Adhyāya 77

संजय उवाच । अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानमास्थितम् । अब्रवीद्भरतश्रेष्ठः संप्रहर्षकरं वचः ॥

saṁjaya uvāca । athātmajaṁ tava punar gāṅgeyo dhyānam āsthitam । abravīd bharataśreṣṭhaḥ saṁpraharṣakaraṁ vacaḥ ॥

अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ सैन्धवः ॥

ahaṁ droṇaś ca śalyaś ca kr̥tavarmā ca sātvataḥ । aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto ’tha saindhavaḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः । त्रिगर्तराजश्च बली मागधश्च सुदुर्जयः ॥

vindānuvindāv āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ । trigartarājaś ca balī māgadhaś ca sudurjayaḥ ॥

बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः । रथाश्च बहुसाहस्राः शोभमाना महाध्वजाः ॥

br̥hadbalaś ca kausalyaś citraseno viviṁśatiḥ । rathāś ca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ ॥

देशजाश्च हया राजन्स्वारूढा हयसादिभिः । गजेन्द्राश्च मदोद्वृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः ॥

deśajāś ca hayā rājan svārūḍhā hayasādibhiḥ । gajendrāś ca madodvr̥ttāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ ॥

पदाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाः । नानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुमुद्यताः ॥

padātāś ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ । nānādeśasamutpannās tvadarthe yoddhum udyatāḥ ॥

एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः । देवानपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः ॥

ete cānye ca bahavas tvadarthe tyaktajīvitāḥ । devān api raṇe jetuṁ samarthā iti me matiḥ ॥

अवश्यं तु मया राजंस्तव वाच्यं हितं सदा । अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः । वासुदेवसहायाश्च महेन्द्रसमविक्रमाः ॥

avaśyaṁ tu mayā rājaṁs tava vācyaṁ hitaṁ sadā । aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṁ devair api savāsavaiḥ । vāsudevasahāyāś ca mahendrasamavikramāḥ ॥

सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव । पाण्डवान्वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः ॥

sarvathāhaṁ tu rājendra kariṣye vacanaṁ tava । pāṇḍavān vā raṇe jeṣye māṁ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ ॥

एवमुक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम् । ओषधीं वीर्यसंपन्नां विशल्यश्चाभवत्तदा ॥

evam uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṁ śubhām । oṣadhīṁ vīryasaṁpannāṁ viśalyaś cābhavat tadā ॥

ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान् । अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः ॥

tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān । avyūhata svayaṁ vyūhaṁ bhīṣmo vyūhaviśāradaḥ ॥

मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम् । संपूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः ॥

maṇḍalaṁ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam । saṁpūrṇaṁ yodhamukhyaiś ca tathā dantipadātibhiḥ ॥

रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्परिवारितम् । अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः ॥

rathair anekasāhasraiḥ samantāt parivāritam । aśvavr̥ndair mahadbhiś ca r̥ṣṭitomaradhāribhiḥ ॥

नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे । अन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः ॥

nāge nāge rathāḥ sapta sapta cāśvā rathe rathe । anv aśvaṁ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ ॥

एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः । स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम् ॥

evaṁvyūhaṁ mahārāja tava sainyaṁ mahārathaiḥ । sthitaṁ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam ॥

दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च । रथानामयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताः । चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन्पितामहम् ॥

daśāśvānāṁ sahasrāṇi dantināṁ ca tathaiva ca । rathānām ayutaṁ cāpi putrāś ca tava daṁśitāḥ । citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣan pitāmaham ॥

रक्ष्यमाणश्च तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते । संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः ॥

rakṣyamāṇaś ca taiḥ śūrair gopyamānāś ca tena te । saṁnaddhāḥ samadr̥śyanta rājānaś ca mahābalāḥ ॥

दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथमास्थितः । व्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥

duryodhanas tu samare daṁśito ratham āsthitaḥ । vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakras triviṣṭape ॥

ततः शब्दो महानासीत्पुत्राणां तव भारत । रथघोषश्च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः ॥

tataḥ śabdo mahān āsīt putrāṇāṁ tava bhārata । rathaghoṣaś ca tumulo vāditrāṇāṁ ca nisvanaḥ ॥

भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधि । मण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्योऽमित्रघातिनाम् । सर्वतः शुशुभे राजन्रणेऽरीणां दुरासदः ॥

bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṁ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi । maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo ’mitraghātinām । sarvataḥ śuśubhe rājan raṇe ’rīṇāṁ durāsadaḥ ॥

मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदारुणम् । स्वयं युधिष्ठिरो राजा व्यूहं वज्रमथाकरोत् ॥

maṇḍalaṁ tu samālokya vyūhaṁ paramadāruṇam । svayaṁ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṁ vajram athākarot ॥

तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानमवस्थिताः । रथिनः सादिनश्चैव सिंहनादमथानदन् ॥

tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yathāsthānam avasthitāḥ । rathinaḥ sādinaś caiva siṁhanādam athānadan ॥

बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणः । इतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः ॥

bibhitsavas tato vyūhaṁ niryayur yuddhakāṅkṣiṇaḥ । itaretarataḥ śūrāḥ sahasainyāḥ prahāriṇaḥ ॥

भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम् । स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत् ॥

bhāradvājo yayau matsyaṁ drauṇiś cāpi śikhaṇḍinam । svayaṁ duryodhano rājā pārṣataṁ samupādravat ॥

नकुलः सहदेवश्च राजन्मद्रेशमीयतुः । विन्दानुविन्दावावन्त्याविरावन्तमभिद्रुतौ ॥

nakulaḥ sahadevaś ca rājan madreśam īyatuḥ । vindānuvindāv āvantyāv irāvantam abhidrutau ॥

