Adhyāya 82

संजय उवाच । विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं मनस्विनम् । रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव ॥

saṁjaya uvāca । virathaṁ taṁ samāsādya citrasenaṁ manasvinam । ratham āropayām āsa vikarṇas tanayas tava ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम् । भीष्मः शांतनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥

tasmiṁs tathā vartamāne tumule saṁkule bhr̥śam । bhīṣmaḥ śāṁtanavas tūrṇaṁ yudhiṣṭhiram upādravat ॥

ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः । मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम् ॥

tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sr̥ñjayāḥ । mr̥tyor āsyam anuprāptaṁ menire ca yudhiṣṭhiram ॥

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः । महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शांतनवं ययौ ॥

yudhiṣṭhiro ’pi kauravyo yamābhyāṁ sahitaḥ prabhuḥ । maheṣvāsaṁ naravyāghraṁ bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ yayau ॥

ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि । भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम् ॥

tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcan pāṇḍavo yudhi । bhīṣmaṁ saṁchādayām āsa yathā megho divākaram ॥

तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि भारत । प्रतिजग्राह गाङ्गेयः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tena samyak praṇītāni śarajālāni bhārata । pratijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष । आकाशे समदृश्यन्त खगमानां व्रजा इव ॥

tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa । ākāśe samadr̥śyanta khagamānāṁ vrajā iva ॥

निमेषार्धाच्च कौन्तेयं भीष्मः शांतनवो युधि । अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः ॥

nimeṣārdhāc ca kaunteyaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo yudhi । adr̥śyaṁ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा कौरव्यस्य महात्मनः । नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ । nārācaṁ preṣayām āsa kruddha āśīviṣopamam ॥

असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः । चिच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम् ॥

asaṁprāptaṁ tatas taṁ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ । ciccheda samare rājan bhīṣmas tasya dhanuścyutam ॥

तं तु छित्त्वा रणे भीष्मो नाराचं कालसंमितम् । निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान् ॥

taṁ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṁ kālasaṁmitam । nijaghne kauravendrasya hayān kāñcanabhūṣaṇān ॥

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः ॥

hatāśvaṁ tu rathaṁ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ nakulasya mahātmanaḥ ॥

यमावपि सुसंक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा । शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः ॥

yamāv api susaṁkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā । śaraiḥ saṁchādayām āsa bhīṣmaḥ parapuraṁjayaḥ ॥

तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ । जगामाथ परां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ॥

tau tu dr̥ṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau । jagāmātha parāṁ cintāṁ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā ॥

ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत् । भीष्मं शांतनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान् ॥

tato yudhiṣṭhiro vaśyān rājñas tān samacodayat । bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ sarve nihateti suhr̥dgaṇān ॥

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् । महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम् ॥

tatas te pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam । mahatā rathavaṁśena parivavruḥ pitāmaham ॥

स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव । चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान् ॥

sa samantāt parivr̥taḥ pitā devavratas tava । cikrīḍa dhanuṣā rājan pātayāno mahārathān ॥

तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि । मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने ॥

taṁ carantaṁ raṇe pārthā dadr̥śuḥ kauravaṁ yudhi । mr̥gamadhyaṁ praviśyeva yathā siṁhaśiśuṁ vane ॥

तर्जयानं रणे शूरांस्त्रासयानं च सायकैः । दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव ॥

tarjayānaṁ raṇe śūrāṁs trāsayānaṁ ca sāyakaiḥ । dr̥ṣṭvā tresur mahārāja siṁhaṁ mr̥gagaṇā iva ॥

रणे भरतसिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम् । अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः ॥

raṇe bharatasiṁhasya dadr̥śuḥ kṣatriyā gatim । agner vāyusahāyasya yathā kakṣaṁ didhakṣataḥ ॥

शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे । तालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलो नरः ॥

śirāṁsi rathināṁ bhīṣmaḥ pātayām āsa saṁyuge । tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ ॥

पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले । बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव ॥

patadbhiś ca mahārāja śirobhir dharaṇītale । babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva ॥

तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणे । सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ॥

tasmiṁs tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe । sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān ॥

भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् । एकमेकं समाहूय युद्धायैवोपतस्थिरे ॥

bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram । ekam ekaṁ samāhūya yuddhāyaivopatasthire ॥

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् । अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṁ pitāmaham । abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे । प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः ॥

anādr̥tya tato bhīṣmas taṁ śikhaṇḍinam āhave । prayayau sr̥ñjayān kruddhaḥ strītvaṁ cintya śikhaṇḍinaḥ ॥

सृञ्जयास्तु ततो हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् । सिंहनादान्बहुविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान् ॥

sr̥ñjayās tu tato hr̥ṣṭā dr̥ṣṭvā bhīṣmaṁ mahāratham । siṁhanādān bahuvidhāṁś cakruḥ śaṅkhavimiśritān ॥

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । अपरां दिशमास्थाय स्थिते सवितरि प्रभो ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ vyatiṣaktarathadvipam । aparāṁ diśam āsthāya sthite savitari prabho ॥

धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः । पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः । शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’tha pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ । pīḍayantau bhr̥śaṁ sainyaṁ śaktitomaravr̥ṣṭibhiḥ । śastraiś ca bahubhī rājañ jaghnatus tāvakān raṇe ॥

ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभ । आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम् । यथोत्साहं च समरे जघ्नुर्लोकं महारथाः ॥

te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha । āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā na tyajanti sma saṁyugam । yathotsāhaṁ ca samare jaghnur lokaṁ mahārathāḥ ॥

तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मनाम् । वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना ॥

tatrākrando mahān āsīt tāvakānāṁ mahātmanām । vadhyatāṁ samare rājan pārṣatena mahātmanā ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ tāvakānāṁ mahārathau । vindānuvindāv āvantyau pārṣataṁ pratyupasthitau ॥

तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौ । छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम् ॥

tau tasya turagān hatvā tvaramāṇau mahārathau । chādayām āsatur ubhau śaravarṣeṇa pārṣatam ॥

अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलः । आरुरोह रथं तूर्णं सात्यकेः सुमहात्मनः ॥

avaplutyātha pāñcālyo rathāt tūrṇaṁ mahābalaḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ sātyakeḥ sumahātmanaḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः । आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vr̥taḥ । āvantyau samare kruddhāv abhyayāt sa paraṁtapau ॥

तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ परिवार्योपतस्थिवान् ॥

tathaiva tava putro ’pi sarvodyogena māriṣa । vindānuvindāv āvantyau parivāryopatasthivān ॥

अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभ । अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान् ॥

arjunaś cāpi saṁkruddhaḥ kṣatriyān kṣatriyarṣabha । ayodhayata saṁgrāme vajrapāṇir ivāsurān ॥

द्रोणश्च समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तव । व्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः ॥

droṇaś ca samare kruddhaḥ putrasya priyakr̥t tava । vyadhamat sarvapāñcālāṁs tūlarāśim ivānalaḥ ॥

दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशां पते । परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह ॥

duryodhanapurogās tu putrās tava viśāṁ pate । parivārya raṇe bhīṣmaṁ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे । अब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत ॥

tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare । abravīt tāvakān sarvāṁs tvaradhvam iti bhārata ॥

युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम् । अस्तं गिरिमथारूढे नप्रकाशति भास्करे ॥

yudhyatāṁ tu tathā teṣāṁ kurvatāṁ karma duṣkaram । astaṁ girim athārūḍhe naprakāśati bhāskare ॥

प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी । गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन रजनीमुखे ॥

prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī । gomāyugaṇasaṁkīrṇā kṣaṇena rajanīmukhe ॥

शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम् । घोरमायोधनं जज्ञे भूतसंघसमाकुलम् ॥

śivābhir aśivābhiś ca ruvadbhir bhairavaṁ ravam । ghoram āyodhanaṁ jajñe bhūtasaṁghasamākulam ॥

राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशनाः । समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

rākṣasāś ca piśācāś ca tathānye piśitāśanāḥ । samantato vyadr̥śyanta śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान् । विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥

arjuno ’tha suśarmādīn rājñas tān sapadānugān । vijitya pr̥tanāmadhye yayau svaśibiraṁ prati ॥

युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तदा । ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः ॥

yudhiṣṭhiro ’pi kauravyo bhrātr̥bhyāṁ sahitas tadā । yayau svaśibiraṁ rājā niśāyāṁ senayā vr̥taḥ ॥

भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान् । अवजित्य ततः संख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥

bhīmaseno ’pi rājendra duryodhanamukhān rathān । avajitya tataḥ saṁkhye yayau svaśibiraṁ prati ॥

दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे । भीष्मं शांतनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति ॥

duryodhano ’pi nr̥patiḥ parivārya mahāraṇe । bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ tūrṇaṁ prayātaḥ śibiraṁ prati ॥

द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः । परिवार्य चमूं सर्वां प्रययुः शिबिरं प्रति ॥

droṇo drauṇiḥ kr̥paḥ śalyaḥ kr̥tavarmā ca sātvataḥ । parivārya camūṁ sarvāṁ prayayuḥ śibiraṁ prati ॥

तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । परिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति ॥

tathaiva sātyakī rājan dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । parivārya raṇe yodhān yayatuḥ śibiraṁ prati ॥

एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह । पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतपाः ॥

evam ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha । paryavartanta sahitā niśākāle paraṁtapāḥ ॥

ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा । न्यविशन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम् ॥

tataḥ svaśibiraṁ gatvā pāṇḍavāḥ kuravas tathā । nyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam ॥

रक्षां कृत्वात्मनः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि । अपनीय च शल्यांस्ते स्नात्वा च विविधैर्जलैः ॥

rakṣāṁ kr̥tvātmanaḥ śūrā nyasya gulmān yathāvidhi । apanīya ca śalyāṁs te snātvā ca vividhair jalaiḥ ॥

कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च बन्दिभिः । गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः ॥

kr̥tasvastyayanāḥ sarve saṁstūyantaś ca bandibhiḥ । gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ ॥

मुहूर्तमिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसंनिभम् । न हि युद्धकथां कांचित्तत्र चक्रुर्महारथाः ॥

muhūrtam iva tat sarvam abhavat svargasaṁnibham । na hi yuddhakathāṁ kāṁ cit tatra cakrur mahārathāḥ ॥

ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप । हस्त्यश्वबहुले राजन्प्रेक्षणीये बभूवतुः ॥

te prasupte bale tatra pariśrāntajane nr̥pa । hastyaśvabahule rājan prekṣaṇīye babhūvatuḥ ॥