Adhyāya 100

संजय उवाच । अर्जुनस्तु नरव्याघ्र सुशर्मप्रमुखान्नृपान् । अनयत्प्रेतराजस्य भवनं सायकैः शितैः ॥

saṁjaya uvāca । arjunas tu naravyāghra suśarmapramukhān nr̥pān । anayat pretarājasya bhavanaṁ sāyakaiḥ śitaiḥ ॥

सुशर्मापि ततो बाणैः पार्थं विव्याध संयुगे । वासुदेवं च सप्तत्या पार्थं च नवभिः पुनः ॥

suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṁ vivyādha saṁyuge । vāsudevaṁ ca saptatyā pārthaṁ ca navabhiḥ punaḥ ॥

तान्निवार्य शरौघेण शक्रसूनुर्महारथः । सुशर्मणो रणे योधान्प्राहिणोद्यमसादनम् ॥

tān nivārya śaraugheṇa śakrasūnur mahārathaḥ । suśarmaṇo raṇe yodhān prāhiṇod yamasādanam ॥

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये । व्यद्रवन्त रणे राजन्भये जाते महारथाः ॥

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye । vyadravanta raṇe rājan bhaye jāte mahārathāḥ ॥

उत्सृज्य तुरगान्केचिद्रथान्केचिच्च मारिष । गजानन्ये समुत्सृज्य प्राद्रवन्त दिशो दश ॥

utsr̥jya turagān ke cid rathān ke cic ca māriṣa । gajān anye samutsr̥jya prādravanta diśo daśa ॥

अपरे तुद्यमानास्तु वाजिनागरथा रणात् । त्वरया परया युक्ताः प्राद्रवन्त विशां पते ॥

apare tudyamānās tu vājināgarathā raṇāt । tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṁ pate ॥

पादाताश्चापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे । निरपेक्षा व्यधावन्त तेन तेन स्म भारत ॥

pādātāś cāpi śastrāṇi samutsr̥jya mahāraṇe । nirapekṣā vyadhāvanta tena tena sma bhārata ॥

वार्यमाणाः स्म बहुशस्त्रैगर्तेन सुशर्मणा । तथान्यैः पार्थिवश्रेष्ठैर्न व्यतिष्ठन्त संयुगे ॥

vāryamāṇāḥ sma bahuśas traigartena suśarmaṇā । tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhair na vyatiṣṭhanta saṁyuge ॥

तद्बलं प्रद्रुतं दृष्ट्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव । पुरस्कृत्य रणे भीष्मं सर्वसैन्यपुरस्कृतम् ॥

tad balaṁ pradrutaṁ dr̥ṣṭvā putro duryodhanas tava । puraskr̥tya raṇe bhīṣmaṁ sarvasainyapuraskr̥tam ॥

सर्वोद्योगेन महता धनंजयमुपाद्रवत् । त्रिगर्ताधिपतेरर्थे जीवितस्य विशां पते ॥

sarvodyogena mahatā dhanaṁjayam upādravat । trigartādhipater arthe jīvitasya viśāṁ pate ॥

स एकः समरे तस्थौ किरन्बहुविधाञ्शरान् । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः शेषा विप्रद्रुता नराः ॥

sa ekaḥ samare tasthau kiran bahuvidhāñ śarān । bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ ॥

तथैव पाण्डवा राजन्सर्वोद्योगेन दंशिताः । प्रययुः फल्गुनार्थाय यत्र भीष्मो व्यवस्थितः ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan sarvodyogena daṁśitāḥ । prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ ॥

जानन्तोऽपि रणे शौर्यं घोरं गाण्डीवधन्वनः । हाहाकारकृतोत्साहा भीष्मं जग्मुः समन्ततः ॥

jānanto ’pi raṇe śauryaṁ ghoraṁ gāṇḍīvadhanvanaḥ । hāhākārakr̥totsāhā bhīṣmaṁ jagmuḥ samantataḥ ॥

ततस्तालध्वजः शूरः पाण्डवानामनीकिनीम् । छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥

tatas tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānām anīkinīm । chādayām āsa samare śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

एकीभूतास्ततः सर्वे कुरवः पाण्डवैः सह । अयुध्यन्त महाराज मध्यं प्राप्ते दिवाकरे ॥

ekībhūtās tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha । ayudhyanta mahārāja madhyaṁ prāpte divākare ॥

सात्यकिः कृतवर्माणं विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः । अतिष्ठदाहवे शूरः किरन्बाणान्सहस्रशः ॥

sātyakiḥ kr̥tavarmāṇaṁ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ । atiṣṭhad āhave śūraḥ kiran bāṇān sahasraśaḥ ॥

तथैव द्रुपदो राजा द्रोणं विद्ध्वा शितैः शरैः । पुनर्विव्याध सप्तत्या सारथिं चास्य सप्तभिः ॥

tathaiva drupado rājā droṇaṁ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ । punar vivyādha saptatyā sārathiṁ cāsya saptabhiḥ ॥

भीमसेनस्तु राजानं बाह्लिकं प्रपितामहम् । विद्ध्वानदन्महानादं शार्दूल इव कानने ॥

bhīmasenas tu rājānaṁ bāhlikaṁ prapitāmaham । viddhvānadan mahānādaṁ śārdūla iva kānane ॥

आर्जुनिश्चित्रसेनेन विद्धो बहुभिराशुगैः । चित्रसेनं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध हृदये भृशम् ॥

