Adhyāya 99

संजय उवाच । मध्याह्ने तु महाराज संग्रामः समपद्यत । लोकक्षयकरो रौद्रो भीष्मस्य सह सोमकैः ॥

saṁjaya uvāca । madhyāhne tu mahārāja saṁgrāmaḥ samapadyata । lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ ॥

गाङ्गेयो रथिनां श्रेष्ठः पाण्डवानामनीकिनीम् । व्यधमन्निशितैर्बाणैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

gāṅgeyo rathināṁ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm । vyadhaman niśitair bāṇaiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

संममर्द च तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव । धान्यानामिव लूनानां प्रकरं गोगणा इव ॥

saṁmamarda ca tat sainyaṁ pitā devavratas tava । dhānyānām iva lūnānāṁ prakaraṁ gogaṇā iva ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटो द्रुपदस्तथा । भीष्ममासाद्य समरे शरैर्जघ्नुर्महारथम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadas tathā । bhīṣmam āsādya samare śarair jaghnur mahāratham ॥

धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा विराटं च त्रिभिः शरैः । द्रुपदस्य च नाराचं प्रेषयामास भारत ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tato viddhvā virāṭaṁ ca tribhiḥ śaraiḥ । drupadasya ca nārācaṁ preṣayām āsa bhārata ॥

तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना । चुक्रुधुः समरे राजन्पादस्पृष्टा इवोरगाः ॥

tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā । cukrudhuḥ samare rājan pādaspr̥ṣṭā ivoragāḥ ॥

शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम् । स्त्रीमयं मनसा ध्यात्वा नास्मै प्राहरदच्युतः ॥

śikhaṇḍī taṁ ca vivyādha bharatānāṁ pitāmaham । strīmayaṁ manasā dhyātvā nāsmai prāharad acyutaḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्तु समरे क्रोधादग्निरिव ज्वलन् । पितामहं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu samare krodhād agnir iva jvalan । pitāmahaṁ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat ॥

द्रुपदः पञ्चविंशत्या विराटो दशभिः शरैः । शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः ॥

drupadaḥ pañcaviṁśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ । śikhaṇḍī pañcaviṁśatyā bhīṣmaṁ vivyādha sāyakaiḥ ॥

सोऽतिविद्धो महाराज भीष्मः संख्ये महात्मभिः । वसन्ते पुष्पशबलो रक्ताशोक इवाबभौ ॥

so ’tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṁkhye mahātmabhiḥ । vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau ॥

तान्प्रत्यविध्यद्गाङ्गेयस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । द्रुपदस्य च भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष ॥

tān pratyavidhyad gāṅgeyas tribhis tribhir ajihmagaiḥ । drupadasya ca bhallena dhanuś ciccheda māriṣa ॥

सोऽन्यत्कार्मुकमादाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः सुशितै रणमूर्धनि ॥

so ’nyat kārmukam ādāya bhīṣmaṁ vivyādha pañcabhiḥ । sārathiṁ ca tribhir bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani ॥

ततो भीमो महाराज द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । केकया भ्रातरः पञ्च सात्यकिश्चैव सात्वतः ॥

tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ । kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiś caiva sātvataḥ ॥

अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिरहितेप्सया । रिरक्षिषन्तः पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नमुखान्रणे ॥

abhyadravanta gāṅgeyaṁ yudhiṣṭhirahitepsayā । rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṁ dhr̥ṣṭadyumnamukhān raṇe ॥

तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थमुद्यताः । प्रत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सहसैन्या नराधिप ॥

tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārtham udyatāḥ । pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṁ sahasainyā narādhipa ॥

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च संकुलम् । नराश्वरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

tatrāsīt sumahad yuddhaṁ tava teṣāṁ ca saṁkulam । narāśvarathanāgānāṁ yamarāṣṭravivardhanam ॥

रथी रथिनमासाद्य प्राहिणोद्यमसादनम् । तथेतरान्समासाद्य नरनागाश्वसादिनः ॥

rathī rathinam āsādya prāhiṇod yamasādanam । tathetarān samāsādya naranāgāśvasādinaḥ ॥

