Adhyāya 81

संजय उवाच । स तुद्यमानस्तु शरैर्धनंजयः; पदा हतो नाग इव श्वसन्बली । बाणेन बाणेन महारथानां; चिच्छेद चापानि रणे प्रसह्य ॥

saṁjaya uvāca । sa tudyamānas tu śarair dhanaṁjayaḥ; padā hato nāga iva śvasan balī । bāṇena bāṇena mahārathānāṁ; ciccheda cāpāni raṇe prasahya ॥

संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां; तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन । विव्याध बाणैर्युगपन्महात्मा; निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः ॥

saṁchidya cāpāni ca tāni rājñāṁ; teṣāṁ raṇe vīryavatāṁ kṣaṇena । vivyādha bāṇair yugapan mahātmā; niḥśeṣatāṁ teṣv atha manyamānaḥ ॥

निपेतुराजौ रुधिरप्रदिग्धा;स्ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन् । विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा; गतासवश्छिन्नतनुत्रकायाः ॥

nipetur ājau rudhirapradigdhās; te tāḍitāḥ śakrasutena rājan । vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā; gatāsavaś chinnatanutrakāyāḥ ॥

महीं गताः पार्थबलाभिभूता; विचित्ररूपा युगपद्विनेशुः । दृष्ट्वा हतांस्तान्युधि राजपुत्रां;स्त्रिगर्तराजः प्रययौ क्षणेन ॥

mahīṁ gatāḥ pārthabalābhibhūtā; vicitrarūpā yugapad vineśuḥ । dr̥ṣṭvā hatāṁs tān yudhi rājaputrāṁs; trigartarājaḥ prayayau kṣaṇena ॥

तेषां रथानामथ पृष्ठगोपा; द्वात्रिंशदन्येऽब्यपतन्त पार्थम् । तथैव ते संपरिवार्य पार्थं; विकृष्य चापानि महारवाणि । अवीवृषन्बाणमहौघवृष्ट्या; यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः ॥

teṣāṁ rathānām atha pr̥ṣṭhagopā; dvātriṁśad anye ’byapatanta pārtham । tathaiva te saṁparivārya pārthaṁ; vikr̥ṣya cāpāni mahāravāṇi । avīvr̥ṣan bāṇamahaughavr̥ṣṭyā; yathā giriṁ toyadharā jalaughaiḥ ॥

संपीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या; धनंजयस्तान्युधि जातरोषः । षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतै;र्जघान तानप्यथ पृष्ठगोपान् ॥

saṁpīḍyamānas tu śaraughavr̥ṣṭyā; dhanaṁjayas tān yudhi jātaroṣaḥ । ṣaṣṭyā śaraiḥ saṁyati tailadhautair; jaghāna tān apy atha pr̥ṣṭhagopān ॥

षष्टिं रथांस्तानवजित्य संख्ये; धनंजयः प्रीतमना यशस्वी । अथात्वरद्भीष्मवधाय जिष्णु;र्बलानि राज्ञां समरे निहत्य ॥

ṣaṣṭiṁ rathāṁs tān avajitya saṁkhye; dhanaṁjayaḥ prītamanā yaśasvī । athātvarad bhīṣmavadhāya jiṣṇur; balāni rājñāṁ samare nihatya ॥

त्रिगर्तराजो निहतान्समीक्ष्य; महारथांस्तानथ बन्धुवर्गान् । रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्ता;ञ्जगाम पार्थं त्वरितो वधाय ॥

trigartarājo nihatān samīkṣya; mahārathāṁs tān atha bandhuvargān । raṇe puraskr̥tya narādhipāṁs tāñ; jagāma pārthaṁ tvarito vadhāya ॥

अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं; धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः । अभ्युद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता; रिरक्षिषन्तो रथमर्जुनस्य ॥

abhidrutaṁ cāstrabhr̥tāṁ variṣṭhaṁ; dhanaṁjayaṁ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ । abhyudyayus te śitaśastrahastā; rirakṣiṣanto ratham arjunasya ॥

