Adhyāya 80

संजय उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा मध्यं प्राप्ते दिवाकरे । श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य चोदयामास वाजिनः ॥

saṁjaya uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṁ prāpte divākare । śrutāyuṣam abhiprekṣya codayām āsa vājinaḥ ॥

अभ्यधावत्ततो राजा श्रुतायुषमरिंदमम् । विनिघ्नन्सायकैस्तीक्ष्णैर्नवभिर्नतपर्वभिः ॥

abhyadhāvat tato rājā śrutāyuṣam ariṁdamam । vinighnan sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ ॥

स संवार्य रणे राजा प्रेषितान्धर्मसूनुना । शरान्सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत् ॥

sa saṁvārya raṇe rājā preṣitān dharmasūnunā । śarān sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat ॥

ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे । असूनिव विचिन्वन्तो देहे तस्य महात्मनः ॥

te tasya kavacaṁ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave । asūn iva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ ॥

पाण्डवस्तु भृशं विद्धस्तेन राज्ञा महात्मना । रणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे ॥

pāṇḍavas tu bhr̥śaṁ viddhas tena rājñā mahātmanā । raṇe varāhakarṇena rājānaṁ hr̥di vivyadhe ॥

अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः । रथश्रेष्ठो रथात्तूर्णं भूमौ पार्थो न्यपातयत् ॥

athāpareṇa bhallena ketuṁ tasya mahātmanaḥ । rathaśreṣṭho rathāt tūrṇaṁ bhūmau pārtho nyapātayat ॥

केतुं निपतितं दृष्ट्वा श्रुतायुः स तु पार्थिवः । पाण्डवं विशिखैस्तीक्ष्णै राजन्विव्याध सप्तभिः ॥

ketuṁ nipatitaṁ dr̥ṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ । pāṇḍavaṁ viśikhais tīkṣṇai rājan vivyādha saptabhiḥ ॥

ततः क्रोधात्प्रजज्वाल धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । यथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्निव हुताशनः ॥

tataḥ krodhāt prajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । yathā yugānte bhūtāni dhakṣyann iva hutāśanaḥ ॥

क्रुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसाः । प्रविव्यथुर्महाराज व्याकुलं चाप्यभूज्जगत् ॥

kruddhaṁ tu pāṇḍavaṁ dr̥ṣṭvā devagandharvarākṣasāḥ । pravivyathur mahārāja vyākulaṁ cāpy abhūj jagat ॥

सर्वेषां चैव भूतानामिदमासीन्मनोगतम् । त्रीँल्लोकानद्य संक्रुद्धो नृपोऽयं धक्ष्यतीति वै ॥

sarveṣāṁ caiva bhūtānām idam āsīn manogatam । trīm̐l lokān adya saṁkruddho nr̥po ’yaṁ dhakṣyatīti vai ॥

ऋषयश्चैव देवाश्च चक्रुः स्वस्त्ययनं महत् । लोकानां नृप शान्त्यर्थं क्रोधिते पाण्डवे तदा ॥

r̥ṣayaś caiva devāś ca cakruḥ svastyayanaṁ mahat । lokānāṁ nr̥pa śāntyarthaṁ krodhite pāṇḍave tadā ॥

स च क्रोधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन् । दधारात्मवपुर्घोरं युगान्तादित्यसंनिभम् ॥

sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sr̥kkiṇī parilelihan । dadhārātmavapur ghoraṁ yugāntādityasaṁnibham ॥

ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पते । निराशान्यभवंस्तत्र जीवितं प्रति भारत ॥

tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṁ pate । nirāśāny abhavaṁs tatra jīvitaṁ prati bhārata ॥

स तु धैर्येण तं कोपं संनिवार्य महायशाः । श्रुतायुषः प्रचिच्छेद मुष्टिदेशे महद्धनुः ॥

sa tu dhairyeṇa taṁ kopaṁ saṁnivārya mahāyaśāḥ । śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahad dhanuḥ ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन स्तनान्तरे । निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ nārācena stanāntare । nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ ॥

