Adhyāya 90

संजय उवाच । स्वसैन्यं निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् । अभ्यधावत संक्रुद्धो भीमसेनमरिंदमम् ॥

saṁjaya uvāca । svasainyaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam । abhyadhāvata saṁkruddho bhīmasenam ariṁdamam ॥

प्रगृह्य सुमहच्चापमिन्द्राशनिसमस्वनम् । महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् ॥

pragr̥hya sumahac cāpam indrāśanisamasvanam । mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṁ samavākirat ॥

अर्धचन्द्रं च संधाय सुतीक्ष्णं लोमवाहिनम् । भीमसेनस्य चिच्छेद चापं क्रोधसमन्वितः ॥

ardhacandraṁ ca saṁdhāya sutīkṣṇaṁ lomavāhinam । bhīmasenasya ciccheda cāpaṁ krodhasamanvitaḥ ॥

तदन्तरं च संप्रेक्ष्य त्वरमाणो महारथः । संदधे निशितं बाणं गिरीणामपि दारणम् । तेनोरसि महाबाहुर्भीमसेनमताडयत् ॥

tadantaraṁ ca saṁprekṣya tvaramāṇo mahārathaḥ । saṁdadhe niśitaṁ bāṇaṁ girīṇām api dāraṇam । tenorasi mahābāhur bhīmasenam atāḍayat ॥

स गाढविद्धो व्यथितः सृक्किणी परिसंलिहन् । समाललम्बे तेजस्वी ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ॥

sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sr̥kkiṇī parisaṁlihan । samālalambe tejasvī dhvajaṁ hemapariṣkr̥tam ॥

तथा विमनसं दृष्ट्वा भीमसेनं घटोत्कचः । क्रोधेनाभिप्रजज्वाल दिधक्षन्निव पावकः ॥

tathā vimanasaṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenaṁ ghaṭotkacaḥ । krodhenābhiprajajvāla didhakṣann iva pāvakaḥ ॥

अभिमन्युमुखाश्चैव पाण्डवानां महारथाः । समभ्यधावन्क्रोशन्तो राजानं जातसंभ्रमाः ॥

abhimanyumukhāś caiva pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । samabhyadhāvan krośanto rājānaṁ jātasaṁbhramāḥ ॥

संप्रेक्ष्य तानापततः संक्रुद्धाञ्जातसंभ्रमान् । भारद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं तावकानां महारथान् ॥

saṁprekṣya tān āpatataḥ saṁkruddhāñ jātasaṁbhramān । bhāradvājo ’bravīd vākyaṁ tāvakānāṁ mahārathān ॥

क्षिप्रं गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत । संशयं परमं प्राप्तं मज्जन्तं व्यसनार्णवे ॥

kṣipraṁ gacchata bhadraṁ vo rājānaṁ parirakṣata । saṁśayaṁ paramaṁ prāptaṁ majjantaṁ vyasanārṇave ॥

एते क्रुद्धा महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः । भीमसेनं पुरस्कृत्य दुर्योधनमुपद्रुताः ॥

ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । bhīmasenaṁ puraskr̥tya duryodhanam upadrutāḥ ॥

नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो जये रताः । नदन्तो भैरवान्नादांस्त्रासयन्तश्च भूमिमाम् ॥

nānāvidhāni śastrāṇi visr̥janto jaye ratāḥ । nadanto bhairavān nādāṁs trāsayantaś ca bhūm imām ॥

तदाचार्यवचः श्रुत्वा सोमदत्तपुरोगमाः । तावकाः समवर्तन्त पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

tad ācāryavacaḥ śrutvā somadattapurogamāḥ । tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānām anīkinīm ॥

कृपो भूरिश्रवाः शल्यो द्रोणपुत्रो विविंशतिः । चित्रसेनो विकर्णश्च सैन्धवोऽथ बृहद्बलः । आवन्त्यौ च महेष्वासौ कौरवं पर्यवारयन् ॥

kr̥po bhūriśravāḥ śalyo droṇaputro viviṁśatiḥ । citraseno vikarṇaś ca saindhavo ’tha br̥hadbalaḥ । āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṁ paryavārayan ॥

