेषतो नृपतिना विषमः प्रतिभाति मे ॥

ekasya ca bahūnāṁ ca saṁnipāto mahāhave । viśeṣato nr̥patinā viṣamaḥ pratibhāti me ॥

सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो लक्ष्म्या लोकस्य चेश्वरः । एको बहून्समासाद्य कच्चिन्नासीत्पराङ्मुखः ॥

so ’tyantasukhasaṁvr̥ddho lakṣmyā lokasya ceśvaraḥ । eko bahūn samāsādya kaccin nāsīt parāṅmukhaḥ ॥

संजय उवाच । राजन्संग्राममाश्चर्यं तव पुत्रस्य भारत । एकस्य च बहूनां च शृणुष्व गदतोऽद्भुतम् ॥

saṁjaya uvāca । rājan saṁgrāmam āścaryaṁ tava putrasya bhārata । ekasya ca bahūnāṁ ca śr̥ṇuṣva gadato ’dbhutam ॥

दुर्योधनेन सहसा पाण्डवी पृतना रणे । नलिनी द्विरदेनेव समन्ताद्विप्रलोडिता ॥

duryodhanena sahasā pāṇḍavī pr̥tanā raṇe । nalinī dviradeneva samantād vipraloḍitā ॥

तथा सेनां कृतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण कौरव । भीमसेनपुरोगास्तं पाञ्चालाः समुपाद्रवन् ॥

tathā senāṁ kr̥tāṁ dr̥ṣṭvā tava putreṇa kaurava । bhīmasenapurogās taṁ pāñcālāḥ samupādravan ॥

स भीमसेनं दशभिर्माद्रीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभिः । विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम् ॥

sa bhīmasenaṁ daśabhir mādrīputrau tribhis tribhiḥ । virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam ॥

धृष्टद्युम्नं च विंशत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः । केकयान्दशभिर्विद्ध्वा द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca viṁśatyā dharmaputraṁ ca saptabhiḥ । kekayān daśabhir viddhvā draupadeyāṁs tribhis tribhiḥ ॥

शतशश्चापरान्योधान्सद्विपांश्च रथान्रणे । शरैरवचकर्तोग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः ॥

śataśaś cāparān yodhān sadvipāṁś ca rathān raṇe । śarair avacakartograiḥ kruddho ’ntaka iva prajāḥ ॥

न संदधन्विमुञ्चन्वा मण्डलीकृतकार्मुकः । अदृश्यत रिपून्निघ्नञ्शिक्षयास्त्रबलेन च ॥

na saṁdadhan vimuñcan vā maṇḍalīkr̥takārmukaḥ । adr̥śyata ripūn nighnañ śikṣayāstrabalena ca ॥

तस्य तान्निघ्नतः शत्रून्हेमपृष्ठं महद्धनुः । भल्लाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष ॥

tasya tān nighnataḥ śatrūn hemapr̥ṣṭhaṁ mahad dhanuḥ । bhallābhyāṁ pāṇḍavo jyeṣṭhas tridhā ciccheda māriṣa ॥

विव्याध चैनं बहुभिः सम्यगस्तैः शितैः शरैः । वर्माण्याशु समासाद्य ते भग्नाः क्षितिमाविशन् ॥

vivyādha cainaṁ bahubhiḥ samyag astaiḥ śitaiḥ śaraiḥ । varmāṇy āśu samāsādya te bhagnāḥ kṣitim āviśan ॥

ततः प्रमुदिताः पार्थाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् । यथा वृत्रवधे देवा मुदा शक्रं महर्षिभिः ॥

tataḥ pramuditāḥ pārthāḥ parivavrur yudhiṣṭhiram । yathā vr̥travadhe devā mudā śakraṁ maharṣibhiḥ ॥

अथ दुर्योधनो राजा दृढमादाय कार्मुकम् । तिष्ठ तिष्ठेति राजानं ब्रुवन्पाण्डवमभ्ययात् ॥

atha duryodhano rājā dr̥ḍham ādāya kārmukam । tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṁ bruvan pāṇḍavam abhyayāt ॥

तं तथा वादिनं राजंस्तव पुत्रं महारथम् । प्रत्युद्ययुः प्रमुदिताः पाञ्चाला जयगृद्धिनः ॥

taṁ tathā vādinaṁ rājaṁs tava putraṁ mahāratham । pratyudyayuḥ pramuditāḥ pāñcālā jayagr̥ddhinaḥ ॥

तान्द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन्युधि पाण्डवम् । चण्डवातोद्धुतान्मेघान्सजलानचलो यथा ॥

tān droṇaḥ pratijagrāha parīpsan yudhi pāṇḍavam । caṇḍavātoddhutān meghān sajalān acalo yathā ॥

तत्र राजन्महानासीत्संग्रामो भूरिवर्धनः । रुद्रस्याक्रीडसंकाशः संहारः सर्वदेहिनाम् ॥

tatra rājan mahān āsīt saṁgrāmo bhūrivardhanaḥ । rudrasyākrīḍasaṁkāśaḥ saṁhāraḥ sarvadehinām ॥