Adhyāya 78

संजय उवाच । तथा प्रवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि । प्रभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना ॥

saṁjaya uvāca । tathā pravr̥tte saṁgrāme nivr̥tte ca suśarmaṇi । prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā ॥

क्षुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव । प्रत्युद्याते च गाङ्गेये त्वरितं विजयं प्रति ॥

kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṁ sāgarapratime tava । pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṁ vijayaṁ prati ॥

दृष्ट्वा दुर्योधनो राजन्रणे पार्थस्य विक्रमम् । त्वरमाणः समभ्येत्य सर्वांस्तानब्रवीन्नृपान् ॥

dr̥ṣṭvā duryodhano rājan raṇe pārthasya vikramam । tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṁs tān abravīn nr̥pān ॥

तेषां च प्रमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम् । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन्वचः ॥

teṣāṁ ca pramukhe śūraṁ suśarmāṇaṁ mahābalam । madhye sarvasya sainyasya bhr̥śaṁ saṁharṣayan vacaḥ ॥

एष भीष्मः शांतनवो योद्धुकामो धनंजयम् । सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस्त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥

eṣa bhīṣmaḥ śāṁtanavo yoddhukāmo dhanaṁjayam । sarvātmanā kuruśreṣṭhas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ ॥

तं प्रयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम् । संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम् ॥

taṁ prayāntaṁ parānīkaṁ sarvasainyena bhāratam । saṁyattāḥ samare sarve pālayadhvaṁ pitāmaham ॥

बाढमित्येवमुक्त्वा तु तान्यनीकानि सर्वशः । नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम् ॥

bāḍham ity evam uktvā tu tāny anīkāni sarvaśaḥ । narendrāṇāṁ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham ॥

ततः प्रयातः सहसा भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम् । रणे भारतमायान्तमाससाद महाबलम् ॥

tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’rjunam । raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam ॥

महाश्वेताश्वयुक्तेन भीमवानरकेतुना । महता मेघनादेन रथेनाति विराजत ॥

mahāśvetāśvayuktena bhīmavānaraketunā । mahatā meghanādena rathenāti virājata ॥

समरे सर्वसैन्यानामुपयातं धनंजयम् । अभवत्तुमुलो नादो भयाद्दृष्ट्वा किरीटिनम् ॥

samare sarvasainyānām upayātaṁ dhanaṁjayam । abhavat tumulo nādo bhayād dr̥ṣṭvā kirīṭinam ॥

अभीशुहस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यमिवापरम् । मध्यंदिनगतं संख्ये न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ॥

abhīśuhastaṁ kr̥ṣṇaṁ ca dr̥ṣṭvādityam ivāparam । madhyaṁdinagataṁ saṁkhye na śekuḥ prativīkṣitum ॥

तथा शांतनवं भीष्मं श्वेताश्वं श्वेतकार्मुकम् । न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं श्वेतग्रहमिवोदितम् ॥

tathā śāṁtanavaṁ bhīṣmaṁ śvetāśvaṁ śvetakārmukam । na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṁ śvetagraham ivoditam ॥

स सर्वतः परिवृतस्त्रिगर्तैः सुमहात्मभिः । भ्रातृभिस्तव पुत्रैश्च तथान्यैश्च महारथैः ॥

sa sarvataḥ parivr̥tas trigartaiḥ sumahātmabhiḥ । bhrātr̥bhis tava putraiś ca tathānyaiś ca mahārathaiḥ ॥

भारद्वाजस्तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा । ध्वजं चास्य शरेणाजौ धनुश्चैकेन चिच्छिदे ॥

bhāradvājas tu samare matsyaṁ vivyādha patriṇā । dhvajaṁ cāsya śareṇājau dhanuś caikena cicchide ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं विराटो वाहिनीपतिः । अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं दृढम् । शरांश्चाशीविषाकाराञ्ज्वलितान्पन्नगानिव ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ virāṭo vāhinīpatiḥ । anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṁ dr̥ḍham । śarāṁś cāśīviṣākārāñ jvalitān pannagān iva ॥