पार्थोऽपि तानापततः समीक्ष्य; त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान् । विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मा;न्गाण्डीवमुक्तैर्निशितैः पृषत्कैः । भीष्मं यियासुर्युधि संददर्श; दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः ॥

pārtho ’pi tān āpatataḥ samīkṣya; trigartarājñā sahitān nr̥vīrān । vidhvaṁsayitvā samare dhanuṣmān; gāṇḍīvamuktair niśitaiḥ pr̥ṣatkaiḥ । bhīṣmaṁ yiyāsur yudhi saṁdadarśa; duryodhanaṁ saindhavādīṁś ca rājñaḥ ॥

आवारयिष्णूनभिसंप्रयाय; मुहूर्तमायोध्य बलेन वीरः । उत्सृज्य राजानमनन्तवीर्यो; जयद्रथादींश्च नृपान्महौजाः । ययौ ततो भीमबलो मनस्वी; गाङ्गेयमाजौ शरचापपाणिः ॥

āvārayiṣṇūn abhisaṁprayāya; muhūrtam āyodhya balena vīraḥ । utsr̥jya rājānam anantavīryo; jayadrathādīṁś ca nr̥pān mahaujāḥ । yayau tato bhīmabalo manasvī; gāṅgeyam ājau śaracāpapāṇiḥ ॥

युधिष्ठिरश्चोग्रबलो महात्मा; समाययौ त्वरितो जातकोपः । मद्राधिपं समभित्यज्य संख्ये; स्वभागमाप्तं तमनन्तकीर्तिः । सार्धं स माद्रीसुतभीमसेनै;र्भीष्मं ययौ शांतनवं रणाय ॥

yudhiṣṭhiraś cograbalo mahātmā; samāyayau tvarito jātakopaḥ । madrādhipaṁ samabhityajya saṁkhye; svabhāgam āptaṁ tam anantakīrtiḥ । sārdhaṁ sa mādrīsutabhīmasenair; bhīṣmaṁ yayau śāṁtanavaṁ raṇāya ॥

तैः संप्रयुक्तः स महारथाग्र्यै;र्गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी । न विव्यथे शांतनवो महात्मा; समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः ॥

taiḥ saṁprayuktaḥ sa mahārathāgryair; gaṅgāsutaḥ samare citrayodhī । na vivyathe śāṁtanavo mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ ॥

अथैत्य राजा युधि सत्यसंधो; जयद्रथोऽत्युग्रबलो मनस्वी । चिच्छेद चापानि महारथानां; प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण ॥

athaitya rājā yudhi satyasaṁdho; jayadratho ’tyugrabalo manasvī । ciccheda cāpāni mahārathānāṁ; prasahya teṣāṁ dhanuṣā vareṇa ॥

युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च; पार्थं तथा युधि संजातकोपः । दुर्योधनः क्रोधविषो महात्मा; जघान बाणैरनलप्रकाशैः ॥

yudhiṣṭhiraṁ bhīmasenaṁ yamau ca; pārthaṁ tathā yudhi saṁjātakopaḥ । duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā; jaghāna bāṇair analaprakāśaiḥ ॥

कृपेण शल्येन शलेन चैव; तथा विभो चित्रसेनेन चाजौ । विद्धाः शरैस्तेऽतिविवृद्धकोपै;र्देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः ॥

kr̥peṇa śalyena śalena caiva; tathā vibho citrasenena cājau । viddhāḥ śarais te ’tivivr̥ddhakopair; devā yathā daityagaṇaiḥ sametaiḥ ॥

छिन्नायुधं शांतनवेन राजा; शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः । अजातशत्रुः समरे महात्मा; शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम् ॥

chinnāyudhaṁ śāṁtanavena rājā; śikhaṇḍinaṁ prekṣya ca jātakopaḥ । ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṁ kruddha uvāca vākyam ॥

उक्त्वा तथा त्वं पितुरग्रतो मा;महं हनिष्यामि महाव्रतं तम् । भीष्मं शरौघैर्विमलार्कवर्णैः; सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा ॥

uktvā tathā tvaṁ pitur agrato mām; ahaṁ haniṣyāmi mahāvrataṁ tam । bhīṣmaṁ śaraughair vimalārkavarṇaiḥ; satyaṁ vadāmīti kr̥tā pratijñā ॥

