Adhyāya 89

संजय उवाच । विमुखीकृत्य तान्सर्वांस्तावकान्युधि राक्षसः । जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । vimukhīkr̥tya tān sarvāṁs tāvakān yudhi rākṣasaḥ । jighāṁsur bharataśreṣṭha duryodhanam upādravat ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम् । अभ्यधावञ्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाः ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya rājānaṁ prati vegitam । abhyadhāvañ jighāṁsantas tāvakā yuddhadurmadāḥ ॥

तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः । तमेकमभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत् ॥

tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ । tam ekam abhyadhāvanta nadantaḥ siṁhasaṁghavat ॥

अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् । पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः ॥

athainaṁ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan । parvataṁ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ ॥

स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । उत्पपात तदाकाशं समन्ताद्वैनतेयवत् ॥

sa gāḍhaviddho vyathitas tottrārdita iva dvipaḥ । utpapāta tadākāśaṁ samantād vainateyavat ॥

व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदः । दिशः खं प्रदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः ॥

vyanadat sumahānādaṁ jīmūta iva śāradaḥ । diśaḥ khaṁ pradiśaś caiva nādayan bhairavasvanaḥ ॥

राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः । उवाच भरतश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः ॥

rākṣasasya tu taṁ śabdaṁ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ । uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenam idaṁ vacaḥ ॥

युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैः । यथास्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम् । अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम् ॥

yudhyate rākṣaso nūnaṁ dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ । yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṁ svanam । atibhāraṁ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam ॥

पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुमुद्यतः । तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः ॥

pitāmahaś ca saṁkruddhaḥ pāñcālān hantum udyataḥ । teṣāṁ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितम् । गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम् ॥

etac chrutvā mahābāho kāryadvayam upasthitam । gaccha rakṣasva haiḍimbaṁ saṁśayaṁ paramaṁ gatam ॥

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः । प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान् । वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिः ॥

bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇo vr̥kodaraḥ । prayayau siṁhanādena trāsayan sarvapārthivān । vegena mahatā rājan parvakāle yathodadhiḥ ॥

तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः । श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥

tam anvayāt satyadhr̥tiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ । śreṇimān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ ॥

अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः । क्षत्रदेवश्च विक्रान्तः क्षत्रधर्मा तथैव च ॥

abhimanyumukhāś caiva draupadeyā mahārathāḥ । kṣatradevaś ca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca ॥

अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलमास्थितः । महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन् ॥

anūpādhipatiś caiva nīlaḥ svabalam āsthitaḥ । mahatā rathavaṁśena haiḍimbaṁ paryavārayan ॥

कुञ्जरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिः । अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ॥

kuñjaraiś ca sadā mattaiḥ ṣaṭsahasraiḥ prahāribhiḥ । abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṁ ghaṭotkacam ॥

सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव हि । खुरशब्दनिनादैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥

siṁhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi । khuraśabdaninādaiś ca kampayanto vasuṁdharām ॥

तेषामापततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम् । भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा । परिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटोत्कचम् ॥

teṣām āpatatāṁ śrutvā śabdaṁ taṁ tāvakaṁ balam । bhīmasenabhayodvignaṁ vivarṇavadanaṁ tathā । parivr̥ttaṁ mahārāja parityajya ghaṭotkacam ॥

ततः प्रववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम् । तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tatra tatra mahātmanām । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca saṁgrāmeṣv anivartinām ॥

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः । अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे । व्यतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम् ॥

nānārūpāṇi śastrāṇi visr̥janto mahārathāḥ । anyonyam abhidhāvantaḥ saṁprahāraṁ pracakrire । vyatiṣaktaṁ mahāraudraṁ yuddhaṁ bhīrubhayāvaham ॥

हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सह । अन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयाना महद्यशः ॥

hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha । anyonyaṁ samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ ॥

सहसा चाभवत्तीव्रं संनिपातान्महद्रजः । रथाश्वगजपत्तीनां पदनेमिसमुद्धतम् ॥

sahasā cābhavat tīvraṁ saṁnipātān mahad rajaḥ । rathāśvagajapattīnāṁ padanemisamuddhatam ॥

धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् । नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम् ॥

dhūmrāruṇaṁ rajas tīvraṁ raṇabhūmiṁ samāvr̥ṇot । naiva sve na pare rājan samajānan parasparam ॥

पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा । निर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लोमहर्षणे ॥

pitā putraṁ na jānīte putro vā pitaraṁ tathā । nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe ॥

शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम् । सुमहानभवच्छब्दो वंशानामिव दह्यताम् ॥

śastrāṇāṁ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṁ ca garjatām । sumahān abhavac chabdo vaṁśānām iva dahyatām ॥

गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्त्रतरङ्गिणी । प्रावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला ॥

gajavājimanuṣyāṇāṁ śoṇitāntrataraṅgiṇī । prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā ॥

नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे । शुश्रुवे सुमहाञ्शब्दः पततामश्मनामिव ॥

narāṇāṁ caiva kāyebhyaḥ śirasāṁ patatāṁ raṇe । śuśruve sumahāñ śabdaḥ patatām aśmanām iva ॥

विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः । अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाभूद्वसुंधरा ॥

viśiraskair manuṣyaiś ca chinnagātraiś ca vāraṇaiḥ । aśvaiḥ saṁbhinnadehaiś ca saṁkīrṇābhūd vasuṁdharā ॥

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः । अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥

nānāvidhāni śastrāṇi visr̥janto mahārathāḥ । anyonyam abhidhāvantaḥ saṁprahāraṁ pracakrire ॥

हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः । समाहत्य रणेऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः ॥

hayā hayān samāsādya preṣitā hayasādibhiḥ । samāhatya raṇe ’nyonyaṁ nipetur gatajīvitāḥ ॥

नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् । उरांस्युरोभिरन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे ॥

narā narān samāsādya krodharaktekṣaṇā bhr̥śam । urāṁsy urobhir anyonyaṁ samāśliṣya nijaghnire ॥

प्रेषिताश्च महामात्रैर्वारणाः परवारणाः । अभिघ्नन्ति विषाणाग्रैर्वारणानेव संयुगे ॥

preṣitāś ca mahāmātrair vāraṇāḥ paravāraṇāḥ । abhighnanti viṣāṇāgrair vāraṇān eva saṁyuge ॥

ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिरलंकृताः । संसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ॥

te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhir alaṁkr̥tāḥ । saṁsaktāḥ pratyadr̥śyanta meghā iva savidyutaḥ ॥

केचिद्भिन्ना विषाणाग्रैर्भिन्नकुम्भाश्च तोमरैः । विनदन्तोऽभ्यधावन्त गर्जन्तो जलदा इव ॥

ke cid bhinnā viṣāṇāgrair bhinnakumbhāś ca tomaraiḥ । vinadanto ’bhyadhāvanta garjanto jaladā iva ॥

केचिद्धस्तैर्द्विधा छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथापरे । निपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥

ke cid dhastair dvidhā chinnaiś chinnagātrās tathāpare । nipetus tumule tasmiṁś chinnapakṣā ivādrayaḥ ॥

पार्श्वैस्तु दारितैरन्ये वारणैर्वरवारणाः । मुमुचुः शोणितं भूरि धातूनिव महीधराः ॥

pārśvais tu dāritair anye vāraṇair varavāraṇāḥ । mumucuḥ śoṇitaṁ bhūri dhātūn iva mahīdharāḥ ॥

नाराचाभिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैः । हतारोहा व्यदृश्यन्त विशृङ्गा इव पर्वताः ॥

nārācābhihatās tv anye tathā viddhāś ca tomaraiḥ । hatārohā vyadr̥śyanta viśr̥ṅgā iva parvatāḥ ॥

केचित्क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः । रथान्हयान्पदातांश्च ममृदुः शतशो रणे ॥

ke cit krodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ । rathān hayān padātāṁś ca mamr̥duḥ śataśo raṇe ॥

तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैः । तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः ॥

tathā hayā hayārohais tāḍitāḥ prāsatomaraiḥ । tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ ॥

रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजः । परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥

rathino rathibhiḥ sārdhaṁ kulaputrās tanutyajaḥ । parāṁ śaktiṁ samāsthāya cakruḥ karmāṇy abhītavat ॥

स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुरितरेतरम् । प्रार्थयाना यशो राजन्स्वर्गं वा युद्धशालिनः ॥

svayaṁvara ivāmarde prajahrur itaretaram । prārthayānā yaśo rājan svargaṁ vā yuddhaśālinaḥ ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे लोमहर्षणे । धार्तराष्ट्रं महत्सैन्यं प्रायशो विमुखीकृतम् ॥

tasmiṁs tathā vartamāne saṁgrāme lomaharṣaṇe । dhārtarāṣṭraṁ mahat sainyaṁ prāyaśo vimukhīkr̥tam ॥