Adhyāya 98

धृतराष्ट्र उवाच । कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनंजयः । समीयतू रणे शूरौ तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṁjayaḥ । samīyatū raṇe śūrau tan mamācakṣva saṁjaya ॥

प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः । आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य संजय ॥

priyo hi pāṇḍavo nityaṁ bhāradvājasya dhīmataḥ । ācāryaś ca raṇe nityaṁ priyaḥ pārthasya saṁjaya ॥

तावुभौ रथिनौ संख्ये दृप्तौ सिंहाविवोत्कटौ । कथं समीयतुर्युद्धे भारद्वाजधनंजयौ ॥

tāv ubhau rathinau saṁkhye dr̥ptau siṁhāv ivotkaṭau । kathaṁ samīyatur yuddhe bhāradvājadhanaṁjayau ॥

संजय उवाच । न द्रोणः समरे पार्थं जानीते प्रियमात्मनः । क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे ॥

saṁjaya uvāca । na droṇaḥ samare pārthaṁ jānīte priyam ātmanaḥ । kṣatradharmaṁ puraskr̥tya pārtho vā gurum āhave ॥

न क्षत्रिया रणे राजन्वर्जयन्ति परस्परम् । निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर्भ्रातृभिः सह ॥

na kṣatriyā raṇe rājan varjayanti parasparam । nirmaryādaṁ hi yudhyante pitr̥bhir bhrātr̥bhiḥ saha ॥

रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः । नाचिन्तयत तान्बाणान्पार्थचापच्युतान्युधि ॥

raṇe bhārata pārthena droṇo viddhas tribhiḥ śaraiḥ । nācintayata tān bāṇān pārthacāpacyutān yudhi ॥

शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे । प्रजज्वाल च रोषेण गहनेऽग्निरिवोत्थितः ॥

śaravr̥ṣṭyā punaḥ pārthaś chādayām āsa taṁ raṇe । prajajvāla ca roṣeṇa gahane ’gnir ivotthitaḥ ॥

ततोऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः संनतपर्वभिः । वारयामास राजेन्द्र नचिरादिव भारत ॥

tato ’rjunaṁ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । vārayām āsa rājendra nacirād iva bhārata ॥

ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् । द्रोणस्य समरे राजन्पार्ष्णिग्रहणकारणात् ॥

tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat । droṇasya samare rājan pārṣṇigrahaṇakāraṇāt ॥

त्रिगर्तराडपि क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् । छादयामास समरे पार्थं बाणैरयोमुखैः ॥

trigartarāḍ api kruddho bhr̥śam āyamya kārmukam । chādayām āsa samare pārthaṁ bāṇair ayomukhaiḥ ॥

ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे । हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले ॥

tābhyāṁ muktāḥ śarā rājann antarikṣe virejire । haṁsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale ॥

ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समस्ता विविशुः प्रभो । फलभारनतं यद्वत्स्वादुवृक्षं विहंगमाः ॥

te śarāḥ prāpya kaunteyaṁ samastā viviśuḥ prabho । phalabhāranataṁ yadvat svāduvr̥kṣaṁ vihaṁgamāḥ ॥

अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः । त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः ॥

arjunas tu raṇe nādaṁ vinadya rathināṁ varaḥ । trigartarājaṁ samare saputraṁ vivyadhe śaraiḥ ॥

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये । पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः । मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति ॥

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye । pārtham evābhyavartanta maraṇe kr̥taniścayāḥ । mumucuḥ śaravr̥ṣṭiṁ ca pāṇḍavasya rathaṁ prati ॥

शरवृष्टिं ततस्तां तु शरवर्षेण पाण्डवः । प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचलः ॥

śaravr̥ṣṭiṁ tatas tāṁ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ । pratijagrāha rājendra toyavr̥ṣṭim ivācalaḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम् । विमुक्तां बहुभिः शूरैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम् ॥

tatrādbhutam apaśyāma bībhatsor hastalāghavam । vimuktāṁ bahubhiḥ śūraiḥ śastravr̥ṣṭiṁ durāsadām ॥

यदेको वारयामास मारुतोऽभ्रगणानिव । कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः ॥

yad eko vārayām āsa māruto ’bhragaṇān iva । karmaṇā tena pārthasya tutuṣur devadānavāḥ ॥

अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्प्रति भारत । मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे ॥

atha kruddho raṇe pārthas trigartān prati bhārata । mumocāstraṁ mahārāja vāyavyaṁ pr̥tanāmukhe ॥

प्रादुरासीत्ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम् । पातयन्वै तरुगणान्विनिघ्नंश्चैव सैनिकान् ॥

prādurāsīt tato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam । pātayan vai tarugaṇān vinighnaṁś caiva sainikān ॥