सर्वे नृपास्तु समरे धनंजयमयोधयन् । भीमसेनो रणे यत्तो हार्दिक्यं समवारयत् ॥

sarve nr̥pās tu samare dhanaṁjayam ayodhayan । bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṁ samavārayat ॥

चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभो । आर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रानयोधयत् ॥

citrasenaṁ vikarṇaṁ ca tathā durmarṣaṇaṁ vibho । ārjuniḥ samare rājaṁs tava putrān ayodhayat ॥

प्राग्ज्योतिषं महेष्वासं हैडिम्बो राक्षसोत्तमः । अभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

prāgjyotiṣaṁ maheṣvāsaṁ haiḍimbo rākṣasottamaḥ । abhidudrāva vegena matto mattam iva dvipam ॥

अलम्बुसस्ततो राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम् । ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षसः समभिद्रवत् ॥

alambusas tato rājan sātyakiṁ yuddhadurmadam । sasainyaṁ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat ॥

भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुमयोधयत् । श्रुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

bhūriśravā raṇe yatto dhr̥ṣṭaketum ayodhayat । śrutāyuṣaṁ tu rājānaṁ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

चेकितानस्तु समरे कृपमेवान्वयोधयत् । शेषाः प्रतिययुर्यत्ता भीममेव महारथम् ॥

cekitānas tu samare kr̥pam evānvayodhayat । śeṣāḥ pratiyayur yattā bhīmam eva mahāratham ॥

ततो राजसहस्राणि परिवव्रुर्धनंजयम् । शक्तितोमरनाराचगदापरिघपाणयः ॥

tato rājasahasrāṇi parivavrur dhanaṁjayam । śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ ॥

अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धो वार्ष्णेयमिदमब्रवीत् । पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगे । व्यूढानि व्यूहविदुषा गाङ्गेयेन महात्मना ॥

arjuno ’tha bhr̥śaṁ kruddho vārṣṇeyam idam abravīt । paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṁyuge । vyūḍhāni vyūhaviduṣā gāṅgeyena mahātmanā ॥

युद्धाभिकामाञ्शूरांश्च पश्य माधव दंशितान् । त्रिगर्तराजं सहितं भ्रातृभिः पश्य केशव ॥

yuddhābhikāmāñ śūrāṁś ca paśya mādhava daṁśitān । trigartarājaṁ sahitaṁ bhrātr̥bhiḥ paśya keśava ॥

अद्यैतान्पातयिष्यामि पश्यतस्ते जनार्दन । य इमे मां यदुश्रेष्ठ योद्धुकामा रणाजिरे ॥

adyaitān pātayiṣyāmi paśyatas te janārdana । ya ime māṁ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire ॥

एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो धनुर्ज्यामवमृज्य च । ववर्ष शरवर्षाणि नराधिपगणान्प्रति ॥

evam uktvā tu kaunteyo dhanurjyām avamr̥jya ca । vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipagaṇān prati ॥

तेऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैरपूरयन् । तडागमिव धाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदाः ॥

te ’pi taṁ parameṣvāsāḥ śaravarṣair apūrayan । taḍāgam iva dhārābhir yathā prāvr̥ṣi toyadāḥ ॥

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्ये विशां पते । छाद्यमानौ भृशं कृष्णौ शरैर्दृष्ट्वा महारणे ॥

hāhākāro mahān āsīt tava sainye viśāṁ pate । chādyamānau bhr̥śaṁ kr̥ṣṇau śarair dr̥ṣṭvā mahāraṇe ॥

देवा देवर्षयश्चैव गन्धर्वाश्च महोरगाः । विस्मयं परमं जग्मुर्दृष्ट्वा कृष्णौ तथागतौ ॥

devā devarṣayaś caiva gandharvāś ca mahoragāḥ । vismayaṁ paramaṁ jagmur dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇau tathāgatau ॥

ततः क्रुद्धोऽर्जुनो राजन्नैन्द्रमस्त्रमुदीरयत् । तत्राद्भुतमपश्याम विजयस्य पराक्रमम् ॥

tataḥ kruddho ’rjuno rājann aindram astram udīrayat । tatrādbhutam apaśyāma vijayasya parākramam ॥

शस्त्रवृष्टिं परैर्मुक्तां शरौघैर्यदवारयत् । न च तत्राप्यनिर्भिन्नः कश्चिदासीद्विशां पते ॥

śastravr̥ṣṭiṁ parair muktāṁ śaraughair yad avārayat । na ca tatrāpy anirbhinnaḥ kaś cid āsīd viśāṁ pate ॥

तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथा । द्वाभ्यां त्रिभिः शरैश्चान्यान्पार्थो विव्याध मारिष ॥

teṣāṁ rājasahasrāṇāṁ hayānāṁ dantināṁ tathā । dvābhyāṁ tribhiḥ śaraiś cānyān pārtho vivyādha māriṣa ॥

ते हन्यमानाः पार्थेन भीष्मं शांतनवं ययुः । अगाधे मज्जमानानां भीष्मस्त्राताभवत्तदा ॥

te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ yayuḥ । agādhe majjamānānāṁ bhīṣmas trātābhavat tadā ॥

आपतद्भिस्तु तैस्तत्र प्रभग्नं तावकं बलम् । संचुक्षुभे महाराज वातैरिव महार्णवः ॥

āpatadbhis tu tais tatra prabhagnaṁ tāvakaṁ balam । saṁcukṣubhe mahārāja vātair iva mahārṇavaḥ ॥