सत्वरं चरणे राजंस्तस्य वाहान्महात्मनः । निजघान शरैः क्षिप्रं सूतं च सुमहाबलः ॥

satvaraṁ caraṇe rājaṁs tasya vāhān mahātmanaḥ । nijaghāna śaraiḥ kṣipraṁ sūtaṁ ca sumahābalaḥ ॥

हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस्तु पौरुषम् । विप्रदुद्राव वेगेन श्रुतायुः समरे तदा ॥

hatāśvaṁ tu rathaṁ tyaktvā dr̥ṣṭvā rājñas tu pauruṣam । vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā ॥

तस्मिञ्जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे । दुर्योधनबलं राजन्सर्वमासीत्पराङ्मुखम् ॥

tasmiñ jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṁyuge । duryodhanabalaṁ rājan sarvam āsīt parāṅmukham ॥

एतत्कृत्वा महाराज धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । व्यात्ताननो यथा कालस्तव सैन्यं जघान ह ॥

etat kr̥tvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । vyāttānano yathā kālas tava sainyaṁ jaghāna ha ॥

चेकितानस्तु वार्ष्णेयो गौतमं रथिनां वरम् । प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयामास सायकैः ॥

cekitānas tu vārṣṇeyo gautamaṁ rathināṁ varam । prekṣatāṁ sarvasainyānāṁ chādayām āsa sāyakaiḥ ॥

संनिवार्य शरांस्तांस्तु कृपः शारद्वतो युधि । चेकितानं रणे यत्तं राजन्विव्याध पत्रिभिः ॥

saṁnivārya śarāṁs tāṁs tu kr̥paḥ śāradvato yudhi । cekitānaṁ raṇe yattaṁ rājan vivyādha patribhiḥ ॥

अथापरेण भल्लेन धनुश्चिच्छेद मारिष । सारथिं चास्य समरे क्षिप्रहस्तो न्यपातयत् । हयांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ च पार्ष्णिसारथी ॥

athāpareṇa bhallena dhanuś ciccheda māriṣa । sārathiṁ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat । hayāṁś cāsyāvadhīd rājann ubhau ca pārṣṇisārathī ॥

सोऽवप्लुत्य रथात्तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः । स तया वीरघातिन्या गदया गदिनां वरः । गौतमस्य हयान्हत्वा सारथिं च न्यपातयत् ॥

so ’vaplutya rathāt tūrṇaṁ gadāṁ jagrāha sātvataḥ । sa tayā vīraghātinyā gadayā gadināṁ varaḥ । gautamasya hayān hatvā sārathiṁ ca nyapātayat ॥

भूमिष्ठो गौतमस्तस्य शरांश्चिक्षेप षोडश । ते शराः सात्वतं भित्त्वा प्राविशन्त धरातलम् ॥

bhūmiṣṭho gautamas tasya śarāṁś cikṣepa ṣoḍaśa । te śarāḥ sātvataṁ bhittvā prāviśanta dharātalam ॥

चेकितानस्ततः क्रुद्धः पुनश्चिक्षेप तां गदाम् । गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः ॥

cekitānas tataḥ kruddhaḥ punaś cikṣepa tāṁ gadām । gautamasya vadhākāṅkṣī vr̥trasyeva puraṁdaraḥ ॥

तामापतन्तीं विमलामश्मगर्भां महागदाम् । शरैरनेकसाहस्रैर्वारयामास गौतमः ॥

tām āpatantīṁ vimalām aśmagarbhāṁ mahāgadām । śarair anekasāhasrair vārayām āsa gautamaḥ ॥

चेकितानस्ततः खड्गं कोशादुद्धृत्य भारत । लाघवं परमास्थाय गौतमं समुपाद्रवत् ॥

cekitānas tataḥ khaḍgaṁ kośād uddhr̥tya bhārata । lāghavaṁ param āsthāya gautamaṁ samupādravat ॥

