Adhyāya 75

संजय उवाच । ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे । संग्रामरभसो भीमं हन्तुकामोऽभ्यधावत ॥

saṁjaya uvāca । tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare । saṁgrāmarabhaso bhīmaṁ hantukāmo ’bhyadhāvata ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम् । भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥

tam āyāntam abhiprekṣya nr̥vīraṁ dr̥ḍhavairiṇam । bhīmasenaḥ susaṁkruddha idaṁ vacanam abravīt ॥

अयं स कालः संप्राप्तो वर्षपूगाभिकाङ्क्षितः । अद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ । adya tvāṁ nihaniṣyāmi yadi notsr̥jase raṇam ॥

अद्य कुन्त्याः परिक्लेशं वनवासं च कृत्स्नशः । द्रौपद्याश्च परिक्लेशं प्रणोत्स्यामि हते त्वयि ॥

adya kuntyāḥ parikleśaṁ vanavāsaṁ ca kr̥tsnaśaḥ । draupadyāś ca parikleśaṁ praṇotsyāmi hate tvayi ॥

यत्त्वं दुरोदरो भूत्वा पाण्डवानवमन्यसे । तस्य पापस्य गान्धारे पश्य व्यसनमागतम् ॥

yat tvaṁ durodaro bhūtvā pāṇḍavān avamanyase । tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanam āgatam ॥

कर्णस्य मतमाज्ञाय सौबलस्य च यत्पुरा । अचिन्त्य पाण्डवान्कामाद्यथेष्टं कृतवानसि ॥

karṇasya matam ājñāya saubalasya ca yat purā । acintya pāṇḍavān kāmād yatheṣṭaṁ kr̥tavān asi ॥

याचमानं च यन्मोहाद्दाशार्हमवमन्यसे । उलूकस्य समादेशं यद्ददासि च हृष्टवत् ॥

yācamānaṁ ca yan mohād dāśārham avamanyase । ulūkasya samādeśaṁ yad dadāsi ca hr̥ṣṭavat ॥

अद्य त्वा निहनिष्यामि सानुबन्धं सबान्धवम् । समीकरिष्ये तत्पापं यत्पुरा कृतवानसि ॥

adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṁ sabāndhavam । samīkariṣye tat pāpaṁ yat purā kr̥tavān asi ॥

एवमुक्त्वा धनुर्घोरं विकृष्योद्भ्राम्य चासकृत् । समादाय शरान्घोरान्महाशनिसमप्रभान् ॥

evam uktvā dhanur ghoraṁ vikr̥ṣyodbhrāmya cāsakr̥t । samādāya śarān ghorān mahāśanisamaprabhān ॥

षड्विंशत्तरसा क्रुद्धो मुमोचाशु सुयोधने । ज्वलिताग्निशिखाकारान्वज्रकल्पानजिह्मगान् ॥

ṣaḍviṁśat tarasā kruddho mumocāśu suyodhane । jvalitāgniśikhākārān vajrakalpān ajihmagān ॥

ततोऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूतं द्वाभ्यां च विव्यधे । चतुर्भिरश्वाञ्जवनाननयद्यमसादनम् ॥

tato ’sya kārmukaṁ dvābhyāṁ sūtaṁ dvābhyāṁ ca vivyadhe । caturbhir aśvāñ javanān anayad yamasādanam ॥

द्वाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्यामरिमर्दनः । छत्रं चिच्छेद समरे राज्ञस्तस्य रथोत्तमात् ॥

dvābhyāṁ ca suvikr̥ṣṭābhyāṁ śarābhyām arimardanaḥ । chatraṁ ciccheda samare rājñas tasya rathottamāt ॥

त्रिभिश्च तस्य चिच्छेद ज्वलन्तं ध्वजमुत्तमम् । छित्त्वा तं च ननादोच्चैस्तव पुत्रस्य पश्यतः ॥

tribhiś ca tasya ciccheda jvalantaṁ dhvajam uttamam । chittvā taṁ ca nanādoccais tava putrasya paśyataḥ ॥

रथाच्च स ध्वजः श्रीमान्नानारत्नविभूषितः । पपात सहसा भूमिं विद्युज्जलधरादिव ॥

rathāc ca sa dhvajaḥ śrīmān nānāratnavibhūṣitaḥ । papāta sahasā bhūmiṁ vidyuj jaladharād iva ॥

ज्वलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम् । ध्वजं कुरुपतेश्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥

jvalantaṁ sūryasaṁkāśaṁ nāgaṁ maṇimayaṁ śubham । dhvajaṁ kurupateś chinnaṁ dadr̥śuḥ sarvapārthivāḥ ॥

