Adhyāya 79

धृतराष्ट्र उवाच । बहूनीह विचित्राणि द्वैरथानि स्म संजय । पाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṁjaya । pāṇḍūnāṁ māmakaiḥ sārdham aśrauṣaṁ tava jalpataḥ ॥

न चैव मामकं कंचिद्धृष्टं शंससि संजय । नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नांश्चैव शंससि ॥

na caiva māmakaṁ kaṁ cid dhr̥ṣṭaṁ śaṁsasi saṁjaya । nityaṁ pāṇḍusutān hr̥ṣṭān abhagnāṁś caiva śaṁsasi ॥

जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः । वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतदसंशयम् ॥

jīyamānān vimanaso māmakān vigataujasaḥ । vadase saṁyuge sūta diṣṭam etad asaṁśayam ॥

संजय उवाच । यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः । दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ ॥

saṁjaya uvāca । yathāśakti yathotsāhaṁ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ । darśayānāḥ paraṁ śaktyā pauruṣaṁ puruṣarṣabha ॥

गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम् । महोदधिगुणाभ्यासाल्लवणत्वं निगच्छति ॥

gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṁ yathodakam । mahodadhiguṇābhyāsāl lavaṇatvaṁ nigacchati ॥

तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां महात्मनाम् । प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे ॥

tathā tat pauruṣaṁ rājaṁs tāvakānāṁ mahātmanām । prāpya pāṇḍusutān vīrān vyarthaṁ bhavati saṁyuge ॥

घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम् । न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि ॥

ghaṭamānān yathāśakti kurvāṇān karma duṣkaram । na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravān gantum arhasi ॥

तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशां पते । पृथिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः ॥

tavāparādhāt sumahān saputrasya viśāṁ pate । pr̥thivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ ॥

आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप । न हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान्नापि जीवितम् ॥

ātmadoṣāt samutpannaṁ śocituṁ nārhase nr̥pa । na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthān nāpi jīvitam ॥

युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाः । चमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः ॥

yuddhe sukr̥tināṁ lokān icchanto vasudhādhipāḥ । camūṁ vigāhya yudhyante nityaṁ svargaparāyaṇāḥ ॥

पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः । तन्ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम् ॥

pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ । tan mamaikamanā bhūtvā śr̥ṇu devāsuropamam ॥

आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौ । इरावन्तमभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौ । तेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ॥

āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau । irāvantam abhiprekṣya sameyātāṁ raṇotkaṭau । teṣāṁ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam ॥

इरावांस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ । विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः । तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ ॥

irāvāṁs tu susaṁkruddho bhrātarau devarūpiṇau । vivyādha niśitais tūrṇaṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । tāv enaṁ pratyavidhyetāṁ samare citrayodhinau ॥

युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत । यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम् ॥

yudhyatāṁ hi tathā rājan viśeṣo na vyadr̥śyata । yatatāṁ śatrunāśāya kr̥tapratikr̥taiṣiṇām ॥

इरावांस्तु ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैः । चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम् ॥

irāvāṁs tu tato rājann anuvindasya sāyakaiḥ । caturbhiś caturo vāhān anayad yamasādanam ॥

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष । चिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

bhallābhyāṁ ca sutīkṣṇābhyāṁ dhanuḥ ketuṁ ca māriṣa । ciccheda samare rājaṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

त्यक्त्वानुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितः । धनुर्गृहीत्वा नवमं भारसाधनमुत्तमम् ॥

tyaktvānuvindo ’tha rathaṁ vindasya ratham āsthitaḥ । dhanur gr̥hītvā navamaṁ bhārasādhanam uttamam ॥

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ । शरान्मुमुचतुस्तूर्णमिरावति महात्मनि ॥

tāv ekasthau raṇe vīrāv āvantyau rathināṁ varau । śarān mumucatus tūrṇam irāvati mahātmani ॥

ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः । दिवाकरपथं प्राप्य छादयामासुरम्बरम् ॥

tābhyāṁ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ । divākarapathaṁ prāpya chādayām āsur ambaram ॥

इरावांस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ । ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत् ॥

irāvāṁs tu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau । vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṁ cāpy apātayat ॥

तस्मिन्निपतिते भूमौ गतसत्त्वेऽथ सारथौ । रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्तहयस्ततः ॥

tasmin nipatite bhūmau gatasattve ’tha sārathau । rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayas tataḥ ॥

तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुतः । पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम् ॥

tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥ । pauruṣaṁ khyāpayaṁs tūrṇaṁ vyadhamat tava vāhinīm ॥

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः । वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेव मानवः ॥

sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ । vegān bahuvidhāṁś cakre viṣaṁ pītveva mānavaḥ ॥

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत् । रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः ॥

haiḍimbo rākṣasendras tu bhagadattaṁ samādravat । rathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ ॥

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितः । यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये ॥

tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṁ samāsthitaḥ । yathā vajradharaḥ pūrvaṁ saṁgrāme tārakāmaye ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः । विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः ॥

tatra devāḥ sagandharvā r̥ṣayaś ca samāgatāḥ । viśeṣaṁ na sma vividur haiḍimbabhagadattayoḥ ॥

यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान् । तथैव समरे राजंस्त्रासयामास पाण्डवान् ॥

yathā surapatiḥ śakras trāsayām āsa dānavān । tathaiva samare rājaṁs trāsayām āsa pāṇḍavān ॥

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतोदिशम् । त्रातारं नाभ्यविन्दन्त स्वेष्वनीकेषु भारत ॥

tena vidrāvyamāṇās te pāṇḍavāḥ sarvatodiśam । trātāraṁ nābhyavindanta sveṣv anīkeṣu bhārata ॥

