Adhyāya 95

संजय उवाच । प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रातरुत्थाय वै नृपः । राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह । अद्य भीष्मो रणे क्रुद्धो निहनिष्यति सोमकान् ॥

saṁjaya uvāca । prabhātāyāṁ tu śarvaryāṁ prātar utthāya vai nr̥paḥ । rājñaḥ samājñāpayata senāṁ yojayateti ha । adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān ॥

दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु । मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥

duryodhanasya tac chrutvā rātrau vilapitaṁ bahu । manyamānaḥ sa taṁ rājan pratyādeśam ivātmanaḥ ॥

निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम् । दीर्घं दध्यौ शांतनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे ॥

nirvedaṁ paramaṁ gatvā vinindya paravācyatām । dīrghaṁ dadhyau śāṁtanavo yoddhukāmo ’rjunaṁ raṇe ॥

इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम् । दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत् ॥

iṅgitena tu taj jñātvā gāṅgeyena vicintitam । duryodhano mahārāja duḥśāsanam acodayat ॥

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः । द्वात्रिंशत्त्वमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय ॥

duḥśāsana rathās tūrṇaṁ yujyantāṁ bhīṣmarakṣiṇaḥ । dvātriṁśat tvam anīkāni sarvāṇy evābhicodaya ॥

इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम् । पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः ॥

idaṁ hi samanuprāptaṁ varṣapūgābhicintitam । pāṇḍavānāṁ sasainyānāṁ vadho rājyasya cāgamaḥ ॥

तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् । स नो गुप्तः सुखाय स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे ॥

tatra kāryam ahaṁ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam । sa no guptaḥ sukhāya syād dhanyāt pārthāṁś ca saṁyuge ॥

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । स्त्रीपूर्वको ह्यसौ जातस्तस्माद्वर्ज्यो रणे मया ॥

abravīc ca viśuddhātmā nāhaṁ hanyāṁ śikhaṇḍinam । strīpūrvako hy asau jātas tasmād varjyo raṇe mayā ॥

लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया । राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा ॥

lokas tad veda yad ahaṁ pituḥ priyacikīrṣayā । rājyaṁ sphītaṁ mahābāho striyaś ca tyaktavān purā ॥

नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन । हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

naiva cāhaṁ striyaṁ jātu na strīpūrvaṁ kathaṁ cana । hanyāṁ yudhi naraśreṣṭha satyam etad bravīmi te ॥

अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्शिखण्डी यदि ते श्रुतः । उद्योगे कथितं यत्तत्तथा जाता शिखण्डिनी ॥

ayaṁ strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ । udyoge kathitaṁ yat tat tathā jātā śikhaṇḍinī ॥

कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत । तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन ॥

kanyā bhūtvā pumāñ jātaḥ sa ca yotsyati bhārata । tasyāhaṁ pramukhe bāṇān na muñceyaṁ kathaṁ cana ॥

युद्धे तु क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः । सर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्बाणगोचरान् ॥

yuddhe tu kṣatriyāṁs tāta pāṇḍavānāṁ jayaiṣiṇaḥ । sarvān anyān haniṣyāmi saṁprāptān bāṇagocarān ॥

एवं मां भरतश्रेष्ठो गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित् । तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम् ॥

evaṁ māṁ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit । tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam ॥

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महावने । मा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना ॥

arakṣyamāṇaṁ hi vr̥ko hanyāt siṁhaṁ mahāvane । mā vr̥keṇeva śārdūlaṁ ghātayema śikhaṇḍinā ॥

मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः । यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः ॥

mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kr̥po droṇo viviṁśatiḥ । yattā rakṣantu gāṅgeyaṁ tasmin gupte dhruvo jayaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा तु राजानो दुर्योधनवचस्तदा । सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन् ॥

etac chrutvā tu rājāno duryodhanavacas tadā । sarvato rathavaṁśena gāṅgeyaṁ paryavārayan ॥

पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा । कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान् ॥

putrāś ca tava gāṅgeyaṁ parivārya yayur mudā । kampayanto bhuvaṁ dyāṁ ca kṣobhayantaś ca pāṇḍavān ॥

तै रथैश्च सुसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः । परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः ॥

tai rathaiś ca susaṁyuktair dantibhiś ca mahārathāḥ । parivārya raṇe bhīṣmaṁ daṁśitāḥ samavasthitāḥ ॥

यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम् । सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम् ॥

yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam । sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantas taṁ mahāratham ॥

ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत् । सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम् । गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः ॥

tato duryodhano rājā punar bhrātaram abravīt । savyaṁ cakraṁ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam । goptārāv arjunasyaitāv arjuno ’pi śikhaṇḍinaḥ ॥

स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः । यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु ॥

sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhir vivarjitaḥ । yathā bhīṣmaṁ na no hanyād duḥśāsana tathā kuru ॥

भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव । भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सेनया सह ॥

bhrātus tad vacanaṁ śrutvā putro duḥśāsanas tava । bhīṣmaṁ pramukhataḥ kr̥tvā prayayau senayā saha ॥

भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तमभिसंवृतम् । अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह ॥

bhīṣmaṁ tu rathavaṁśena dr̥ṣṭvā tam abhisaṁvr̥tam । arjuno rathināṁ śreṣṭho dhr̥ṣṭadyumnam uvāca ha ॥

शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य प्रमुखेऽनघ । स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताहमप्युत ॥

śikhaṇḍinaṁ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe ’nagha । sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāham apy uta ॥