ते विंशतिपदं गत्वा संप्रहारं प्रचक्रिरे । पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च परस्परजिघांसवः ॥

te viṁśatipadaṁ gatvā saṁprahāraṁ pracakrire । pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca parasparajighāṁsavaḥ ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुर्महद्विस्फार्य कार्मुकम् । भारद्वाजस्ततो भीमं षड्विंशत्या समार्पयत् ॥

evam uktvā mahābāhur mahad visphārya kārmukam । bhāradvājas tato bhīmaṁ ṣaḍviṁśatyā samārpayat ॥

भूयश्चैनं महाबाहुः शरैः शीघ्रमवाकिरत् । पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकः ॥

bhūyaś cainaṁ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghram avākirat । parvataṁ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ ॥

तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीमसेनः शिलीमुखैः । त्वरमाणो महेष्वासः सव्ये पार्श्वे महाबलः ॥

taṁ pratyavidhyad daśabhir bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ । tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ ॥

स गाढविद्धो व्यथितो वयोवृद्धश्च भारत । प्रनष्टसंज्ञः सहसा रथोपस्थ उपाविशत् ॥

sa gāḍhaviddho vyathito vayovr̥ddhaś ca bhārata । pranaṣṭasaṁjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat ॥

गुरुं प्रव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्योधनः स्वयम् । द्रौणायनिश्च संक्रुद्धौ भीमसेनमभिद्रुतौ ॥

guruṁ pravyathitaṁ dr̥ṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam । drauṇāyaniś ca saṁkruddhau bhīmasenam abhidrutau ॥

तावापतन्तौ संप्रेक्ष्य कालान्तकयमोपमौ । भीमसेनो महाबाहुर्गदामादाय सत्वरः ॥

tāv āpatantau saṁprekṣya kālāntakayamopamau । bhīmaseno mahābāhur gadām ādāya satvaraḥ ॥

अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तस्थौ गिरिरिवाचलः । समुद्यम्य गदां गुर्वीं यमदण्डोपमां रणे ॥

avaplutya rathāt tūrṇaṁ tasthau girir ivācalaḥ । samudyamya gadāṁ gurvīṁ yamadaṇḍopamāṁ raṇe ॥

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् । कौरवो द्रोणपुत्रश्च सहितावभ्यधावताम् ॥

tam udyatagadaṁ dr̥ṣṭvā kailāsam iva śr̥ṅgiṇam । kauravo droṇaputraś ca sahitāv abhyadhāvatām ॥

तावापतन्तौ सहितौ त्वरितौ बलिनां वरौ । अभ्यधावत वेगेन त्वरमाणो वृकोदरः ॥

tāv āpatantau sahitau tvaritau balināṁ varau । abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vr̥kodaraḥ ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् । समभ्यधावंस्त्वरिताः कौरवाणां महारथाः ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya saṁkruddhaṁ bhīmadarśanam । samabhyadhāvaṁs tvaritāḥ kauravāṇāṁ mahārathāḥ ॥

भारद्वाजमुखाः सर्वे भीमसेनजिघांसया । नानाविधानि शस्त्राणि भीमस्योरस्यपातयन् । सहिताः पाण्डवं सर्वे पीडयन्तः समन्ततः ॥

bhāradvājamukhāḥ sarve bhīmasenajighāṁsayā । nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasy apātayan । sahitāḥ pāṇḍavaṁ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ ॥

तं दृष्ट्वा संशयं प्राप्तं पीड्यमानं महारथम् । अभिमन्युप्रभृतयः पाण्डवानां महारथाः । अभ्यधावन्परीप्सन्तः प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā saṁśayaṁ prāptaṁ pīḍyamānaṁ mahāratham । abhimanyuprabhr̥tayaḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । abhyadhāvan parīpsantaḥ prāṇāṁs tyaktvā sudustyajān ॥

अनूपाधिपतिः शूरो भीमस्य दयितः सखा । नीलो नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धो द्रौणिमभ्ययात् । स्पर्धते हि महेष्वासो नित्यं द्रोणसुतेन यः ॥

anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā । nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṁkruddho drauṇim abhyayāt । spardhate hi maheṣvāso nityaṁ droṇasutena yaḥ ॥

स विस्फार्य महच्चापं द्रौणिं विव्याध पत्रिणा । यथा शक्रो महाराज पुरा विव्याध दानवम् ॥

sa visphārya mahac cāpaṁ drauṇiṁ vivyādha patriṇā । yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam ॥

विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयंकरम् । येन लोकत्रयं क्रोधात्त्रासितं स्वेन तेजसा ॥

vipracittiṁ durādharṣaṁ devatānāṁ bhayaṁkaram । yena lokatrayaṁ krodhāt trāsitaṁ svena tejasā ॥