गौतमोऽपि धनुस्त्यक्त्वा प्रगृह्यासिं सुसंशितम् । वेगेन महता राजंश्चेकितानमुपाद्रवत् ॥

gautamo ’pi dhanus tyaktvā pragr̥hyāsiṁ susaṁśitam । vegena mahatā rājaṁś cekitānam upādravat ॥

तावुभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ । निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यामन्योन्यं संततक्षतुः ॥

tāv ubhau balasaṁpannau nistriṁśavaradhāriṇau । nistriṁśābhyāṁ sutīkṣṇābhyām anyonyaṁ saṁtatakṣatuḥ ॥

निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस्तौ पुरुषर्षभौ । धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम् । मूर्छयाभिपरीताङ्गौ व्यायामेन च मोहितौ ॥

nistriṁśavegābhihatau tatas tau puruṣarṣabhau । dharaṇīṁ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām । mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau ॥

ततोऽभ्यधावद्वेगेन करकर्षः सुहृत्तया । चेकितानं तथाभूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदम् । रथमारोपयच्चैनं सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

tato ’bhyadhāvad vegena karakarṣaḥ suhr̥ttayā । cekitānaṁ tathābhūtaṁ dr̥ṣṭvā samaradurmadam । ratham āropayac cainaṁ sarvasainyasya paśyataḥ ॥

तथैव शकुनिः शूरः स्यालस्तव विशां पते । आरोपयद्रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम् ॥

tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālas tava viśāṁ pate । āropayad rathaṁ tūrṇaṁ gautamaṁ rathināṁ varam ॥

सौमदत्तिं तथा क्रुद्धो धृष्टकेतुर्महाबलः । नवत्या सायकैः क्षिप्रं राजन्विव्याध वक्षसि ॥

saumadattiṁ tathā kruddho dhr̥ṣṭaketur mahābalaḥ । navatyā sāyakaiḥ kṣipraṁ rājan vivyādha vakṣasi ॥

सौमदत्तिरुरःस्थैस्तैर्भृशं बाणैरशोभत । मध्यंदिने महाराज रश्मिभिस्तपनो यथा ॥

saumadattir uraḥsthais tair bhr̥śaṁ bāṇair aśobhata । madhyaṁdine mahārāja raśmibhis tapano yathā ॥

भूरिश्रवास्तु समरे धृष्टकेतुं महारथम् । हतसूतहयं चक्रे विरथं सायकोत्तमैः ॥

bhūriśravās tu samare dhr̥ṣṭaketuṁ mahāratham । hatasūtahayaṁ cakre virathaṁ sāyakottamaiḥ ॥

विरथं चैनमालोक्य हताश्वं हतसारथिम् । महता शरवर्षेण छादयामास संयुगे ॥

virathaṁ cainam ālokya hatāśvaṁ hatasārathim । mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa saṁyuge ॥

स च तं रथमुत्सृज्य धृष्टकेतुर्महामनाः । आरुरोह ततो यानं शतानीकस्य मारिष ॥

sa ca taṁ ratham utsr̥jya dhr̥ṣṭaketur mahāmanāḥ । āruroha tato yānaṁ śatānīkasya māriṣa ॥

चित्रसेनो विकर्णश्च राजन्दुर्मर्षणस्तथा । रथिनो हेमसंनाहाः सौभद्रमभिदुद्रुवुः ॥

citraseno vikarṇaś ca rājan durmarṣaṇas tathā । rathino hemasaṁnāhāḥ saubhadram abhidudruvuḥ ॥

अभिमन्योस्ततस्तैस्तु घोरं युद्धमवर्तत । शरीरस्य यथा राजन्वातपित्तकफैस्त्रिभिः ॥

abhimanyos tatas tais tu ghoraṁ yuddham avartata । śarīrasya yathā rājan vātapittakaphais tribhiḥ ॥