ततः शांतनवो भीष्मो निर्ययौ सेनया सह । व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमाहवे ॥

tataḥ śāṁtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha । vyūhaṁ cāvyūhata mahat sarvatobhadram āhave ॥

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः । शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥

kr̥paś ca kr̥tavarmā ca śaibyaś caiva mahārathaḥ । śakuniḥ saindhavaś caiva kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ ॥

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत । अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः ॥

bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiś ca tava bhārata । agrataḥ sarvasainyānāṁ vyūhasya pramukhe sthitāḥ ॥

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥

droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa । dakṣiṇaṁ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya daṁśitāḥ ॥

अश्वत्थामा सोमदत्त आवन्त्यौ च महारथौ । महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन् ॥

aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau । mahatyā senayā yuktā vāmaṁ pakṣam apālayan ॥

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः । व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत ॥

duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvato vr̥taḥ । vyūhamadhye sthito rājan pāṇḍavān prati bhārata ॥

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः । पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ ॥

alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuś ca mahārathaḥ । pr̥ṣṭhataḥ sarvasainyānāṁ sthitau vyūhasya daṁśitau ॥

एवमेते तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः । संनद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः ॥

evam ete tadā vyūhaṁ kr̥tvā bhārata tāvakāḥ । saṁnaddhāḥ samadr̥śyanta pratapanta ivāgnayaḥ ॥

तथा युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः । नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि । अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥

tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrāv ubhāv api । agrataḥ sarvasainyānāṁ sthitā vyūhasya daṁśitāḥ ॥

धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः । स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः ॥

dhr̥ṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । sthitāḥ sainyena mahatā parānīkavināśanāḥ ॥

शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः । चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् । स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ॥

śikhaṇḍī vijayaś caiva rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaś ca vīryavān । sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vr̥tāḥ ॥

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महारथः । केकया भ्रातरः पञ्च स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥

abhimanyur maheṣvāso drupadaś ca mahārathaḥ । kekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṁśitāḥ ॥

एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् । पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय मारिष ॥

evaṁ te ’pi mahāvyūhaṁ prativyūhya sudurjayam । pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa ॥

तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः । अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाग्रतो नृप ॥

tāvakās tu raṇe yattāḥ sahasenā narādhipāḥ । abhyudyayū raṇe pārthān bhīṣmaṁ kr̥tvāgrato nr̥pa ॥

तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः । भीष्मं युद्धपरिप्रेप्सुं संग्रामे विजिगीषवः ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ । bhīṣmaṁ yuddhapariprepsuṁ saṁgrāme vijigīṣavaḥ ॥

क्ष्वेडाः किलिकिलाशब्दान्क्रकचान्गोविषाणिकाः । भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान् । पाण्डवा अभ्यधावन्त नदन्तो भैरवान्रवान् ॥

kṣveḍāḥ kilikilāśabdān krakacān goviṣāṇikāḥ । bherīmr̥daṅgapaṇavān nādayantaś ca puṣkarān । pāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavān ravān ॥

भेरीमृदङ्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निस्वनैः । उत्क्रुष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः ॥

bherīmr̥daṅgaśaṅkhānāṁ dundubhīnāṁ ca nisvanaiḥ । utkruṣṭasiṁhanādaiś ca valgitaiś ca pr̥thagvidhaiḥ ॥

वयं प्रतिनदन्तस्तानभ्यगच्छाम सत्वराः । सहसैवाभिसंक्रुद्धास्तदासीत्तुमुलं महत् ॥

vayaṁ pratinadantas tān abhyagacchāma satvarāḥ । sahasaivābhisaṁkruddhās tadāsīt tumulaṁ mahat ॥

ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे । ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा ॥

tato ’nyonyaṁ pradhāvantaḥ saṁprahāraṁ pracakrire । tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṁdharā ॥

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः । सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत ॥

pakṣiṇaś ca mahāghoraṁ vyāharanto vibabhramuḥ । saprabhaś coditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyata ॥

ववुश्च तुमुला वाताः शंसन्तः सुमहद्भयम् । घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे । वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम् ॥

vavuś ca tumulā vātāḥ śaṁsantaḥ sumahad bhayam । ghorāś ca ghoranirhrādāḥ śivās tatra vavāśire । vedayantyo mahārāja mahad vaiśasam āgatam ॥

दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च । रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं तथैव च ॥

diśaḥ prajvalitā rājan pāṁsuvarṣaṁ papāta ca । rudhireṇa samunmiśram asthivarṣaṁ tathaiva ca ॥

रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् । सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशां पते ॥

rudatāṁ vāhanānāṁ ca netrebhyaḥ prāpataj jalam । susruvuś ca śakr̥nmūtraṁ pradhyāyanto viśāṁ pate ॥

अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ । रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान् ॥

antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha । rakṣasāṁ puruṣādānāṁ nadatāṁ bhairavān ravān ॥

संपतन्तः स्म दृश्यन्ते गोमायुबकवायसाः । श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र तस्थिरे ॥

saṁpatantaḥ sma dr̥śyante gomāyubakavāyasāḥ । śvānaś ca vividhair nādair bhaṣantas tatra tasthire ॥

ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् । निपेतुः सहसा भूमौ वेदयाना महद्भयम् ॥

jvalitāś ca maholkā vai samāhatya divākaram । nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahad bhayam ॥

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः । प्रकाशिरे शङ्खमृदङ्गनिस्वनैः; प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥

mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍavadhārtarāṣṭrayoḥ । prakāśire śaṅkhamr̥daṅganisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā ॥

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना;मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते । बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां; वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ॥

narendranāgāśvasamākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte । babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṁ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām ॥