अनयन्परलोकाय शरैः संनतपर्वभिः । अस्त्रैश्च विविधैर्घोरैस्तत्र तत्र विशां पते ॥

anayan paralokāya śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । astraiś ca vividhair ghorais tatra tatra viśāṁ pate ॥

रथाश्च रथिभिर्हीना हतसारथयस्तथा । विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशो जग्मुः समन्ततः ॥

rathāś ca rathibhir hīnā hatasārathayas tathā । vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ ॥

मर्दमाना नरान्राजन्हयांश्च सुबहून्रणे । वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरोपमाः ॥

mardamānā narān rājan hayāṁś ca subahūn raṇe । vātāyamānā dr̥śyante gandharvanagaropamāḥ ॥

रथिनश्च रथैर्हीना वर्मिणस्तेजसा युताः । कुण्डलोष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषिताः ॥

rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ । kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ ॥

देवपुत्रसमा रूपे शौर्ये शक्रसमा युधि । ऋद्ध्या वैश्रवणं चाति नयेन च बृहस्पतिम् ॥

devaputrasamā rūpe śaurye śakrasamā yudhi । r̥ddhyā vaiśravaṇaṁ cāti nayena ca br̥haspatim ॥

सर्वलोकेश्वराः शूरास्तत्र तत्र विशां पते । विप्रद्रुता व्यदृश्यन्त प्राकृता इव मानवाः ॥

sarvalokeśvarāḥ śūrās tatra tatra viśāṁ pate । vipradrutā vyadr̥śyanta prākr̥tā iva mānavāḥ ॥

दन्तिनश्च नरश्रेष्ठ विहीना वरसादिभिः । मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि संपेतुः सर्वशब्दगाः ॥

dantinaś ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ । mr̥dnantaḥ svāny anīkāni saṁpetuḥ sarvaśabdagāḥ ॥

वर्मभिश्चामरैश्छत्रैः पताकाभिश्च मारिष । कक्ष्याभिरथ तोत्त्रैश्च घण्टाभिस्तोमरैस्तथा ॥

varmabhiś cāmaraiś chatraiḥ patākābhiś ca māriṣa । kakṣyābhir atha tottraiś ca ghaṇṭābhis tomarais tathā ॥

विशीर्णैर्विप्रधावन्तो दृश्यन्ते स्म दिशो दश । नगमेघप्रतीकाशैर्जलदोदयनिस्वनैः ॥

viśīrṇair vipradhāvanto dr̥śyante sma diśo daśa । nagameghapratīkāśair jaladodayanisvanaiḥ ॥

तथैव दन्तिभिर्हीनान्गजारोहान्विशां पते । प्रधावन्तोऽन्वपश्याम तव तेषां च संकुले ॥

tathaiva dantibhir hīnān gajārohān viśāṁ pate । pradhāvanto ’nvapaśyāma tava teṣāṁ ca saṁkule ॥

नानादेशसमुत्थांश्च तुरगान्हेमभूषितान् । वातायमानानद्राक्षं शतशोऽथ सहस्रशः ॥

nānādeśasamutthāṁś ca turagān hemabhūṣitān । vātāyamānān adrākṣaṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

अश्वारोहान्हतैरश्वैर्गृहीतासीन्समन्ततः । द्रवमाणानपश्याम द्राव्यमाणांश्च संयुगे ॥

aśvārohān hatair aśvair gr̥hītāsīn samantataḥ । dravamāṇān apaśyāma drāvyamāṇāṁś ca saṁyuge ॥

गजो गजं समासाद्य द्रवमाणं महारणे । ययौ विमृद्नंस्तरसा पदातीन्वाजिनस्तथा ॥

gajo gajaṁ samāsādya dravamāṇaṁ mahāraṇe । yayau vimr̥dnaṁs tarasā padātīn vājinas tathā ॥

तथैव च रथान्राजन्संममर्द रणे गजः । रथश्चैव समासाद्य पदातिं तुरगं तथा ॥

tathaiva ca rathān rājan saṁmamarda raṇe gajaḥ । rathaś caiva samāsādya padātiṁ turagaṁ tathā ॥

