Adhyāya 94

संजय उवाच । वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धः पितामहः । दुःखेन महताविष्टो नोवाचाप्रियमण्वपि ॥

saṁjaya uvāca । vākśalyais tava putreṇa so ’tividdhaḥ pitāmahaḥ । duḥkhena mahatāviṣṭo novācāpriyam aṇv api ॥

स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः । श्वसमानो यथा नागः प्रणुन्नो वै शलाकया ॥

sa dhyātvā suciraṁ kālaṁ duḥkharoṣasamanvitaḥ । śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vai śalākayā ॥

उद्वृत्य चक्षुषी कोपान्निर्दहन्निव भारत । सदेवासुरगन्धर्वं लोकं लोकविदां वरः । अब्रवीत्तव पुत्रं तु सामपूर्वमिदं वचः ॥

udvr̥tya cakṣuṣī kopān nirdahann iva bhārata । sadevāsuragandharvaṁ lokaṁ lokavidāṁ varaḥ । abravīt tava putraṁ tu sāmapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

किं नु दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरुपविध्यसि । घटमानं यथाशक्ति कुर्वाणं च तव प्रियम् । जुह्वानं समरे प्राणांस्तवैव हितकाम्यया ॥

kiṁ nu duryodhanaivaṁ māṁ vākśalyair upavidhyasi । ghaṭamānaṁ yathāśakti kurvāṇaṁ ca tava priyam । juhvānaṁ samare prāṇāṁs tavaiva hitakāmyayā ॥

यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् । पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave ’gnim atarpayat । parājitya raṇe śakraṁ paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा । अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

yadā ca tvāṁ mahābāho gandharvair hr̥tam ojasā । amocayat pāṇḍusutaḥ paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तथाभिभो । सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tathābhibho । sūtaputre ca rādheye paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

यच्च नः सहितान्सर्वान्विराटनगरे तदा । एक एव समुद्यातः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

yac ca naḥ sahitān sarvān virāṭanagare tadā । eka eva samudyātaḥ paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे । कर्णं च त्वां च द्रौणिं च कृपं च सुमहारथम् । वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

droṇaṁ ca yudhi saṁrabdhaṁ māṁ ca nirjitya saṁyuge । karṇaṁ ca tvāṁ ca drauṇiṁ ca kr̥paṁ ca sumahāratham । vāsāṁsi sa samādatta paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

निवातकवचान्युद्धे वासवेनापि दुर्जयान् । जितवान्समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

nivātakavacān yuddhe vāsavenāpi durjayān । jitavān samare pārthaḥ paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं रणे । त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन ॥

ko hi śakto raṇe jetuṁ pāṇḍavaṁ rabhasaṁ raṇe । tvaṁ tu mohān na jānīṣe vācyāvācyaṁ suyodhana ॥

मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान्वृक्षान्पश्यति काञ्चनान् । तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि ॥

mumūrṣur hi naraḥ sarvān vr̥kṣān paśyati kāñcanān । tathā tvam api gāndhāre viparītāni paśyasi ॥

स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाण्डवैः सहसृञ्जयैः । युध्यस्व तानद्य रणे पश्यामः पुरुषो भव ॥

svayaṁ vairaṁ mahat kr̥tvā pāṇḍavaiḥ sahasr̥ñjayaiḥ । yudhyasva tān adya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava ॥

अहं तु सोमकान्सर्वान्सपाञ्चालान्समागतान् । निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम् ॥

ahaṁ tu somakān sarvān sapāñcālān samāgatān । nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam ॥

तैर्वाहं निहतः संख्ये गमिष्ये यमसादनम् । तान्वा निहत्य संग्रामे प्रीतिं दास्यामि वै तव ॥

tair vāhaṁ nihataḥ saṁkhye gamiṣye yamasādanam । tān vā nihatya saṁgrāme prītiṁ dāsyāmi vai tava ॥

पूर्वं हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि । वरदानात्पुमाञ्जातः सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी ॥

pūrvaṁ hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani । varadānāt pumāñ jātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī ॥

तामहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत । यासौ प्राङ्निर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी ॥

tām ahaṁ na haniṣyāmi prāṇatyāge ’pi bhārata । yāsau prāṅ nirmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī ॥

सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽस्मि कर्ता महारणम् । यज्जनाः कथयिष्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी ॥

sukhaṁ svapihi gāndhāre śvo ’smi kartā mahāraṇam । yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvat sthāsyati medinī ॥

एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर । अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना प्रययौ स्वं निवेशनम् ॥

evam uktas tava suto nirjagāma janeśvara । abhivādya guruṁ mūrdhnā prayayau svaṁ niveśanam ॥

आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम् । प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयंकरः । प्रविष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः ॥

āgamya tu tato rājā visr̥jya ca mahājanam । praviveśa tatas tūrṇaṁ kṣayaṁ śatrukṣayaṁkaraḥ । praviṣṭaḥ sa niśāṁ tāṁ ca gamayām āsa pārthivaḥ ॥