Adhyāya 83

संजय उवाच । परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः । कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥

saṁjaya uvāca । pariṇāmya niśāṁ tāṁ tu sukhasuptā janeśvarāḥ । kuravaḥ pāṇḍavāś caiva punar yuddhāya niryayuḥ ॥

ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोरपि । निर्गच्छमानयोः संख्ये सागरप्रतिमो महान् ॥

tataḥ śabdo mahān āsīt senayor ubhayor api । nirgacchamānayoḥ saṁkhye sāgarapratimo mahān ॥

ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः । भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः ॥

tato duryodhano rājā citraseno viviṁśatiḥ । bhīṣmaś ca rathināṁ śreṣṭho bhāradvājaś ca vai dvijaḥ ॥

एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूः । व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रति दंशिताः ॥

ekībhūtāḥ susaṁyattāḥ kauravāṇāṁ mahācamūḥ । vyūhāya vidadhū rājan pāṇḍavān prati daṁśitāḥ ॥

भीष्मः कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशां पते । सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ॥

bhīṣmaḥ kr̥tvā mahāvyūhaṁ pitā tava viśāṁ pate । sāgarapratimaṁ ghoraṁ vāhanormitaraṅgiṇam ॥

अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शांतनवो ययौ । मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः ॥

agrataḥ sarvasainyānāṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo yayau । mālavair dākṣiṇātyaiś ca āvantyaiś ca samanvitaḥ ॥

ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान् । पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ॥

tato ’nantaram evāsīd bhāradvājaḥ pratāpavān । pulindaiḥ pāradaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ ॥

द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान् । मागधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशां पते ॥

droṇād anantaraṁ yatto bhagadattaḥ pratāpavān । māgadhaiś ca kaliṅgaiś ca piśācaiś ca viśāṁ pate ॥

प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः । मेकलैस्त्रैपुरैश्चैव चिच्छिलैश्च समन्वितः ॥

prāgjyotiṣād anu nr̥paḥ kausalyo ’tha br̥hadbalaḥ । mekalais traipuraiś caiva cicchilaiś ca samanvitaḥ ॥

बृहद्बलात्ततः शूरस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः । काम्बोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः ॥

br̥hadbalāt tataḥ śūras trigartaḥ prasthalādhipaḥ । kāmbojair bahubhiḥ sārdhaṁ yavanaiś ca sahasraśaḥ ॥

द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रिगर्तादनु भारत । प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम् ॥

drauṇis tu rabhasaḥ śūras trigartād anu bhārata । prayayau siṁhanādena nādayāno dharātalam ॥

तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा । द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः ॥

tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanas tadā । drauṇer anantaraṁ prāyāt sodaryaiḥ parivāritaḥ ॥

दुर्योधनादनु कृपस्ततः शारद्वतो ययौ । एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः ॥

duryodhanād anu kr̥pas tataḥ śāradvato yayau । evam eṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ ॥

रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि चाभिभो । अङ्गदान्यथ चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च ॥

rejus tatra patākāś ca śvetacchatrāṇi cābhibho । aṅgadāny atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṁṣi ca ॥

तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः । युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम् ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā mahāvyūhaṁ tāvakānāṁ mahārathaḥ । yudhiṣṭhiro ’bravīt tūrṇaṁ pārṣataṁ pr̥tanāpatim ॥

पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम् । प्रतिव्यूहं त्वमपि हि कुरु पार्षत माचिरम् ॥

paśya vyūhaṁ maheṣvāsa nirmitaṁ sāgaropamam । prativyūhaṁ tvam api hi kuru pārṣata māciram ॥

ततः स पार्षतः शूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम् । शृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम् ॥

tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṁ cakre sudāruṇam । śr̥ṅgāṭakaṁ mahārāja paravyūhavināśanam ॥

शृङ्गेभ्यो भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः । रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः ॥

śr̥ṅgebhyo bhīmasenaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । rathair anekasāhasrais tathā hayapadātibhiḥ ॥