द्रोणं त्रिभिः प्रविव्याध चतुर्भिश्चास्य वाजिनः । ध्वजमेकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिः । धनुरेकेषुणाविध्यत्तत्राक्रुध्यद्द्विजर्षभः ॥

droṇaṁ tribhiḥ pravivyādha caturbhiś cāsya vājinaḥ । dhvajam ekena vivyādha sārathiṁ cāsya pañcabhiḥ । dhanur ekeṣuṇāvidhyat tatrākrudhyad dvijarṣabhaḥ ॥

तस्य द्रोणोऽवधीदश्वाञ्शरैः संनतपर्वभिः । अष्टाभिर्भरतश्रेष्ठ सूतमेकेन पत्रिणा ॥

tasya droṇo ’vadhīd aśvāñ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । aṣṭābhir bharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā ॥

स हताश्वादवप्लुत्य स्यन्दनाद्धतसारथिः । आरुरोह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः ॥

sa hatāśvād avaplutya syandanād dhatasārathiḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ śaṅkhasya rathināṁ varaḥ ॥

ततस्तु तौ पितापुत्रौ भारद्वाजं रथे स्थितौ । महता शरवर्षेण वारयामासतुर्बलात् ॥

tatas tu tau pitāputrau bhāradvājaṁ rathe sthitau । mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsatur balāt ॥

भारद्वाजस्ततः क्रुद्धः शरमाशीविषोपमम् । चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं प्रति जनेश्वर ॥

bhāradvājas tataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam । cikṣepa samare tūrṇaṁ śaṅkhaṁ prati janeśvara ॥

स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शोणितमाहवे । जगाम धरणिं बाणो लोहितार्द्रीकृतच्छविः ॥

sa tasya hr̥dayaṁ bhittvā pītvā śoṇitam āhave । jagāma dharaṇiṁ bāṇo lohitārdrīkr̥tacchaviḥ ॥

स पपात रथात्तूर्णं भारद्वाजशराहतः । धनुस्त्यक्त्वा शरांश्चैव पितुरेव समीपतः ॥

sa papāta rathāt tūrṇaṁ bhāradvājaśarāhataḥ । dhanus tyaktvā śarāṁś caiva pitur eva samīpataḥ ॥

हतं स्वमात्मजं दृष्ट्वा विराटः प्राद्रवद्भयात् । उत्सृज्य समरे द्रोणं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥

hataṁ svam ātmajaṁ dr̥ṣṭvā virāṭaḥ prādravad bhayāt । utsr̥jya samare droṇaṁ vyāttānanam ivāntakam ॥

भारद्वाजस्ततस्तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम् । दारयामास समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥

bhāradvājas tatas tūrṇaṁ pāṇḍavānāṁ mahācamūm । dārayām āsa samare śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

शिखण्ड्यपि महाराज द्रौणिमासाद्य संयुगे । आजघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचैस्त्रिभिराशुगैः ॥

śikhaṇḍy api mahārāja drauṇim āsādya saṁyuge । ājaghāna bhruvor madhye nārācais tribhir āśugaiḥ ॥

स बभौ नरशार्दूलो ललाटे संस्थितैस्त्रिभिः । शिखरैः काञ्चनमयैर्मेरुस्त्रिभिरिवोच्छ्रितैः ॥

sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṁsthitais tribhiḥ । śikharaiḥ kāñcanamayair merus tribhir ivocchritaiḥ ॥

अश्वत्थामा ततः क्रुद्धो निमेषार्धाच्छिखण्डिनः । सूतं ध्वजमथो राजंस्तुरगानायुधं तथा । शरैर्बहुभिरुद्दिश्य पातयामास संयुगे ॥

aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhāc chikhaṇḍinaḥ । sūtaṁ dhvajam atho rājaṁs turagān āyudhaṁ tathā । śarair bahubhir uddiśya pātayām āsa saṁyuge ॥

स हताश्वादवप्लुत्य रथाद्वै रथिनां वरः । खड्गमादाय निशितं विमलं च शरावरम् । श्येनवद्व्यचरत्क्रुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः ॥

sa hatāśvād avaplutya rathād vai rathināṁ varaḥ । khaḍgam ādāya niśitaṁ vimalaṁ ca śarāvaram । śyenavad vyacarat kruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ ॥

