Adhyāya 93

संजय उवाच । ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः । दुःशासनश्च पुत्रस्ते सूतपुत्रश्च दुर्जयः ॥

saṁjaya uvāca । tato duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ । duḥśāsanaś ca putras te sūtaputraś ca durjayaḥ ॥

समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रूर्विवक्षितम् । कथं पाण्डुसुता युद्धे जेतव्याः सगणा इति ॥

samāgamya mahārāja mantraṁ cakrūr vivakṣitam । kathaṁ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti ॥

ततो दुर्योधनो राजा सर्वांस्तानाह मन्त्रिणः । सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम् ॥

tato duryodhano rājā sarvāṁs tān āha mantriṇaḥ । sūtaputraṁ samābhāṣya saubalaṁ ca mahābalam ॥

द्रोणो भीष्मः कृपः शल्यः सौमदत्तिश्च संयुगे । न पार्थान्प्रतिबाधन्ते न जाने तत्र कारणम् ॥

droṇo bhīṣmaḥ kr̥paḥ śalyaḥ saumadattiś ca saṁyuge । na pārthān pratibādhante na jāne tatra kāraṇam ॥

अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बलं मम । सोऽस्मि क्षीणबलः कर्ण क्षीणशस्त्रश्च संयुगे ॥

avadhyamānās te cāpi kṣapayanti balaṁ mama । so ’smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraś ca saṁyuge ॥

निकृतः पाण्डवैः शूरैरवध्यैर्दैवतैरपि । सोऽहं संशयमापन्नः प्रकरिष्ये कथं रणम् ॥

nikr̥taḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avadhyair daivatair api । so ’haṁ saṁśayam āpannaḥ prakariṣye kathaṁ raṇam ॥

तमब्रवीन्महाराज सूतपुत्रो नराधिपम् । मा शुचो भरतश्रेष्ठ प्रकरिष्ये प्रियं तव ॥

tam abravīn mahārāja sūtaputro narādhipam । mā śuco bharataśreṣṭha prakariṣye priyaṁ tava ॥

भीष्मः शांतनवस्तूर्णमपयातु महारणात् । निवृत्ते युधि गाङ्गेये न्यस्तशस्त्रे च भारत ॥

bhīṣmaḥ śāṁtanavas tūrṇam apayātu mahāraṇāt । nivr̥tte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata ॥

अहं पार्थान्हनिष्यामि सहितान्सर्वसोमकैः । पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप ॥

ahaṁ pārthān haniṣyāmi sahitān sarvasomakaiḥ । paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nr̥pa ॥

पाण्डवेषु दयां राजन्सदा भीष्मः करोति वै । अशक्तश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान्महारथान् ॥

pāṇḍaveṣu dayāṁ rājan sadā bhīṣmaḥ karoti vai । aśaktaś ca raṇe bhīṣmo jetum etān mahārathān ॥

अभिमानी रणे भीष्मो नित्यं चापि रणप्रियः । स कथं पाण्डवान्युद्धे जेष्यते तात संगतान् ॥

abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṁ cāpi raṇapriyaḥ । sa kathaṁ pāṇḍavān yuddhe jeṣyate tāta saṁgatān ॥

स त्वं शीघ्रमितो गत्वा भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुमान्य रणे भीष्मं शस्त्रं न्यासय भारत ॥

sa tvaṁ śīghram ito gatvā bhīṣmasya śibiraṁ prati । anumānya raṇe bhīṣmaṁ śastraṁ nyāsaya bhārata ॥

न्यस्तशस्त्रे ततो भीष्मे निहतान्पश्य पाण्डवान् । मयैकेन रणे राजन्ससुहृद्गणबान्धवान् ॥

nyastaśastre tato bhīṣme nihatān paśya pāṇḍavān । mayaikena raṇe rājan sasuhr̥dgaṇabāndhavān ॥

एवमुक्तस्तु कर्णेन पुत्रो दुर्योधनस्तव । अब्रवीद्भ्रातरं तत्र दुःशासनमिदं वचः ॥

evam uktas tu karṇena putro duryodhanas tava । abravīd bhrātaraṁ tatra duḥśāsanam idaṁ vacaḥ ॥