नाभ्यामभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वो वानरध्वजः । मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

nābhyām abhūn naraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ । madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः । व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः ॥

athetare maheṣvāsāḥ sahasainyā narādhipāḥ । vyūhaṁ taṁ pūrayām āsur vyūhaśāstraviśāradāḥ ॥

अभिमन्युस्ततः पश्चाद्विराटश्च महारथः । द्रौपदेयाश्च संहृष्टा राक्षसश्च घटोत्कचः ॥

abhimanyus tataḥ paścād virāṭaś ca mahārathaḥ । draupadeyāś ca saṁhr̥ṣṭā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ ॥

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः । अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः ॥

evam etaṁ mahāvyūhaṁ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ । atiṣṭhan samare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ ॥

भेरीशब्दाश्च तुमुला विमिश्राः शङ्खनिस्वनैः । क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैः सुभीमाः सर्वतोदिशम् ॥

bherīśabdāś ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ । kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam ॥

ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम् । नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त प्रकोपिताः ॥

tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam । netrair animiṣai rājann avaikṣanta prakopitāḥ ॥

मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र पूर्वं योधाः परस्परम् । युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम् ॥

manobhis te manuṣyendra pūrvaṁ yodhāḥ parasparam । yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram ॥

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् । तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ ghorarūpaṁ bhayāvaham । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca nighnatām itaretaram ॥

नाराचा निशिताः संख्ये संपतन्ति स्म भारत । व्यात्तानना भयकरा उरगा इव संघशः ॥

nārācā niśitāḥ saṁkhye saṁpatanti sma bhārata । vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṁghaśaḥ ॥

निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः । अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥

niṣpetur vimalāḥ śaktyas tailadhautāḥ sutejanāḥ । ambudebhyo yathā rājan bhrājamānāḥ śatahradāḥ ॥

गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः । पतन्त्यस्तत्र दृश्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः । निस्त्रिंशाश्च व्यराजन्त विमलाम्बरसंनिभाः ॥

gadāś ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ । patantyas tatra dr̥śyante giriśr̥ṅgopamāḥ śubhāḥ । nistriṁśāś ca vyarājanta vimalāmbarasaṁnibhāḥ ॥

आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारत । अशोभन्त रणे राजन्पतमानानि सर्वशः ॥

ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata । aśobhanta raṇe rājan patamānāni sarvaśaḥ ॥

तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप । अशोभेतां यथा दैत्यदेवसेने समुद्यते । अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः ॥

te ’nyonyaṁ samare sene yudhyamāne narādhipa । aśobhetāṁ yathā daityadevasene samudyate । abhyadravanta samare te ’nyonyaṁ vai samantataḥ ॥

रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे । युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः ॥

rathās tu rathibhis tūrṇaṁ preṣitāḥ paramāhave । yugair yugāni saṁśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ ॥

दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत् । दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतोदिशम् ॥

dantināṁ yudhyamānānāṁ saṁgharṣāt pāvako ’bhavat । danteṣu bharataśreṣṭha sadhūmaḥ sarvatodiśam ॥

प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः । पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव ॥

prāsair abhihatāḥ ke cid gajayodhāḥ samantataḥ । patamānāḥ sma dr̥śyante giriśr̥ṅgān nagā iva ॥

पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तो हि परस्परम् । चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः ॥

pādātāś cāpy adr̥śyanta nighnanto hi parasparam । citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ ॥

अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः । शस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम् ॥

anyonyaṁ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ । śastrair nānāvidhair ghorai raṇe ninyur yamakṣayam ॥

ततः शांतनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन् । अभ्यागमद्रणे पाण्डून्धनुःशब्देन मोहयन् ॥

tataḥ śāṁtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan । abhyāgamad raṇe pāṇḍūn dhanuḥśabdena mohayan ॥

पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवस्वनम् । अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥

pāṇḍavānāṁ rathāś cāpi nadanto bhairavasvanam । abhyadravanta saṁyattā dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत । नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tava teṣāṁ ca bhārata । narāśvarathanāgānāṁ vyatiṣaktaṁ parasparam ॥