अथैनं दशभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महागजम् । आजघान रणे भीमः स्मयन्निव महारथः ॥

athainaṁ daśabhir bāṇais tottrair iva mahāgajam । ājaghāna raṇe bhīmaḥ smayann iva mahārathaḥ ॥

ततस्तु राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठो जयद्रथः । दुर्योधनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम् ॥

tatas tu rājā sindhūnāṁ rathaśreṣṭho jayadrathaḥ । duryodhanasya jagrāha pārṣṇiṁ satpuruṣocitām ॥

कृपश्च रथिनां श्रेष्ठः कौरव्यममितौजसम् । आरोपयद्रथं राजन्दुर्योधनममर्षणम् ॥

kr̥paś ca rathināṁ śreṣṭhaḥ kauravyam amitaujasam । āropayad rathaṁ rājan duryodhanam amarṣaṇam ॥

स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगे । निषसाद रथोपस्थे राजा दुर्योधनस्तदा ॥

sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṁyuge । niṣasāda rathopasthe rājā duryodhanas tadā ॥

परिवार्य ततो भीमं हन्तुकामो जयद्रथः । रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ॥

parivārya tato bhīmaṁ hantukāmo jayadrathaḥ । rathair anekasāhasrair bhīmasyāvārayad diśaḥ ॥

धृष्टकेतुस्ततो राजन्नभिमन्युश्च वीर्यवान् । केकया द्रौपदेयाश्च तव पुत्रानयोधयन् ॥

dhr̥ṣṭaketus tato rājann abhimanyuś ca vīryavān । kekayā draupadeyāś ca tava putrān ayodhayan ॥

चित्रसेनः सुचित्रश्च चित्राश्वश्चित्रदर्शनः । चारुचित्रः सुचारुश्च तथा नन्दोपनन्दकौ ॥

citrasenaḥ sucitraś ca citrāśvaś citradarśanaḥ । cārucitraḥ sucāruś ca tathā nandopanandakau ॥

अष्टावेते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनः । अभिमन्युरथं राजन्समन्तात्पर्यवारयन् ॥

aṣṭāv ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ । abhimanyurathaṁ rājan samantāt paryavārayan ॥

आजघान ततस्तूर्णमभिमन्युर्महामनाः । एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । वज्रमृत्युप्रतीकाशैर्विचित्रायुधनिःसृतैः ॥

ājaghāna tatas tūrṇam abhimanyur mahāmanāḥ । ekaikaṁ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । vajramr̥tyupratīkāśair vicitrāyudhaniḥsr̥taiḥ ॥

अमृष्यमाणास्ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम् । ववर्षुर्मार्गणैस्तीक्ष्णैर्गिरिं मेरुमिवाम्बुदाः ॥

amr̥ṣyamāṇās te sarve saubhadraṁ rathasattamam । vavarṣur mārgaṇais tīkṣṇair giriṁ merum ivāmbudāḥ ॥

स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । अभिमन्युर्महाराज तावकान्समकम्पयत् । यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर्महासुरान् ॥

sa pīḍyamānaḥ samare kr̥tāstro yuddhadurmadaḥ । abhimanyur mahārāja tāvakān samakampayat । yathā devāsure yuddhe vajrapāṇir mahāsurān ॥

विकर्णस्य ततो भल्लान्प्रेषयामास भारत । चतुर्दश रथश्रेष्ठो घोरानाशीविषोपमान् । ध्वजं सूतं हयांश्चास्य छित्त्वा नृत्यन्निवाहवे ॥

vikarṇasya tato bhallān preṣayām āsa bhārata । caturdaśa rathaśreṣṭho ghorān āśīviṣopamān । dhvajaṁ sūtaṁ hayāṁś cāsya chittvā nr̥tyann ivāhave ॥

पुनश्चान्याञ्शरान्पीतानकुण्ठाग्राञ्शिलाशितान् । प्रेषयामास सौभद्रो विकर्णाय महाबलः ॥

punaś cānyāñ śarān pītān akuṇṭhāgrāñ śilāśitān । preṣayām āsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ ॥

ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिणवाससः । भित्त्वा देहं गता भूमिं ज्वलन्त इव पन्नगाः ॥

te vikarṇaṁ samāsādya kaṅkabarhiṇavāsasaḥ । bhittvā dehaṁ gatā bhūmiṁ jvalanta iva pannagāḥ ॥