तथा नीलेन निर्भिन्नः सुमुखेन पतत्रिणा । संजातरुधिरोत्पीडो द्रौणिः क्रोधसमन्वितः ॥

tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā । saṁjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ ॥

स विस्फार्य धनुश्चित्रमिन्द्राशनिसमस्वनम् । दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः ॥

sa visphārya dhanuś citram indrāśanisamasvanam । dadhre nīlavināśāya matiṁ matimatāṁ varaḥ ॥

ततः संधाय विमलान्भल्लान्कर्मारपायितान् । जघान चतुरो वाहान्पातयामास च ध्वजम् ॥

tataḥ saṁdhāya vimalān bhallān karmārapāyitān । jaghāna caturo vāhān pātayām āsa ca dhvajam ॥

सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि । स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ॥

saptamena ca bhallena nīlaṁ vivyādha vakṣasi । sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat ॥

मोहितं वीक्ष्य राजानं नीलमभ्रचयोपमम् । घटोत्कचोऽपि संक्रुद्धो भ्रातृभिः परिवारितः ॥

mohitaṁ vīkṣya rājānaṁ nīlam abhracayopamam । ghaṭotkaco ’pi saṁkruddho bhrātr̥bhiḥ parivāritaḥ ॥

अभिदुद्राव वेगेन द्रौणिमाहवशोभिनम् । तथेतरे अभ्यधावन्राक्षसा युद्धदुर्मदाः ॥

abhidudrāva vegena drauṇim āhavaśobhinam । tathetare abhyadhāvan rākṣasā yuddhadurmadāḥ ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम् । अभ्यधावत तेजस्वी भारद्वाजात्मजस्त्वरन् ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya rākṣasaṁ ghoradarśanam । abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajas tvaran ॥

निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान् । येऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः ॥

nijaghāna ca saṁkruddho rākṣasān bhīmadarśanān । ye ’bhavann agrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ ॥

विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः । अक्रुध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥

vimukhāṁś caiva tān dr̥ṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ । akrudhyata mahākāyo bhaimasenir ghaṭotkacaḥ ॥

प्रादुश्चक्रे महामायां घोररूपां सुदारुणाम् । मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः ॥

prāduścakre mahāmāyāṁ ghorarūpāṁ sudāruṇām । mohayan samare drauṇiṁ māyāvī rākṣasādhipaḥ ॥

ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताः । अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्तान्मेदिनीतले । विचेष्टमानान्कृपणाञ्शोणितेन समुक्षितान् ॥

tatas te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkr̥tāḥ । anyonyaṁ samapaśyanta nikr̥ttān medinītale । viceṣṭamānān kr̥paṇāñ śoṇitena samukṣitān ॥

द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च । प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाश्च कौरवाः ॥

droṇaṁ duryodhanaṁ śalyam aśvatthāmānam eva ca । prāyaśaś ca maheṣvāsā ye pradhānāś ca kauravāḥ ॥

विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः । हयाश्च सहयारोहा विनिकृत्ताः सहस्रशः ॥

vidhvastā rathinaḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ । hayāś ca sahayārohā vinikr̥ttāḥ sahasraśaḥ ॥

तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति । मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च ॥

tad dr̥ṣṭvā tāvakaṁ sainyaṁ vidrutaṁ śibiraṁ prati । mama prākrośato rājaṁs tathā devavratasya ca ॥

युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे । घटोत्कचप्रयुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः । नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः ॥

yudhyadhvaṁ mā palāyadhvaṁ māyaiṣā rākṣasī raṇe । ghaṭotkacaprayukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ । naiva te śraddadhur bhītā vadator āvayor vacaḥ ॥

तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः । घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे । शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च समन्तात्सस्वनुर्भृशम् ॥

tāṁś ca pradravato dr̥ṣṭvā jayaṁ prāptāś ca pāṇḍavāḥ । ghaṭotkacena sahitāḥ siṁhanādān pracakrire । śaṅkhadundubhighoṣāś ca samantāt sasvanur bhr̥śam ॥

एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन दुरात्मना । सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः ॥

evaṁ tava balaṁ sarvaṁ haiḍimbena durātmanā । sūryāstamanavelāyāṁ prabhagnaṁ vidrutaṁ diśaḥ ॥