सखड्गस्य महाराज चरतस्तस्य संयुगे । नान्तरं ददृशे द्रौणिस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

sakhaḍgasya mahārāja caratas tasya saṁyuge । nāntaraṁ dadr̥śe drauṇis tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ । प्रेषयामास समरे द्रौणिः परमकोपनः ॥

tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha । preṣayām āsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ ॥

तामापतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम् । असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः ॥

tām āpatantīṁ samare śaravr̥ṣṭiṁ sudāruṇām । asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṁ varaḥ ॥

ततोऽस्य विमलं द्रौणिः शतचन्द्रं मनोरमम् । चर्माच्छिनदसिं चास्य खण्डयामास संयुगे । शितैः सुबहुशो राजंस्तं च विव्याध पत्रिभिः ॥

tato ’sya vimalaṁ drauṇiḥ śatacandraṁ manoramam । carmācchinad asiṁ cāsya khaṇḍayām āsa saṁyuge । śitaiḥ subahuśo rājaṁs taṁ ca vivyādha patribhiḥ ॥

शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैः । आविध्य व्यसृजत्तूर्णं ज्वलन्तमिव पन्नगम् ॥

śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṁ khaṇḍitaṁ tena sāyakaiḥ । āvidhya vyasr̥jat tūrṇaṁ jvalantam iva pannagam ॥

तमापतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम् । चिच्छेद समरे द्रौणिर्दर्शयन्पाणिलाघवम् । शिखण्डिनं च विव्याध शरैर्बहुभिरायसैः ॥

tam āpatantaṁ sahasā kālānalasamaprabham । ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam । śikhaṇḍinaṁ ca vivyādha śarair bahubhir āyasaiḥ ॥

शिखण्डी तु भृशं राजंस्ताड्यमानः शितैः शरैः । आरुरोह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः ॥

śikhaṇḍī tu bhr̥śaṁ rājaṁs tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ mādhavasya mahātmanaḥ ॥

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो राक्षसं क्रूरमाहवे । अलम्बुसं शरैर्घोरैर्विव्याध बलिनं बली ॥

sātyakis tu tataḥ kruddho rākṣasaṁ krūram āhave । alambusaṁ śarair ghorair vivyādha balinaṁ balī ॥

राक्षसेन्द्रस्ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद भारत । अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः । मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैरवाकिरत् ॥

rākṣasendras tatas tasya dhanuś ciccheda bhārata । ardhacandreṇa samare taṁ ca vivyādha sāyakaiḥ । māyāṁ ca rākṣasīṁ kr̥tvā śaravarṣair avākirat ॥

तत्राद्भुतमपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम् । नासंभ्रमद्यत्समरे वध्यमानः शितैः शरैः ॥

tatrādbhutam apaśyāma śaineyasya parākramam । nāsaṁbhramad yat samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

ऐन्द्रमस्त्रं च वार्ष्णेयो योजयामास भारत । विजयाद्यदनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना ॥

aindram astraṁ ca vārṣṇeyo yojayām āsa bhārata । vijayād yad anuprāptaṁ mādhavena yaśasvinā ॥

तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा । अलम्बुसं शरैर्घोरैरभ्याकिरत सर्वशः । पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥

tad astraṁ bhasmasāt kr̥tvā māyāṁ tāṁ rākṣasīṁ tadā । alambusaṁ śarair ghorair abhyākirata sarvaśaḥ । parvataṁ vāridhārābhiḥ prāvr̥ṣīva balāhakaḥ ॥

तत्तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मना । प्रदुद्राव भयाद्रक्षो हित्वा सात्यकिमाहवे ॥

tat tathā pīḍitaṁ tena mādhavena mahātmanā । pradudrāva bhayād rakṣo hitvā sātyakim āhave ॥

तमजेयं राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपि । शैनेयः प्राणदज्जित्वा योधानां तव पश्यताम् ॥

tam ajeyaṁ rākṣasendraṁ saṁkhye maghavatā api । śaineyaḥ prāṇadaj jitvā yodhānāṁ tava paśyatām ॥