त्वया न चैनां सफलां करोषि; देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे । मिथ्याप्रतिज्ञो भव मा नृवीर; रक्षस्व धर्मं च कुलं यशश्च ॥

tvayā na caināṁ saphalāṁ karoṣi; devavrataṁ yan na nihaṁsi yuddhe । mithyāpratijño bhava mā nr̥vīra; rakṣasva dharmaṁ ca kulaṁ yaśaś ca ॥

प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं; सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसंघान् । शरौघजालैरतितिग्मतेजैः; कालं यथा मृत्युकृतं क्षणेन ॥

prekṣasva bhīṣmaṁ yudhi bhīmavegaṁ; sarvāṁs tapantaṁ mama sainyasaṁghān । śaraughajālair atitigmatejaiḥ; kālaṁ yathā mr̥tyukr̥taṁ kṣaṇena ॥

निकृत्तचापः समरानपेक्षः; पराजितः शांतनवेन राज्ञा । विहाय बन्धूनथ सोदरांश्च; क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम् ॥

nikr̥ttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṁtanavena rājñā । vihāya bandhūn atha sodarāṁś ca; kva yāsyase nānurūpaṁ tavedam ॥

दृष्ट्वा हि भीष्मं तमनन्तवीर्यं; भग्नं च सैन्यं द्रवमाणमेवम् । भीतोऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र; तथा हि ते मुखवर्णोऽप्रहृष्टः ॥

dr̥ṣṭvā hi bhīṣmaṁ tam anantavīryaṁ; bhagnaṁ ca sainyaṁ dravamāṇam evam । bhīto ’si nūnaṁ drupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇo ’prahr̥ṣṭaḥ ॥

आज्ञायमानेऽपि धनंजयेन; महाहवे संप्रसक्ते नृवीर । कथं हि भीष्मात्प्रथितः पृथिव्यां; भयं त्वमद्य प्रकरोषि वीर ॥

ājñāyamāne ’pi dhanaṁjayena; mahāhave saṁprasakte nr̥vīra । kathaṁ hi bhīṣmāt prathitaḥ pr̥thivyāṁ; bhayaṁ tvam adya prakaroṣi vīra ॥

स धर्मराजस्य वचो निशम्य; रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम् । प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा; प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन् ॥

sa dharmarājasya vaco niśamya; rūkṣākṣaraṁ vipralāpānubaddham । pratyādeśaṁ manyamāno mahātmā; pratatvare bhīṣmavadhāya rājan ॥

तमापतन्तं महता जवेन; शिखण्डिनं भीष्ममभिद्रवन्तम् । आवारयामास हि शल्य एनं; शस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन ॥

tam āpatantaṁ mahatā javena; śikhaṇḍinaṁ bhīṣmam abhidravantam । āvārayām āsa hi śalya enaṁ; śastreṇa ghoreṇa sudurjayena ॥

स चापि दृष्ट्वा समुदीर्यमाण;मस्त्रं युगान्ताग्निसमप्रभावम् । नासौ व्यमुह्यद्द्रुपदस्य पुत्रो; राजन्महेन्द्रप्रतिमप्रभावः ॥

sa cāpi dr̥ṣṭvā samudīryamāṇam; astraṁ yugāntāgnisamaprabhāvam । nāsau vyamuhyad drupadasya putro; rājan mahendrapratimaprabhāvaḥ ॥

तस्थौ च तत्रैव महाधनुष्मा;ञ्शरैस्तदस्त्रं प्रतिबाधमानः । अथाददे वारुणमन्यदस्त्रं; शिखण्ड्यथोग्रं प्रतिघाताय तस्य । तदस्त्रमस्त्रेण विदार्यमाणं; खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च ॥

tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñ; śarais tad astraṁ pratibādhamānaḥ । athādade vāruṇam anyad astraṁ; śikhaṇḍy athograṁ pratighātāya tasya । tad astram astreṇa vidāryamāṇaṁ; khasthāḥ surā dadr̥śuḥ pārthivāś ca ॥

भीष्मस्तु राजन्समरे महात्मा; धनुः सुचित्रं ध्वजमेव चापि । छित्त्वानदत्पाण्डुसुतस्य वीरो; युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥

bhīṣmas tu rājan samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṁ dhvajam eva cāpi । chittvānadat pāṇḍusutasya vīro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ ॥

ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं; युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम् । गदां प्रगृह्याभिपपात संख्ये; जयद्रथं भीमसेनः पदातिः ॥

tataḥ samutsr̥jya dhanuḥ sabāṇaṁ; yudhiṣṭhiraṁ vīkṣya bhayābhibhūtam । gadāṁ pragr̥hyābhipapāta saṁkhye; jayadrathaṁ bhīmasenaḥ padātiḥ ॥

तमापतन्तं महता जवेन; जयद्रथः सगदं भीमसेनम् । विव्याध घोरैर्यमदण्डकल्पैः; शितैः शरैः पञ्चशतैः समन्तात् ॥

tam āpatantaṁ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṁ bhīmasenam । vivyādha ghorair yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt ॥

अचिन्तयित्वा स शरांस्तरस्वी; वृकोदरः क्रोधपरीतचेताः । जघान वाहान्समरे समस्ता;नारट्टजान्सिन्धुराजस्य संख्ये ॥

acintayitvā sa śarāṁs tarasvī; vr̥kodaraḥ krodhaparītacetāḥ । jaghāna vāhān samare samastān; āraṭṭajān sindhurājasya saṁkhye ॥

ततोऽभिवीक्ष्याप्रतिमप्रभाव;स्तवात्मजस्त्वरमाणो रथेन । अभ्याययौ भीमसेनं निहन्तुं; समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः ॥

tato ’bhivīkṣyāpratimaprabhāvas; tavātmajas tvaramāṇo rathena । abhyāyayau bhīmasenaṁ nihantuṁ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ ॥

भीमोऽप्यथैनं सहसा विनद्य; प्रत्युद्ययौ गदया तर्जमानः । समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां; दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात् ॥

bhīmo ’py athainaṁ sahasā vinadya; pratyudyayau gadayā tarjamānaḥ । samudyatāṁ tāṁ yamadaṇḍakalpāṁ; dr̥ṣṭvā gadāṁ te kuravaḥ samantāt ॥

विहाय सर्वे तव पुत्रमुग्रं; पातं गदायाः परिहर्तुकामाः । अपक्रान्तास्तुमुले संविमर्दे; सुदारुणे भारत मोहनीये ॥

vihāya sarve tava putram ugraṁ; pātaṁ gadāyāḥ parihartukāmāḥ । apakrāntās tumule saṁvimarde; sudāruṇe bhārata mohanīye ॥

अमूढचेतास्त्वथ चित्रसेनो; महागदामापतन्तीं निरीक्ष्य । रथं समुत्सृज्य पदातिराजौ; प्रगृह्य खड्गं विमलं च चर्म । अवप्लुतः सिंह इवाचलाग्रा;ज्जगाम चान्यं भुवि भूमिदेशम् ॥

amūḍhacetās tv atha citraseno; mahāgadām āpatantīṁ nirīkṣya । rathaṁ samutsr̥jya padātir ājau; pragr̥hya khaḍgaṁ vimalaṁ ca carma । avaplutaḥ siṁha ivācalāgrāj; jagāma cānyaṁ bhuvi bhūmideśam ॥

गदापि सा प्राप्य रथं सुचित्रं; साश्वं ससूतं विनिहत्य संख्ये । जगाम भूमिं ज्वलिता महोल्का; भ्रष्टाम्बराद्गामिव संपतन्ती ॥

gadāpi sā prāpya rathaṁ sucitraṁ; sāśvaṁ sasūtaṁ vinihatya saṁkhye । jagāma bhūmiṁ jvalitā maholkā; bhraṣṭāmbarād gām iva saṁpatantī ॥

आश्चर्यभूतं सुमहत्त्वदीया; दृष्ट्वैव तद्भारत संप्रहृष्टाः । सर्वे विनेदुः सहिताः समन्ता;त्पुपूजिरे तव पुत्रं ससैन्याः ॥

āścaryabhūtaṁ sumahat tvadīyā; dr̥ṣṭvaiva tad bhārata saṁprahr̥ṣṭāḥ । sarve vineduḥ sahitāḥ samantāt; pupūjire tava putraṁ sasainyāḥ ॥