ते शरा हेमपुङ्खाग्रा व्यदृश्यन्त महीतले । विकर्णरुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शोणितम् ॥

te śarā hemapuṅkhāgrā vyadr̥śyanta mahītale । vikarṇarudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam ॥

विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहोदराः । अभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान्रथान् ॥

vikarṇaṁ vīkṣya nirbhinnaṁ tasyaivānye sahodarāḥ । abhyadravanta samare saubhadrapramukhān rathān ॥

अभियात्वा तथैवाशु रथस्थान्सूर्यवर्चसः । अविध्यन्समरेऽन्योन्यं संरब्धा युद्धदुर्मदाः ॥

abhiyātvā tathaivāśu rathasthān sūryavarcasaḥ । avidhyan samare ’nyonyaṁ saṁrabdhā yuddhadurmadāḥ ॥

दुर्मुखः श्रुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । ध्वजमेकेन चिच्छेद सारथिं चास्य सप्तभिः ॥

durmukhaḥ śrutakarmāṇaṁ viddhvā saptabhir āśugaiḥ । dhvajam ekena ciccheda sārathiṁ cāsya saptabhiḥ ॥

अश्वाञ्जाम्बूनदैर्जालैः प्रच्छन्नान्वातरंहसः । जघान षड्भिरासाद्य सारथिं चाभ्यपातयत् ॥

aśvāñ jāmbūnadair jālaiḥ pracchannān vātaraṁhasaḥ । jaghāna ṣaḍbhir āsādya sārathiṁ cābhyapātayat ॥

स हताश्वे रथे तिष्ठञ्श्रुतकर्मा महारथः । शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धो महोल्कां ज्वलितामिव ॥

sa hatāśve rathe tiṣṭhañ śrutakarmā mahārathaḥ । śaktiṁ cikṣepa saṁkruddho maholkāṁ jvalitām iva ॥

सा दुर्मुखस्य विपुलं वर्म भित्त्वा यशस्विनः । विदार्य प्राविशद्भूमिं दीप्यमाना सुतेजना ॥

sā durmukhasya vipulaṁ varma bhittvā yaśasvinaḥ । vidārya prāviśad bhūmiṁ dīpyamānā sutejanā ॥

तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुतसोमो महाबलः । पश्यतां सर्वसैन्यानां रथमारोपयत्स्वकम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā virathaṁ tatra sutasomo mahābalaḥ । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ ratham āropayat svakam ॥

श्रुतकीर्तिस्तथा वीरो जयत्सेनं सुतं तव । अभ्ययात्समरे राजन्हन्तुकामो यशस्विनम् ॥

śrutakīrtis tathā vīro jayatsenaṁ sutaṁ tava । abhyayāt samare rājan hantukāmo yaśasvinam ॥

तस्य विक्षिपतश्चापं श्रुतकीर्तेर्महात्मनः । चिच्छेद समरे राजञ्जयत्सेनः सुतस्तव । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन प्रहसन्निव भारत ॥

tasya vikṣipataś cāpaṁ śrutakīrter mahātmanaḥ । ciccheda samare rājañ jayatsenaḥ sutas tava । kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasann iva bhārata ॥

तं दृष्ट्वा छिन्नधन्वानं शतानीकः सहोदरम् । अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā chinnadhanvānaṁ śatānīkaḥ sahodaram । abhyapadyata tejasvī siṁhavad vinadan muhuḥ ॥

शतानीकस्तु समरे दृढं विस्फार्य कार्मुकम् । विव्याध दशभिस्तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः ॥

śatānīkas tu samare dr̥ḍhaṁ visphārya kārmukam । vivyādha daśabhis tūrṇaṁ jayatsenaṁ śilīmukhaiḥ ॥

अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना । शतानीको जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम् ॥

athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā । śatānīko jayatsenaṁ vivyādha hr̥daye bhr̥śam ॥

तथा तस्मिन्वर्तमाने दुष्कर्णो भ्रातुरन्तिके । चिच्छेद समरे चापं नाकुलेः क्रोधमूर्छितः ॥

tathā tasmin vartamāne duṣkarṇo bhrātur antike । ciccheda samare cāpaṁ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय भारसाधनमुत्तमम् । समादत्त शितान्बाणाञ्शतानीको महाबलः ॥

athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam । samādatta śitān bāṇāñ śatānīko mahābalaḥ ॥

तिष्ठ तिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भ्रातुरग्रतः । मुमोच निशितान्बाणाञ्ज्वलितान्पन्नगानिव ॥

tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṁ bhrātur agrataḥ । mumoca niśitān bāṇāñ jvalitān pannagān iva ॥

