Adhyāya 88

संजय उवाच । ततस्तद्बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैरपि । दधार युधि राजेन्द्रो यथा वर्षं महाद्विपः ॥

saṁjaya uvāca । tatas tad bāṇavarṣaṁ tu duḥsahaṁ dānavair api । dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṁ mahādvipaḥ ॥

ततः क्रोधसमाविष्टो निःश्वसन्निव पन्नगः । संशयं परमं प्राप्तः पुत्रस्ते भरतर्षभ ॥

tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasann iva pannagaḥ । saṁśayaṁ paramaṁ prāptaḥ putras te bharatarṣabha ॥

मुमोच निशितांस्तीक्ष्णान्नाराचान्पञ्चविंशतिम् । तेऽपतन्सहसा राजंस्तस्मिन्राक्षसपुंगवे । आशीविषा इव क्रुद्धाः पर्वते गन्धमादने ॥

mumoca niśitāṁs tīkṣṇān nārācān pañcaviṁśatim । te ’patan sahasā rājaṁs tasmin rākṣasapuṁgave । āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane ॥

स तैर्विद्धः स्रवन्रक्तं प्रभिन्न इव कुञ्जरः । दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः । जग्राह च महाशक्तिं गिरीणामपि दारणीम् ॥

sa tair viddhaḥ sravan raktaṁ prabhinna iva kuñjaraḥ । dadhre matiṁ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ । jagrāha ca mahāśaktiṁ girīṇām api dāraṇīm ॥

संप्रदीप्तां महोल्काभामशनीं मघवानिव । समुद्यच्छन्महाबाहुर्जिघांसुस्तनयं तव ॥

saṁpradīptāṁ maholkābhām aśanīṁ maghavān iva । samudyacchan mahābāhur jighāṁsus tanayaṁ tava ॥

तामुद्यतामभिप्रेक्ष्य वङ्गानामधिपस्त्वरन् । कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं प्रत्यचोदयत् ॥

tām udyatām abhiprekṣya vaṅgānām adhipas tvaran । kuñjaraṁ girisaṁkāśaṁ rākṣasaṁ pratyacodayat ॥

स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना । यतो दुर्योधनरथस्तं मार्गं प्रत्यपद्यत । रथं च वारयामास कुञ्जरेण सुतस्य ते ॥

sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā । yato duryodhanarathas taṁ mārgaṁ pratyapadyata । rathaṁ ca vārayām āsa kuñjareṇa sutasya te ॥

मार्गमावारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता । घटोत्कचो महाराज क्रोधसंरक्तलोचनः । उद्यतां तां महाशक्तिं तस्मिंश्चिक्षेप वारणे ॥

mārgam āvāritaṁ dr̥ṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā । ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṁraktalocanaḥ । udyatāṁ tāṁ mahāśaktiṁ tasmiṁś cikṣepa vāraṇe ॥

स तयाभिहतो राजंस्तेन बाहुविमुक्तया । संजातरुधिरोत्पीडः पपात च ममार च ॥

sa tayābhihato rājaṁs tena bāhuvimuktayā । saṁjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca ॥

पतत्यथ गजे चापि वङ्गानामीश्वरो बली । जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम् ॥

pataty atha gaje cāpi vaṅgānām īśvaro balī । javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam ॥

दुर्योधनोऽपि संप्रेक्ष्य पातितं वरवारणम् । प्रभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां व्यथाम् ॥

duryodhano ’pi saṁprekṣya pātitaṁ varavāraṇam । prabhagnaṁ ca balaṁ dr̥ṣṭvā jagāma paramāṁ vyathām ॥

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिताम् । प्राप्तेऽपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

kṣatradharmaṁ puraskr̥tya ātmanaś cābhimānitām । prāpte ’pakramaṇe rājā tasthau girir ivācalaḥ ॥

संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम् । मुमोच परमक्रुद्धस्तस्मिन्घोरे निशाचरे ॥

saṁdhāya ca śitaṁ bāṇaṁ kālāgnisamatejasam । mumoca paramakruddhas tasmin ghore niśācare ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य बाणमिन्द्राशनिप्रभम् । लाघवाद्वञ्चयामास महाकायो घटोत्कचः ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya bāṇam indrāśaniprabham । lāghavād vañcayām āsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ ॥

भूय एव ननादोग्रः क्रोधसंरक्तलोचनः । त्रासयन्सर्वभूतानि युगान्ते जलदो यथा ॥

bhūya eva nanādograḥ krodhasaṁraktalocanaḥ । trāsayan sarvabhūtāni yugānte jalado yathā ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तस्य भीष्मस्य रक्षसः । आचार्यमुपसंगम्य भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ । ācāryam upasaṁgamya bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt ॥

यथैष निनदो घोरः श्रूयते राक्षसेरितः । हैडिम्बो युध्यते नूनं राज्ञा दुर्योधनेन ह ॥

yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ । haiḍimbo yudhyate nūnaṁ rājñā duryodhanena ha ॥

नैष शक्यो हि संग्रामे जेतुं भूतेन केनचित् । तत्र गच्छत भद्रं वो राजानं परिरक्षत ॥

naiṣa śakyo hi saṁgrāme jetuṁ bhūtena kena cit । tatra gacchata bhadraṁ vo rājānaṁ parirakṣata ॥

अभिद्रुतं महाभागं राक्षसेन दुरात्मना । एतद्धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपाः ॥

abhidrutaṁ mahābhāgaṁ rākṣasena durātmanā । etad dhi paramaṁ kr̥tyaṁ sarveṣāṁ naḥ paraṁtapāḥ ॥

पितामहवचः श्रुत्वा त्वरमाणा महारथाः । उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र कौरवः ॥

pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ । uttamaṁ javam āsthāya prayayur yatra kauravaḥ ॥

द्रोणश्च सोमदत्तश्च बाह्लिकश्च जयद्रथः । कृपो भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः ॥

droṇaś ca somadattaś ca bāhlikaś ca jayadrathaḥ । kr̥po bhūriśravāḥ śalyaś citraseno viviṁśatiḥ ॥

अश्वत्थामा विकर्णश्च आवन्त्यश्च बृहद्बलः । रथाश्चानेकसाहस्रा ये तेषामनुयायिनः । अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्योधनं तव ॥

aśvatthāmā vikarṇaś ca āvantyaś ca br̥hadbalaḥ । rathāś cānekasāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ । abhidrutaṁ parīpsantaḥ putraṁ duryodhanaṁ tava ॥

तदनीकमनाधृष्यं पालितं लोकसत्तमैः । आततायिनमायान्तं प्रेक्ष्य राक्षससत्तमः । नाकम्पत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः ॥

tad anīkam anādhr̥ṣyaṁ pālitaṁ lokasattamaiḥ । ātatāyinam āyāntaṁ prekṣya rākṣasasattamaḥ । nākampata mahābāhur maināka iva parvataḥ ॥

प्रगृह्य विपुलं चापं ज्ञातिभिः परिवारितः । शूलमुद्गरहस्तैश्च नानाप्रहरणैरपि ॥

pragr̥hya vipulaṁ cāpaṁ jñātibhiḥ parivāritaḥ । śūlamudgarahastaiś ca nānāpraharaṇair api ॥

ततः समभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्योधनबलस्य च ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । rākṣasānāṁ ca mukhyasya duryodhanabalasya ca ॥

धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस्तुमुलोऽभवत् । अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यतामिव ॥

dhanuṣāṁ kūjatāṁ śabdaḥ sarvatas tumulo ’bhavat । aśrūyata mahārāja vaṁśānāṁ dahyatām iva ॥

शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम् । शब्दः समभवद्राजन्नद्रीणामिव दीर्यताम् ॥

