Adhyāya 84

संजय उवाच । भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः । न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम् ॥

saṁjaya uvāca । bhīṣmaṁ tu samare kruddhaṁ pratapantaṁ samantataḥ । na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṁ tapantam iva bhāskaram ॥

ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् । अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः ॥

tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt । abhyadravanta gāṅgeyaṁ mardayantaṁ śitaiḥ śaraiḥ ॥

स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्सहसृञ्जयान् । पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः ॥

sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakān sahasr̥ñjayān । pāñcālāṁś ca maheṣvāsān pātayām āsa sāyakaiḥ ॥

ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह । भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ॥

te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha । bhīṣmam evābhyayus tūrṇaṁ tyaktvā mr̥tyukr̥taṁ bhayam ॥

स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शांतनवो युधि । चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च ॥

sa teṣāṁ rathināṁ vīro bhīṣmaḥ śāṁtanavo yudhi । ciccheda sahasā rājan bāhūn atha śirāṁsi ca ॥

विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव । पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम् ॥

virathān rathinaś cakre pitā devavratas tava । patitāny uttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām ॥

निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् । अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमोहितान् ॥

nirmanuṣyāṁś ca mātaṅgāñ śayānān parvatopamān । apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān ॥

न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशां पते । अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्भीमसेनान्महाबलात् ॥

na tatrāsīt pumān kaś cit pāṇḍavānāṁ viśāṁ pate । anyatra rathināṁ śreṣṭhād bhīmasenān mahābalāt ॥

स हि भीष्मं समासाद्य ताडयामास संयुगे । ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे ॥

sa hi bhīṣmaṁ samāsādya tāḍayām āsa saṁyuge । tato niṣṭānako ghoro bhīṣmabhīmasamāgame ॥

बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः । तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन् ॥

babhūva sarvasainyānāṁ ghorarūpo bhayānakaḥ । tathaiva pāṇḍavā hr̥ṣṭāḥ siṁhanādam athānadan ॥

ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः । भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये ॥

tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ । bhīṣmaṁ jugopa samare vartamāne janakṣaye ॥

भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः । विद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः । सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद चारिहा ॥

bhīmas tu sārathiṁ hatvā bhīṣmasya rathināṁ varaḥ । vidrutāśve rathe tasmin dravamāṇe samantataḥ । sunābhasya śareṇāśu śiraś ciccheda cārihā ॥

क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि । हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे । नामृष्यन्त रणे शूराः सोदर्याः सप्त संयुगे ॥

kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi । hate tasmin mahārāja tava putre mahārathe । nāmr̥ṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṁyuge ॥

आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः । अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः ॥

ādityaketur bahvāśī kuṇḍadhāro mahodaraḥ । aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ ॥

पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवचध्वजाः । अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः ॥

pāṇḍavaṁ citrasaṁnāhā vicitrakavacadhvajāḥ । abhyadravanta saṁgrāme yoddhukāmārimardanāḥ ॥

महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः । नवभिर्वज्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा ॥

mahodaras tu samare bhīmaṁ vivyādha patribhiḥ । navabhir vajrasaṁkāśair namuciṁ vr̥trahā yathā ॥

आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः । नवत्या कुण्डधारस्तु विशालाक्षश्च सप्तभिः ॥

ādityaketuḥ saptatyā bahvāśī cāpi pañcabhiḥ । navatyā kuṇḍadhāras tu viśālākṣaś ca saptabhiḥ ॥

अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथः । शरैर्बहुभिरानर्छद्भीमसेनं महाबलम् ॥

aparājito mahārāja parājiṣṇur mahārathaḥ । śarair bahubhir ānarchad bhīmasenaṁ mahābalam ॥

रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समर्दयत् । स तन्न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे ॥

raṇe paṇḍitakaś cainaṁ tribhir bāṇaiḥ samardayat । sa tan na mamr̥ṣe bhīmaḥ śatrubhir vadham āhave ॥

धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः । शिरश्चिच्छेद समरे शरेण नतपर्वणा ॥

dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ । śiraś ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā ॥

अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे । पराजितस्य भीमेन निपपात शिरो महीम् ॥

aparājitasya sunasaṁ tava putrasya saṁyuge । parājitasya bhīmena nipapāta śiro mahīm ॥

अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः ॥

athāpareṇa bhallena kuṇḍadhāraṁ mahāratham । prāhiṇon mr̥tyulokāya sarvalokasya paśyataḥ ॥

ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् । प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत ॥

tataḥ punar ameyātmā prasaṁdhāya śilīmukham । preṣayām āsa samare paṇḍitaṁ prati bhārata ॥

स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् । यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः ॥

sa śaraḥ paṇḍitaṁ hatvā viveśa dharaṇītalam । yathā naraṁ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ ॥

विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले । त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम् ॥

viśālākṣaśiraś chittvā pātayām āsa bhūtale । tribhiḥ śarair adīnātmā smaran kleśaṁ purātanam ॥

महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे । विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥

mahodaraṁ maheṣvāsaṁ nārācena stanāntare । vivyādha samare rājan sa hato nyapatad bhuvi ॥

आदित्यकेतोः केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद चारिहा ॥

ādityaketoḥ ketuṁ ca chittvā bāṇena saṁyuge । bhallena bhr̥śatīkṣṇena śiraś ciccheda cārihā ॥

बह्वाशिनं ततो भीमः शरेण नतपर्वणा । प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥

bahvāśinaṁ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā । preṣayām āsa saṁkruddho yamasya sadanaṁ prati ॥

प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशां पते । मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम् ॥

pradudruvus tatas te ’nye putrās tava viśāṁ pate । manyamānā hi tat satyaṁ sabhāyāṁ tasya bhāṣitam ॥

ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः । अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं युधि वध्यताम् ॥

tato duryodhano rājā bhrātr̥vyasanakarśitaḥ । abravīt tāvakān yodhān bhīmo ’yaṁ yudhi vadhyatām ॥

एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्तव विशां पते । भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रास्मरंस्ते हि तद्वचः ॥

evam ete maheṣvāsāḥ putrās tava viśāṁ pate । bhrātr̥̄n saṁdr̥śya nihatān prāsmaraṁs te hi tad vacaḥ ॥

यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम् । तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः ॥

yad uktavān mahāprājñaḥ kṣattā hitam anāmayam । tad idaṁ samanuprāptaṁ vacanaṁ divyadarśinaḥ ॥

लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप । न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत् ॥

lobhamohasamāviṣṭaḥ putraprītyā janādhipa । na budhyase purā yat tat tathyam uktaṁ vaco mahat ॥

तथैव हि वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली । नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान् ॥

tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṁ pāṇḍavo balī । nūnaṁ jāto mahābāhur yathā hanti sma kauravān ॥

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममासाद्य मारिष । दुःखेन महताविष्टो विललापातिकर्शितः ॥

tato duryodhano rājā bhīṣmam āsādya māriṣa । duḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ ॥

निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि । यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः ॥

nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi । yatamānās tathānye ’pi hanyante sarvasainikāḥ ॥

भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते । सोऽहं कापथमारूढः पश्य दैवमिदं मम ॥

bhavāṁś ca madhyasthatayā nityam asmān upekṣate । so ’haṁ kāpatham ārūḍhaḥ paśya daivam idaṁ mama ॥

एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव । दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्साश्रुलोचनम् ॥

etac chrutvā vacaḥ krūraṁ pitā devavratas tava । duryodhanam idaṁ vākyam abravīt sāśrulocanam ॥

उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च । गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान् ॥

uktam etan mayā pūrvaṁ droṇena vidureṇa ca । gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṁ tāta na buddhavān ॥

समयश्च मया पूर्वं कृतो वः शत्रुकर्शन । नाहं युधि विमोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचन ॥

samayaś ca mayā pūrvaṁ kr̥to vaḥ śatrukarśana । nāhaṁ yudhi vimoktavyo nāpy ācāryaḥ kathaṁ cana ॥

यं यं हि धार्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे । हनिष्यति रणे तं तं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

yaṁ yaṁ hi dhārtarāṣṭrāṇāṁ bhīmo drakṣyati saṁyuge । haniṣyati raṇe taṁ taṁ satyam etad bravīmi te ॥

स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा दृढां कृत्वा रणे मतिम् । योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम् ॥

sa tvaṁ rājan sthiro bhūtvā dr̥ḍhāṁ kr̥tvā raṇe matim । yodhayasva raṇe pārthān svargaṁ kr̥tvā parāyaṇam ॥

न शक्याः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः । तस्माद्युद्धे मतिं कृत्वा स्थिरां युध्यस्व भारत ॥

na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṁ sendrair api surāsuraiḥ । tasmād yuddhe matiṁ kr̥tvā sthirāṁ yudhyasva bhārata ॥