अनुयात्रं यथा सज्जं सर्वं भवति सर्वतः । दुःशासन तथा क्षिप्रं सर्वमेवोपपादय ॥

anuyātraṁ yathā sajjaṁ sarvaṁ bhavati sarvataḥ । duḥśāsana tathā kṣipraṁ sarvam evopapādaya ॥

एवमुक्त्वा ततो राजन्कर्णमाह जनेश्वरः । अनुमान्य रणे भीष्ममितोऽहं द्विपदां वरम् ॥

evam uktvā tato rājan karṇam āha janeśvaraḥ । anumānya raṇe bhīṣmam ito ’haṁ dvipadāṁ varam ॥

आगमिष्ये ततः क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिंदम । ततस्त्वं पुरुषव्याघ्र प्रकरिष्यसि संयुगम् ॥

āgamiṣye tataḥ kṣipraṁ tvatsakāśam ariṁdama । tatas tvaṁ puruṣavyāghra prakariṣyasi saṁyugam ॥

निष्पपात ततस्तूर्णं पुत्रस्तव विशां पते । सहितो भ्रातृभिः सर्वैर्देवैरिव शतक्रतुः ॥

niṣpapāta tatas tūrṇaṁ putras tava viśāṁ pate । sahito bhrātr̥bhiḥ sarvair devair iva śatakratuḥ ॥

ततस्तं नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम् । आरोहयद्धयं तूर्णं भ्राता दुःशासनस्तदा ॥

tatas taṁ nr̥paśārdūlaṁ śārdūlasamavikramam । ārohayad dhayaṁ tūrṇaṁ bhrātā duḥśāsanas tadā ॥

अङ्गदी बद्धमुकुटो हस्ताभरणवान्नृपः । धार्तराष्ट्रो महाराज विबभौ स महेन्द्रवत् ॥

aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavān nr̥paḥ । dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa mahendravat ॥

भाण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च । अनुलिप्तः परार्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना ॥

bhāṇḍīpuṣpanikāśena tapanīyanibhena ca । anuliptaḥ parārdhyena candanena sugandhinā ॥

अरजोम्बरसंवीतः सिंहखेलगतिर्नृपः । शुशुभे विमलार्चिष्मञ्शरदीव दिवाकरः ॥

arajombarasaṁvītaḥ siṁhakhelagatir nr̥paḥ । śuśubhe vimalārciṣmañ śaradīva divākaraḥ ॥

तं प्रयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुजग्मुर्महेष्वासाः सर्वलोकस्य धन्विनः । भ्रातरश्च महेष्वासास्त्रिदशा इव वासवम् ॥

taṁ prayāntaṁ naravyāghraṁ bhīṣmasya śibiraṁ prati । anujagmur maheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ । bhrātaraś ca maheṣvāsās tridaśā iva vāsavam ॥

हयानन्ये समारुह्य गजानन्ये च भारत । रथैरन्ये नरश्रेष्ठाः परिवव्रुः समन्ततः ॥

hayān anye samāruhya gajān anye ca bhārata । rathair anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ ॥

आत्तशस्त्राश्च सुहृदो रक्षणार्थं महीपतेः । प्रादुर्बभूवुः सहिताः शक्रस्येवामरा दिवि ॥

āttaśastrāś ca suhr̥do rakṣaṇārthaṁ mahīpateḥ । prādurbabhūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi ॥

संपूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महारथः । प्रययौ सदनं राजन्गाङ्गेयस्य यशस्विनः । अन्वीयमानः सहितैः सोदरैः सर्वतो नृपः ॥

saṁpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṁ mahārathaḥ । prayayau sadanaṁ rājan gāṅgeyasya yaśasvinaḥ । anvīyamānaḥ sahitaiḥ sodaraiḥ sarvato nr̥paḥ ॥

दक्षिणं दक्षिणः काले संभृत्य स्वभुजं तदा । हस्तिहस्तोपमं शैक्षं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥

dakṣiṇaṁ dakṣiṇaḥ kāle saṁbhr̥tya svabhujaṁ tadā । hastihastopamaṁ śaikṣaṁ sarvaśatrunibarhaṇam ॥