विरथांस्तव पुत्रांस्तु कृत्वा राजन्महाहवे । न जघान नरव्याघ्रः स्मरन्भीमवचस्तदा ॥

virathāṁs tava putrāṁs tu kr̥tvā rājan mahāhave । na jaghāna naravyāghraḥ smaran bhīmavacas tadā ॥

ततो राज्ञां बहुशतैर्गजाश्वरथयायिभिः । संवृतं समरे भीष्मं देवैरपि दुरासदम् ॥

tato rājñāṁ bahuśatair gajāśvarathayāyibhiḥ । saṁvr̥taṁ samare bhīṣmaṁ devair api durāsadam ॥

प्रयान्तं शीघ्रमुद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस्तव । अभिमन्युं समुद्दिश्य बालमेकं महारथम् । वासुदेवमुवाचेदं कौन्तेयः श्वेतवाहनः ॥

prayāntaṁ śīghram udvīkṣya paritrātuṁ sutāṁs tava । abhimanyuṁ samuddiśya bālam ekaṁ mahāratham । vāsudevam uvācedaṁ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ ॥

चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः । एते हि बहवः शूराः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः । यथा न हन्युर्नः सेनां तथा माधव चोदय ॥

codayāśvān hr̥ṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ । ete hi bahavaḥ śūrāḥ kr̥tāstrā yuddhadurmadāḥ । yathā na hanyur naḥ senāṁ tathā mādhava codaya ॥

एवमुक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा । रथं श्वेतहयैर्युक्तं प्रेषयामास संयुगे ॥

evam uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā । rathaṁ śvetahayair yuktaṁ preṣayām āsa saṁyuge ॥

निष्टानको महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष । यदर्जुनो रणे क्रुद्धः संयातस्तावकान्प्रति ॥

niṣṭānako mahān āsīt tava sainyasya māriṣa । yad arjuno raṇe kruddhaḥ saṁyātas tāvakān prati ॥

समासाद्य तु कौन्तेयो राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः । सुशर्माणमथो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

samāsādya tu kaunteyo rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ । suśarmāṇam atho rājann idaṁ vacanam abravīt ॥

जानामि त्वां युधि श्रेष्ठमत्यन्तं पूर्ववैरिणम् । पर्यायस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम् । अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान्पितामहान् ॥

jānāmi tvāṁ yudhi śreṣṭham atyantaṁ pūrvavairiṇam । paryāyasyādya saṁprāptaṁ phalaṁ paśya sudāruṇam । adya te darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān ॥

एवं संजल्पतस्तस्य बीभत्सोः शत्रुघातिनः । श्रुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः । न चैनमब्रवीत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् ॥

evaṁ saṁjalpatas tasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ । śrutvāpi paruṣaṁ vākyaṁ suśarmā rathayūthapaḥ । na cainam abravīt kiṁ cic chubhaṁ vā yadi vāśubham ॥

अभि गत्वार्जुनं वीरं राजभिर्बहुभिर्वृतः । पुरस्तात्पृष्ठतश्चैव पार्श्वतश्चैव सर्वतः ॥

abhi gatvārjunaṁ vīraṁ rājabhir bahubhir vr̥taḥ । purastāt pr̥ṣṭhataś caiva pārśvataś caiva sarvataḥ ॥

परिवार्यार्जुनं संख्ये तव पुत्रैः सहानघ । शरैः संछादयामास मेघैरिव दिवाकरम् ॥

parivāryārjunaṁ saṁkhye tava putraiḥ sahānagha । śaraiḥ saṁchādayām āsa meghair iva divākaram ॥

ततः प्रवृत्तः सुमहान्संग्रामः शोणितोदकः । तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत ॥

tataḥ pravr̥ttaḥ sumahān saṁgrāmaḥ śoṇitodakaḥ । tāvakānāṁ ca samare pāṇḍavānāṁ ca bhārata ॥