ārjuniś citrasenena viddho bahubhir āśugaiḥ । citrasenaṁ tribhir bāṇair vivyādha hr̥daye bhr̥śam ॥

समागतौ तौ तु रणे महामात्रौ व्यरोचताम् । यथा दिवि महाघोरौ राजन्बुधशनैश्चरौ ॥

samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām । yathā divi mahāghorau rājan budhaśanaiścarau ॥

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सूतं च नवभिः शरैः । ननाद बलवन्नादं सौभद्रः परवीरहा ॥

tasyāśvāṁś caturo hatvā sūtaṁ ca navabhiḥ śaraiḥ । nanāda balavan nādaṁ saubhadraḥ paravīrahā ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः । आरुरोह रथं तूर्णं दुर्मुखस्य विशां पते ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ durmukhasya viśāṁ pate ॥

द्रोणश्च द्रुपदं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । सारथिं चास्य विव्याध त्वरमाणः पराक्रमी ॥

droṇaś ca drupadaṁ viddhvā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । sārathiṁ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī ॥

पीड्यमानस्ततो राजा द्रुपदो वाहिनीमुखे । अपायाज्जवनैरश्वैः पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

pīḍyamānas tato rājā drupado vāhinīmukhe । apāyāj javanair aśvaiḥ pūrvavairam anusmaran ॥

भीमसेनस्तु राजानं मुहूर्तादिव बाह्लिकम् । व्यश्वसूतरथं चक्रे सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

bhīmasenas tu rājānaṁ muhūrtād iva bāhlikam । vyaśvasūtarathaṁ cakre sarvasainyasya paśyataḥ ॥

ससंभ्रमो महाराज संशयं परमं गतः । अवप्लुत्य ततो वाहाद्बाह्लिकः पुरुषोत्तमः । आरुरोह रथं तूर्णं लक्ष्मणस्य महारथः ॥

sasaṁbhramo mahārāja saṁśayaṁ paramaṁ gataḥ । avaplutya tato vāhād bāhlikaḥ puruṣottamaḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ lakṣmaṇasya mahārathaḥ ॥

सात्यकिः कृतवर्माणं वारयित्वा महारथः । शरैर्बहुविधै राजन्नाससाद पितामहम् ॥

sātyakiḥ kr̥tavarmāṇaṁ vārayitvā mahārathaḥ । śarair bahuvidhai rājann āsasāda pitāmaham ॥

स विद्ध्वा भारतं षष्ट्या निशितैर्लोमवाहिभिः । ननर्तेव रथोपस्थे विधुन्वानो महद्धनुः ॥

sa viddhvā bhārataṁ ṣaṣṭyā niśitair lomavāhibhiḥ । nanarteva rathopasthe vidhunvāno mahad dhanuḥ ॥

तस्यायसीं महाशक्तिं चिक्षेपाथ पितामहः । हेमचित्रां महावेगां नागकन्योपमां शुभाम् ॥

tasyāyasīṁ mahāśaktiṁ cikṣepātha pitāmahaḥ । hemacitrāṁ mahāvegāṁ nāgakanyopamāṁ śubhām ॥

तामापतन्तीं सहसा मृत्युकल्पां सुतेजनाम् । ध्वंसयामास वार्ष्णेयो लाघवेन महायशाः ॥

tām āpatantīṁ sahasā mr̥tyukalpāṁ sutejanām । dhvaṁsayām āsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ ॥

अनासाद्य तु वार्ष्णेयं शक्तिः परमदारुणा । न्यपतद्धरणीपृष्ठे महोल्केव गतप्रभा ॥

anāsādya tu vārṣṇeyaṁ śaktiḥ paramadāruṇā । nyapatad dharaṇīpr̥ṣṭhe maholkeva gataprabhā ॥

वार्ष्णेयस्तु ततो राजन्स्वां शक्तिं घोरदर्शनाम् । वेगवद्गृह्य चिक्षेप पितामहरथं प्रति ॥

vārṣṇeyas tu tato rājan svāṁ śaktiṁ ghoradarśanām । vegavad gr̥hya cikṣepa pitāmaharathaṁ prati ॥

वार्ष्णेयभुजवेगेन प्रणुन्ना सा महाहवे । अभिदुद्राव वेगेन कालरात्रिर्यथा नरम् ॥

vārṣṇeyabhujavegena praṇunnā sā mahāhave । abhidudrāva vegena kālarātrir yathā naram ॥

तामापतन्तीं सहसा द्विधा चिच्छेद भारत । क्षुरप्राभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यां सान्वकीर्यत भूतले ॥

tām āpatantīṁ sahasā dvidhā ciccheda bhārata । kṣuraprābhyāṁ sutīkṣṇābhyāṁ sānvakīryata bhūtale ॥

छित्त्वा तु शक्तिं गाङ्गेयः सात्यकिं नवभिः शरैः । आजघानोरसि क्रुद्धः प्रहसञ्शत्रुकर्शनः ॥

chittvā tu śaktiṁ gāṅgeyaḥ sātyakiṁ navabhiḥ śaraiḥ । ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañ śatrukarśanaḥ ॥

ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । परिवव्रू रणे भीष्मं माधवत्राणकारणात् ॥

tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja । parivavrū raṇe bhīṣmaṁ mādhavatrāṇakāraṇāt ॥

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । पाण्डवानां कुरूणां च समरे विजयैषिणाम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca samare vijayaiṣiṇām ॥