प्रगृह्णन्नञ्जलीन्नॄणामुद्यतान्सर्वतोदिशम् । शुश्राव मधुरा वाचो नानादेशनिवासिनाम् ॥

pragr̥hṇann añjalīn nr̥̄ṇām udyatān sarvatodiśam । śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām ॥

संस्तूयमानः सूतैश्च मागधैश्च महायशाः । पूजयानश्च तान्सर्वान्सर्वलोकेश्वरेश्वरः ॥

saṁstūyamānaḥ sūtaiś ca māgadhaiś ca mahāyaśāḥ । pūjayānaś ca tān sarvān sarvalokeśvareśvaraḥ ॥

प्रदीपैः काञ्चनैस्तत्र गन्धतैलावसेचनैः । परिवव्रुर्महात्मानं प्रज्वलद्भिः समन्ततः ॥

pradīpaiḥ kāñcanais tatra gandhatailāvasecanaiḥ । parivavrur mahātmānaṁ prajvaladbhiḥ samantataḥ ॥

स तैः परिवृतो राजा प्रदीपैः काञ्चनैः शुभैः । शुशुभे चन्द्रमा युक्तो दीप्तैरिव महाग्रहैः ॥

sa taiḥ parivr̥to rājā pradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ । śuśubhe candramā yukto dīptair iva mahāgrahaiḥ ॥

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः । प्रोत्सारयन्तः शनकैस्तं जनं सर्वतोदिशम् ॥

kañcukoṣṇīṣiṇas tatra vetrajharjharapāṇayaḥ । protsārayantaḥ śanakais taṁ janaṁ sarvatodiśam ॥

संप्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् । अवतीर्य हयाच्चापि भीष्मं प्राप्य जनेश्वरः ॥

saṁprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṁ śubham । avatīrya hayāc cāpi bhīṣmaṁ prāpya janeśvaraḥ ॥

अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्णः परमासने । काञ्चने सर्वतोभद्रे स्पर्ध्यास्तरणसंवृते । उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः ॥

abhivādya tato bhīṣmaṁ niṣaṇṇaḥ paramāsane । kāñcane sarvatobhadre spardhyāstaraṇasaṁvr̥te । uvāca prāñjalir bhīṣmaṁ bāṣpakaṇṭho ’śrulocanaḥ ॥

त्वां वयं समुपाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन । उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि सुरासुरान् ॥

tvāṁ vayaṁ samupāśritya saṁyuge śatrusūdana । utsahema raṇe jetuṁ sendrān api surāsurān ॥

किमु पाण्डुसुतान्वीरान्ससुहृद्गणबान्धवान् । तस्मादर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि प्रभो । जहि पाण्डुसुतान्वीरान्महेन्द्र इव दानवान् ॥

kim u pāṇḍusutān vīrān sasuhr̥dgaṇabāndhavān । tasmād arhasi gāṅgeya kr̥pāṁ kartuṁ mayi prabho । jahi pāṇḍusutān vīrān mahendra iva dānavān ॥

पूर्वमुक्तं महाबाहो निहनिष्यामि सोमकान् । पाञ्चालान्पाण्डवैः सार्धं करूषांश्चेति भारत ॥

pūrvam uktaṁ mahābāho nihaniṣyāmi somakān । pāñcālān pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ karūṣāṁś ceti bhārata ॥

तद्वचः सत्यमेवास्तु जहि पार्थान्समागतान् । सोमकांश्च महेष्वासान्सत्यवाग्भव भारत ॥

tad vacaḥ satyam evāstu jahi pārthān samāgatān । somakāṁś ca maheṣvāsān satyavāg bhava bhārata ॥

दयया यदि वा राजन्द्वेष्यभावान्मम प्रभो । मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान् ॥

dayayā yadi vā rājan dveṣyabhāvān mama prabho । mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān ॥

अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् । स जेष्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणबान्धवान् ॥

anujānīhi samare karṇam āhavaśobhinam । sa jeṣyati raṇe pārthān sasuhr̥dgaṇabāndhavān ॥

एतावदुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव । नोवाच वचनं किंचिद्भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥

etāvad uktvā nr̥patiḥ putro duryodhanas tava । novāca vacanaṁ kiṁ cid bhīṣmaṁ bhīmaparākramam ॥