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत । शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः ॥

bhaimaseniṁ rathasthaṁ tu tatrāpaśyāma bhārata । śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ ॥

निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत । आसीन्निष्टानको घोरस्तव सैन्येषु संयुगे ॥

nivr̥tteṣu tu pāṇḍūnāṁ punaḥ sainyeṣu bhārata । āsīn niṣṭānako ghoras tava sainyeṣu saṁyuge ॥

घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणे । शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः ॥

ghaṭotkacas tato rājan bhagadattaṁ mahāraṇe । śaraiḥ pracchādayām āsa meruṁ girim ivāmbudaḥ ॥

निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्च्युतान् । भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत् ॥

nihatya tāñ śarān rājā rākṣasasya dhanuścyutān । bhaimaseniṁ raṇe tūrṇaṁ sarvamarmasv atāḍayat ॥

स ताड्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः । न विव्यथे राक्षसेन्द्रो भिद्यमान इवाचलः ॥

sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । na vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ ॥

तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्स चतुर्दश । प्रेषयामास समरे तांश्च चिच्छेद राक्षसः ॥

tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān sa caturdaśa । preṣayām āsa samare tāṁś ca ciccheda rākṣasaḥ ॥

स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः । भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः ॥

sa tāṁś chittvā mahābāhus tomarān niśitaiḥ śaraiḥ । bhagadattaṁ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ ॥

ततः प्राग्ज्योतिषो राजन्प्रहसन्निव भारत । तस्याश्वांश्चतुरः संख्ये पातयामास सायकैः ॥

tataḥ prāgjyotiṣo rājan prahasann iva bhārata । tasyāśvāṁś caturaḥ saṁkhye pātayām āsa sāyakaiḥ ॥

स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति ॥

sa hatāśve rathe tiṣṭhan rākṣasendraḥ pratāpavān । śaktiṁ cikṣepa vegena prāgjyotiṣagajaṁ prati ॥

तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिताम् । त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीम् ॥

tām āpatantīṁ sahasā hemadaṇḍāṁ suvegitām । tridhā ciccheda nr̥patiḥ sā vyakīryata medinīm ॥

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात् । यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः ॥

śaktiṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā haiḍimbaḥ prādravad bhayāt । yathendrasya raṇāt pūrvaṁ namucir daityasattamaḥ ॥

तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम् । अजेयं समरे राजन्यमेन वरुणेन च ॥

taṁ vijitya raṇe śūraṁ vikrāntaṁ khyātapauruṣam । ajeyaṁ samare rājan yamena varuṇena ca ॥

पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द सकुञ्जरः । यथा वनगजो राजन्मृद्नंश्चरति पद्मिनीम् ॥

pāṇḍavīṁ samare senāṁ saṁmamarda sakuñjaraḥ । yathā vanagajo rājan mr̥dnaṁś carati padminīm ॥

मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां सह संगतः । स्वस्रीयौ छादयां चक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ ॥

madreśvaras tu samare yamābhyāṁ saha saṁgataḥ । svasrīyau chādayāṁ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau ॥

सहदेवस्तु समरे मातुलं वीक्ष्य संगतम् । अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम् ॥

sahadevas tu samare mātulaṁ vīkṣya saṁgatam । avārayac charaugheṇa megho yadvad divākaram ॥

छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत् । तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात् ॥

chādyamānaḥ śaraugheṇa hr̥ṣṭarūpataro ’bhavat । tayoś cāpy abhavat prītir atulā mātr̥kāraṇāt ॥

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः । अश्वान्वै चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः । प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति ॥

tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ । aśvān vai caturo rājaṁś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ । preṣayām āsa samare yamasya sadanaṁ prati ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः । आरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ । āruroha tato yānaṁ bhrātur eva yaśasvinaḥ ॥

एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके । मद्रराजरथं क्रुद्धौ छादयामासतुः क्षणात् ॥

ekasthau tu raṇe śūrau dr̥ḍhe vikṣipya kārmuke । madrarājarathaṁ kruddhau chādayām āsatuḥ kṣaṇāt ॥

स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः । स्वस्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाचलः । प्रहसन्निव तां चापि शरवृष्टिं जघान ह ॥

sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । svasrīyābhyāṁ naravyāghro nākampata yathācalaḥ । prahasann iva tāṁ cāpi śaravr̥ṣṭiṁ jaghāna ha ॥

सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्यम्य वीर्यवान् । मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत ॥

sahadevas tataḥ kruddhaḥ śaram udyamya vīryavān । madrarājam abhiprekṣya preṣayām āsa bhārata ॥

स शरः प्रेषितस्तेन गरुत्मानिव वेगवान् । मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले ॥

sa śaraḥ preṣitas tena garutmān iva vegavān । madrarājaṁ vinirbhidya nipapāta mahītale ॥

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः । निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह ॥

sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ । niṣasāda mahārāja kaśmalaṁ ca jagāma ha ॥

तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे । अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम् ॥

taṁ visaṁjñaṁ nipatitaṁ sūtaḥ saṁprekṣya saṁyuge । apovāha rathenājau yamābhyām abhipīḍitam ॥

दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखम् । सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन् ॥

dr̥ṣṭvā madreśvararathaṁ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukham । sarve vimanaso bhūtvā nedam astīty acintayan ॥

निर्जित्य मातुलं संख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ । दध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं विनेदतुः ॥

nirjitya mātulaṁ saṁkhye mādrīputrau mahārathau । dadhmatur muditau śaṅkhau siṁhanādaṁ vinedatuḥ ॥

अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशां पते । यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ ॥

abhidudruvatur hr̥ṣṭau tava sainyaṁ viśāṁ pate । yathā daityacamūṁ rājann indropendrāv ivāmarau ॥