न्यहनत्तावकांश्चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः । निशितैर्बहुभिर्बाणैस्तेऽद्रवन्त भयार्दिताः ॥

nyahanat tāvakāṁś cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ । niśitair bahubhir bāṇais te ’dravanta bhayārditāḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुपदस्यात्मजो बली । धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम् । छादयामास समरे शरैः संनतपर्वभिः ॥

etasminn eva kāle tu drupadasyātmajo balī । dhr̥ṣṭadyumno mahārāja tava putraṁ janeśvaram । chādayām āsa samare śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

संछाद्यमानो विशिखैर्धृष्टद्युम्नेन भारत । विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रो जनेश्वरः ॥

saṁchādyamāno viśikhair dhr̥ṣṭadyumnena bhārata । vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ ॥

धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैः । षष्ट्या च त्रिंशता चैव तदद्भुतमिवाभवत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca samare tūrṇaṁ vivyādha sāyakaiḥ । ṣaṣṭyā ca triṁśatā caiva tad adbhutam ivābhavat ॥

तस्य सेनापतिः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष । हयांश्च चतुरः शीघ्रं निजघान महारथः । शरैश्चैनं सुनिशितैः क्षिप्रं विव्याध सप्तभिः ॥

tasya senāpatiḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa । hayāṁś ca caturaḥ śīghraṁ nijaghāna mahārathaḥ । śaraiś cainaṁ suniśitaiḥ kṣipraṁ vivyādha saptabhiḥ ॥

स हताश्वान्महाबाहुरवप्लुत्य रथाद्बली । पदातिरसिमुद्यम्य प्राद्रवत्पार्षतं प्रति ॥

sa hatāśvān mahābāhur avaplutya rathād balī । padātir asim udyamya prādravat pārṣataṁ prati ॥

शकुनिस्तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः । राजानं सर्वलोकस्य रथमारोपयत्स्वकम् ॥

śakunis taṁ samabhyetya rājagr̥ddhī mahābalaḥ । rājānaṁ sarvalokasya ratham āropayat svakam ॥

ततो नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा । न्यहनत्तावकं सैन्यं वज्रपाणिरिवासुरम् ॥

tato nr̥paṁ parājitya pārṣataḥ paravīrahā । nyahanat tāvakaṁ sainyaṁ vajrapāṇir ivāsuram ॥

कृतवर्मा रणे भीमं शरैरार्छन्महारथम् । प्रच्छादयामास च तं महामेघो रविं यथा ॥

kr̥tavarmā raṇe bhīmaṁ śarair ārchan mahāratham । pracchādayām āsa ca taṁ mahāmegho raviṁ yathā ॥

ततः प्रहस्य समरे भीमसेनः परंतपः । प्रेषयामास संक्रुद्धः सायकान्कृतवर्मणे ॥

tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṁtapaḥ । preṣayām āsa saṁkruddhaḥ sāyakān kr̥tavarmaṇe ॥

तैरर्द्यमानोऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकोविदः । नाकम्पत महाराज भीमं चार्छच्छितैः शरैः ॥

tair ardyamāno ’tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ । nākampata mahārāja bhīmaṁ cārchac chitaiḥ śaraiḥ ॥

तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा भीमसेनो महाबलः । सारथिं पातयामास ध्वजं च सुपरिष्कृतम् ॥

tasyāśvāṁś caturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ । sārathiṁ pātayām āsa dhvajaṁ ca supariṣkr̥tam ॥

शरैर्बहुविधैश्चैनमाचिनोत्परवीरहा । शकलीकृतसर्वाङ्गः श्वाविद्वत्समदृश्यत ॥

śarair bahuvidhaiś cainam ācinot paravīrahā । śakalīkr̥tasarvāṅgaḥ śvāvidvat samadr̥śyata ॥

हताश्वात्तु रथात्तूर्णं वृषकस्य रथं ययौ । स्यालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः ॥

hatāśvāt tu rathāt tūrṇaṁ vr̥ṣakasya rathaṁ yayau । syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ ॥

भीमसेनोऽपि संक्रुद्धस्तव सैन्यमुपाद्रवत् । निजघान च संक्रुद्धो दण्डपाणिरिवान्तकः ॥

bhīmaseno ’pi saṁkruddhas tava sainyam upādravat । nijaghāna ca saṁkruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ॥