व्यमृद्नात्समरे राजंस्तुरगांश्च नरान्रणे । एवं ते बहुधा राजन्प्रमृद्नन्तः परस्परम् ॥

vyamr̥dnāt samare rājaṁs turagāṁś ca narān raṇe । evaṁ te bahudhā rājan pramr̥dnantaḥ parasparam ॥

तस्मिन्रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये । प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी ॥

tasmin raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye । prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī ॥

अस्थिसंचयसंघाटा केशशैवलशाद्वला । रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा ॥

asthisaṁcayasaṁghāṭā keśaśaivalaśādvalā । rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā ॥

शीर्षोपलसमाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला । कवचोष्णीषफेनाढ्या धनुर्द्वीपासिकच्छपा ॥

śīrṣopalasamākīrṇā hastigrāhasamākulā । kavacoṣṇīṣaphenāḍhyā dhanurdvīpāsikacchapā ॥

पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी । क्रव्यादसंघसंकीर्णा यमराष्ट्रविवर्धिनी ॥

patākādhvajavr̥kṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī । kravyādasaṁghasaṁkīrṇā yamarāṣṭravivardhinī ॥

तां नदीं क्षत्रियाः शूरा हयनागरथप्लवैः । प्रतेरुर्बहवो राजन्भयं त्यक्त्वा महाहवे ॥

tāṁ nadīṁ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ । praterur bahavo rājan bhayaṁ tyaktvā mahāhave ॥

अपोवाह रणे भीरून्कश्मलेनाभिसंवृतान् । यथा वैतरणी प्रेतान्प्रेतराजपुरं प्रति ॥

apovāha raṇe bhīrūn kaśmalenābhisaṁvr̥tān । yathā vaitaraṇī pretān pretarājapuraṁ prati ॥

प्राक्रोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्वा तद्वैशसं महत् । दुर्योधनापराधेन क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ॥

prākrośan kṣatriyās tatra dr̥ṣṭvā tad vaiśasaṁ mahat । duryodhanāparādhena kṣayaṁ gacchanti kauravāḥ ॥

गुणवत्सु कथं द्वेषं धार्तराष्ट्रो जनेश्वरः । कृतवान्पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लोभमोहितः ॥

guṇavatsu kathaṁ dveṣaṁ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ । kr̥tavān pāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ ॥

एवं बहुविधा वाचः श्रूयन्ते स्मात्र भारत । पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः ॥

evaṁ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata । pāṇḍavastavasaṁyuktāḥ putrāṇāṁ te sudāruṇāḥ ॥

ता निशम्य तदा वाचः सर्वयोधैरुदाहृताः । आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥

tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhair udāhr̥tāḥ । āgaskr̥t sarvalokasya putro duryodhanas tava ॥

भीष्मं द्रोणं कृपं चैव शल्यं चोवाच भारत । युध्यध्वमनहंकाराः किं चिरं कुरुथेति च ॥

bhīṣmaṁ droṇaṁ kr̥paṁ caiva śalyaṁ covāca bhārata । yudhyadhvam anahaṁkārāḥ kiṁ ciraṁ kurutheti ca ॥

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह । अक्षद्यूतकृतं राजन्सुघोरं वैशसं तदा ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ kurūṇāṁ pāṇḍavaiḥ saha । akṣadyūtakr̥taṁ rājan sughoraṁ vaiśasaṁ tadā ॥

यत्पुरा न निगृह्णीषे वार्यमाणो महात्मभिः । वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य तथाविधम् ॥

yat purā na nigr̥hṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ । vaicitravīrya tasyedaṁ phalaṁ paśya tathāvidham ॥

न हि पाण्डुसुता राजन्ससैन्याः सपदानुगाः । रक्षन्ति समरे प्राणान्कौरवा वा विशां पते ॥

na hi pāṇḍusutā rājan sasainyāḥ sapadānugāḥ । rakṣanti samare prāṇān kauravā vā viśāṁ pate ॥

एतस्मात्कारणाद्घोरो वर्तते स्म जनक्षयः । दैवाद्वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान्नृप ॥

etasmāt kāraṇād ghoro vartate sma janakṣayaḥ । daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nr̥pa ॥