śastrāṇāṁ pātyamānānāṁ kavaceṣu śarīriṇām । śabdaḥ samabhavad rājann adrīṇām iva dīryatām ॥

वीरबाहुविसृष्टानां तोमराणां विशां पते । रूपमासीद्वियत्स्थानां सर्पाणां सर्पतामिव ॥

vīrabāhuvisr̥ṣṭānāṁ tomarāṇāṁ viśāṁ pate । rūpam āsīd viyatsthānāṁ sarpāṇāṁ sarpatām iva ॥

ततः परमसंक्रुद्धो विस्फार्य सुमहद्धनुः । राक्षसेन्द्रो महाबाहुर्विनदन्भैरवं रवम् ॥

tataḥ paramasaṁkruddho visphārya sumahad dhanuḥ । rākṣasendro mahābāhur vinadan bhairavaṁ ravam ॥

आचार्यस्यार्धचन्द्रेण क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम् । सोमदत्तस्य भल्लेन ध्वजमुन्मथ्य चानदत् ॥

ācāryasyārdhacandreṇa kruddhaś ciccheda kārmukam । somadattasya bhallena dhvajam unmathya cānadat ॥

बाह्लिकं च त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे । कृपमेकेन विव्याध चित्रसेनं त्रिभिः शरैः ॥

bāhlikaṁ ca tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare । kr̥pam ekena vivyādha citrasenaṁ tribhiḥ śaraiḥ ॥

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च । जत्रुदेशे समासाद्य विकर्णं समताडयत् । न्यषीदत्स रथोपस्थे शोणितेन परिप्लुतः ॥

pūrṇāyatavisr̥ṣṭena samyak praṇihitena ca । jatrudeśe samāsādya vikarṇaṁ samatāḍayat । nyaṣīdat sa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ ॥

ततः पुनरमेयात्मा नाराचान्दश पञ्च च । भूरिश्रवसि संक्रुद्धः प्राहिणोद्भरतर्षभ । ते वर्म भित्त्वा तस्याशु प्राविशन्मेदिनीतलम् ॥

tataḥ punar ameyātmā nārācān daśa pañca ca । bhūriśravasi saṁkruddhaḥ prāhiṇod bharatarṣabha । te varma bhittvā tasyāśu prāviśan medinītalam ॥

विविंशतेश्च द्रौणेश्च यन्तारौ समताडयत् । तौ पेततू रथोपस्थे रश्मीनुत्सृज्य वाजिनाम् ॥

viviṁśateś ca drauṇeś ca yantārau samatāḍayat । tau petatū rathopasthe raśmīn utsr̥jya vājinām ॥

सिन्धुराज्ञोऽर्धचन्द्रेण वाराहं स्वर्णभूषितम् । उन्ममाथ महाराज द्वितीयेनाच्छिनद्धनुः ॥

sindhurājño ’rdhacandreṇa vārāhaṁ svarṇabhūṣitam । unmamātha mahārāja dvitīyenācchinad dhanuḥ ॥

चतुर्भिरथ नाराचैरावन्त्यस्य महात्मनः । जघान चतुरो वाहान्क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

caturbhir atha nārācair āvantyasya mahātmanaḥ । jaghāna caturo vāhān krodhasaṁraktalocanaḥ ॥

पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च । निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम् । स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ॥

pūrṇāyatavisr̥ṣṭena pītena niśitena ca । nirbibheda mahārāja rājaputraṁ br̥hadbalam । sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat ॥

भृशं क्रोधेन चाविष्टो रथस्थो राक्षसाधिपः । चिक्षेप निशितांस्तीक्ष्णाञ्शरानाशीविषोपमान् । बिभिदुस्ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम् ॥

bhr̥śaṁ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ । cikṣepa niśitāṁs tīkṣṇāñ śarān āśīviṣopamān । bibhidus te mahārāja śalyaṁ yuddhaviśāradam ॥