ततो द्रोणोऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम् । शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह ॥

tato droṇo ’bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṁ sudāruṇam । śailam anyan mahārāja ghoram astraṁ mumoca ha ॥

द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्नस्त्रे महामृधे । प्रशशाम ततो वायुः प्रसन्नाश्चाभवन्दिशः ॥

droṇena yudhi nirmukte tasminn astre mahāmr̥dhe । praśaśāma tato vāyuḥ prasannāś cābhavan diśaḥ ॥

ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्य रथव्रजान् । निरुत्साहान्रणे चक्रे विमुखान्विपराक्रमान् ॥

tataḥ pāṇḍusuto vīras trigartasya rathavrajān । nirutsāhān raṇe cakre vimukhān viparākramān ॥

ततो दुर्योधनो राजा कृपश्च रथिनां वरः । अश्वत्थामा ततः शल्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥

tato duryodhano rājā kr̥paś ca rathināṁ varaḥ । aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकश्च सबाह्लिकः । महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्दिशः ॥

vindānuvindāv āvantyau bāhlikaś ca sabāhlikaḥ । mahatā rathavaṁśena pārthasyāvārayan diśaḥ ॥

तथैव भगदत्तश्च श्रुतायुश्च महाबलः । गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः ॥

tathaiva bhagadattaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ । gajānīkena bhīmasya tāv avārayatāṁ diśaḥ ॥

भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशां पते । शरौघैर्विविधैस्तूर्णं माद्रीपुत्राववारयन् ॥

bhūriśravāḥ śalaś caiva saubalaś ca viśāṁ pate । śaraughair vividhais tūrṇaṁ mādrīputrāv avārayan ॥

भीष्मस्तु सहितः सर्वैर्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकैः । युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत् ॥

bhīṣmas tu sahitaḥ sarvair dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ । yudhiṣṭhiraṁ samāsādya sarvataḥ paryavārayat ॥

आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरः । लेलिहन्सृक्किणी वीरो मृगराडिव कानने ॥

āpatantaṁ gajānīkaṁ dr̥ṣṭvā pārtho vr̥kodaraḥ । lelihan sr̥kkiṇī vīro mr̥garāḍ iva kānane ॥

ततस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्य महाहवे । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तव सैन्यमभीषयत् ॥

tatas tu rathināṁ śreṣṭho gadāṁ gr̥hya mahāhave । avaplutya rathāt tūrṇaṁ tava sainyam abhīṣayat ॥

तमुद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिनः । परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः ॥

tam udvīkṣya gadāhastaṁ tatas te gajasādinaḥ । parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṁ samantataḥ ॥

गजमध्यमनुप्राप्तः पाण्डवश्च व्यराजत । मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रविः ॥

gajamadhyam anuprāptaḥ pāṇḍavaś ca vyarājata । meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ ॥

व्यधमत्स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभः । महाभ्रजालमतुलं मातरिश्वेव संततम् ॥

vyadhamat sa gajānīkaṁ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ । mahābhrajālam atulaṁ mātariśveva saṁtatam ॥

ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः । आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तो जलदा इव ॥

te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ । ārtanādaṁ raṇe cakrur garjanto jaladā iva ॥

बहुधा दारितश्चैव विषाणैस्तत्र दन्तिभिः । फुल्लाशोकनिभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि ॥

bahudhā dāritaś caiva viṣāṇais tatra dantibhiḥ । phullāśokanibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani ॥

विषाणे दन्तिनं गृह्य निर्विषाणमथाकरोत् । विषाणेन च तेनैव कुम्भेऽभ्याहत्य दन्तिनम् । पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तकः ॥

viṣāṇe dantinaṁ gr̥hya nirviṣāṇam athākarot । viṣāṇena ca tenaiva kumbhe ’bhyāhatya dantinam । pātayām āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ ॥

शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोमज्जाकृतच्छविः । कृताङ्गदः शोणितेन रुद्रवत्प्रत्यदृश्यत ॥

śoṇitāktāṁ gadāṁ bibhran medomajjākr̥tacchaviḥ । kr̥tāṅgadaḥ śoṇitena rudravat pratyadr̥śyata ॥

एवं ते वध्यमानास्तु हतशेषा महागजाः । प्राद्रवन्त दिशो राजन्विमृद्नन्तः स्वकं बलम् ॥

evaṁ te vadhyamānās tu hataśeṣā mahāgajāḥ । prādravanta diśo rājan vimr̥dnantaḥ svakaṁ balam ॥

द्रवद्भिस्तैर्महानागैः समन्ताद्भरतर्षभ । दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्मुखम् ॥

dravadbhis tair mahānāgaiḥ samantād bharatarṣabha । duryodhanabalaṁ sarvaṁ punar āsīt parāṅmukham ॥