ततोऽस्य धनुरेकेन द्वाभ्यां सूतं च मारिष । चिच्छेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः ॥

tato ’sya dhanur ekena dvābhyāṁ sūtaṁ ca māriṣa । ciccheda samare tūrṇaṁ taṁ ca vivyādha saptabhiḥ ॥

अश्वान्मनोजवांश्चास्य कल्माषान्वीतकल्मषः । जघान निशितैस्तूर्णं सर्वान्द्वादशभिः शरैः ॥

aśvān manojavāṁś cāsya kalmāṣān vītakalmaṣaḥ । jaghāna niśitais tūrṇaṁ sarvān dvādaśabhiḥ śaraiḥ ॥

अथापरेण भल्लेन सुमुक्तेन निपातिना । दुष्कर्णं समरे क्रुद्धो विव्याध हृदये भृशम् ॥

athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā । duṣkarṇaṁ samare kruddho vivyādha hr̥daye bhr̥śam ॥

दुष्कर्णं निहतं दृष्ट्वा पञ्च राजन्महारथाः । जिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन् ॥

duṣkarṇaṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā pañca rājan mahārathāḥ । jighāṁsantaḥ śatānīkaṁ sarvataḥ paryavārayan ॥

छाद्यमानं शरव्रातैः शतानीकं यशस्विनम् । अभ्यधावन्त संरब्धाः केकयाः पञ्च सोदराः ॥

chādyamānaṁ śaravrātaiḥ śatānīkaṁ yaśasvinam । abhyadhāvanta saṁrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ ॥

तानभ्यापततः प्रेक्ष्य तव पुत्रा महारथाः । प्रत्युद्ययुर्महाराज गजा इव महागजान् ॥

tān abhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ । pratyudyayur mahārāja gajā iva mahāgajān ॥

दुर्मुखो दुर्जयश्चैव तथा दुर्मर्षणो युवा । शत्रुंजयः शत्रुसहः सर्वे क्रुद्धा यशस्विनः । प्रत्युद्याता महाराज केकयान्भ्रातरः समम् ॥

durmukho durjayaś caiva tathā durmarṣaṇo yuvā । śatruṁjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ । pratyudyātā mahārāja kekayān bhrātaraḥ samam ॥

रथैर्नगरसंकाशैर्हयैर्युक्तैर्मनोजवैः । नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिरलंकृतैः ॥

rathair nagarasaṁkāśair hayair yuktair manojavaiḥ । nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṁkr̥taiḥ ॥

वरचापधरा वीरा विचित्रकवचध्वजाः । विविशुस्ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद्वनम् ॥

varacāpadharā vīrā vicitrakavacadhvajāḥ । viviśus te paraṁ sainyaṁ siṁhā iva vanād vanam ॥

तेषां सुतुमुलं युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । अवर्तत महारौद्रं निघ्नतामितरेतरम् । अन्योन्यागस्कृतां राजन्यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

teṣāṁ sutumulaṁ yuddhaṁ vyatiṣaktarathadvipam । avartata mahāraudraṁ nighnatām itaretaram । anyonyāgaskr̥tāṁ rājan yamarāṣṭravivardhanam ॥

मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर्युद्धं सुदारुणम् । रथिनः सादिनश्चैव व्यकीर्यन्त सहस्रशः ॥

muhūrtāstamite sūrye cakrur yuddhaṁ sudāruṇam । rathinaḥ sādinaś caiva vyakīryanta sahasraśaḥ ॥

ततः शांतनवः क्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः । नाशयामास सेनां वै भीष्मस्तेषां महात्मनाम् । पाञ्चालानां च सैन्यानि शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

tataḥ śāṁtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । nāśayām āsa senāṁ vai bhīṣmas teṣāṁ mahātmanām । pāñcālānāṁ ca sainyāni śarair ninye yamakṣayam ॥

एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानामनीकिनीम् । कृत्वावहारं सैन्यानां ययौ स्वशिबिरं नृप ॥

evaṁ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinīm । kr̥tvāvahāraṁ sainyānāṁ yayau svaśibiraṁ nr̥pa ॥

धर्मराजोऽपि संप्रेक्ष्य धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । मूर्ध्नि चैतावुपाघ्राय संहृष्टः शिबिरं ययौ ॥

dharmarājo ’pi saṁprekṣya dhr̥ṣṭadyumnavr̥kodarau । mūrdhni caitāv upāghrāya saṁhr̥ṣṭaḥ śibiraṁ yayau ॥