Adhyāya 74

संजय उवाच । ततो दुर्योधनो राजा मोहात्प्रत्यागतस्तदा । शरवर्षैः पुनर्भीमं प्रत्यवारयदच्युतम् ॥

saṁjaya uvāca । tato duryodhano rājā mohāt pratyāgatas tadā । śaravarṣaiḥ punar bhīmaṁ pratyavārayad acyutam ॥

एकीभूताः पुनश्चैव तव पुत्रा महारथाः । समेत्य समरे भीमं योधयामासुरुद्यताः ॥

ekībhūtāḥ punaś caiva tava putrā mahārathāḥ । sametya samare bhīmaṁ yodhayām āsur udyatāḥ ॥

भीमसेनोऽपि समरे संप्राप्य स्वरथं पुनः । समारुह्य महाबाहुर्ययौ येन तवात्मजः ॥

bhīmaseno ’pi samare saṁprāpya svarathaṁ punaḥ । samāruhya mahābāhur yayau yena tavātmajaḥ ॥

प्रगृह्य च महावेगं परासुकरणं दृढम् । चित्रं शरासनं संख्ये शरैर्विव्याध ते सुतान् ॥

pragr̥hya ca mahāvegaṁ parāsukaraṇaṁ dr̥ḍham । citraṁ śarāsanaṁ saṁkhye śarair vivyādha te sutān ॥

ततो दुर्योधनो राजा भीमसेनं महाबलम् । नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्यताडयत् ॥

tato duryodhano rājā bhīmasenaṁ mahābalam । nārācena sutīkṣṇena bhr̥śaṁ marmaṇy atāḍayat ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तव पुत्रेण धन्विना । क्रोधसंरक्तनयनो वेगेनोत्क्षिप्य कार्मुकम् ॥

so ’tividdho maheṣvāsas tava putreṇa dhanvinā । krodhasaṁraktanayano vegenotkṣipya kārmukam ॥

दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् । स तथाभिहतो राजा नाचलद्गिरिराडिव ॥

duryodhanaṁ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat । sa tathābhihato rājā nācalad girirāḍ iva ॥

तौ दृष्ट्वा समरे क्रुद्धौ विनिघ्नन्तौ परस्परम् । दुर्योधनानुजाः सर्वे शूराः संत्यक्तजीविताः ॥

tau dr̥ṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam । duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṁtyaktajīvitāḥ ॥

संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्वं निग्रहे भीमकर्मणः । निश्चयं मनसा कृत्वा निग्रहीतुं प्रचक्रमुः ॥

saṁsmr̥tya mantritaṁ pūrvaṁ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ । niścayaṁ manasā kr̥tvā nigrahītuṁ pracakramuḥ ॥

तानापतत एवाजौ भीमसेनो महाबलः । प्रत्युद्ययौ महाराज गजः प्रतिगजानिव ॥

tān āpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ । pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajān iva ॥

भृशं क्रुद्धश्च तेजस्वी नाराचेन समर्पयत् । चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशाः ॥

bhr̥śaṁ kruddhaś ca tejasvī nārācena samarpayat । citrasenaṁ mahārāja tava putraṁ mahāyaśāḥ ॥

तथेतरांस्तव सुतांस्ताडयामास भारत । शरैर्बहुविधैः संख्ये रुक्मपुङ्खैः सुवेगितैः ॥

tathetarāṁs tava sutāṁs tāḍayām āsa bhārata । śarair bahuvidhaiḥ saṁkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ ॥

ततः संस्थाप्य समरे स्वान्यनीकानि सर्वशः । अभिमन्युप्रभृतयस्ते द्वादश महारथाः ॥

tataḥ saṁsthāpya samare svāny anīkāni sarvaśaḥ । abhimanyuprabhr̥tayas te dvādaśa mahārathāḥ ॥

प्रेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगाः । प्रत्युद्ययुर्महाराज तव पुत्रान्महाबलान् ॥

preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ । pratyudyayur mahārāja tava putrān mahābalān ॥

दृष्ट्वा रथस्थांस्ताञ्शूरान्सूर्याग्निसमतेजसः । सर्वानेव महेष्वासान्भ्राजमानाञ्श्रिया वृतान् ॥

dr̥ṣṭvā rathasthāṁs tāñ śūrān sūryāgnisamatejasaḥ । sarvān eva maheṣvāsān bhrājamānāñ śriyā vr̥tān ॥

महाहवे दीप्यमानान्सुवर्णकवचोज्ज्वलान् । तत्यजुः समरे भीमं तव पुत्रा महाबलाः ॥

mahāhave dīpyamānān suvarṇakavacojjvalān । tatyajuḥ samare bhīmaṁ tava putrā mahābalāḥ ॥

तान्नामृष्यत कौन्तेयो जीवमाना गता इति । अन्वीय च पुनः सर्वांस्तव पुत्रानपीडयत् ॥

tān nāmr̥ṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti । anvīya ca punaḥ sarvāṁs tava putrān apīḍayat ॥

अथाभिमन्युं समरे भीमसेनेन संगतम् । पार्षतेन च संप्रेक्ष्य तव सैन्ये महारथाः ॥

athābhimanyuṁ samare bhīmasenena saṁgatam । pārṣatena ca saṁprekṣya tava sainye mahārathāḥ ॥

दुर्योधनप्रभृतयः प्रगृहीतशरासनाः । भृशमश्वैः प्रजवितैः प्रययुर्यत्र ते रथाः ॥

duryodhanaprabhr̥tayaḥ pragr̥hītaśarāsanāḥ । bhr̥śam aśvaiḥ prajavitaiḥ prayayur yatra te rathāḥ ॥

अपराह्णे ततो राजन्प्रावर्तत महान्रणः । तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत ॥

aparāhṇe tato rājan prāvartata mahān raṇaḥ । tāvakānāṁ ca balināṁ pareṣāṁ caiva bhārata ॥

अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान्हत्वा महाजवान् । अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समाचिनोत् ॥

abhimanyur vikarṇasya hayān hatvā mahājavān । athainaṁ pañcaviṁśatyā kṣudrakāṇāṁ samācinot ॥

हताश्वं रथमुत्सृज्य विकर्णस्तु महारथः । आरुरोह रथं राजंश्चित्रसेनस्य भास्वरम् ॥

hatāśvaṁ ratham utsr̥jya vikarṇas tu mahārathaḥ । āruroha rathaṁ rājaṁś citrasenasya bhāsvaram ॥

स्थितावेकरथे तौ तु भ्रातरौ कुरुवर्धनौ । आर्जुनिः शरजालेन छादयामास भारत ॥

sthitāv ekarathe tau tu bhrātarau kuruvardhanau । ārjuniḥ śarajālena chādayām āsa bhārata ॥

दुर्जयोऽथ विकर्णश्च कार्ष्णिं पञ्चभिरायसैः । विव्यधाते न चाकम्पत्कार्ष्णिर्मेरुरिवाचलः ॥

durjayo ’tha vikarṇaś ca kārṣṇiṁ pañcabhir āyasaiḥ । vivyadhāte na cākampat kārṣṇir merur ivācalaḥ ॥

दुःशासनस्तु समरे केकयान्पञ्च मारिष । योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमिवाभवत् ॥

duḥśāsanas tu samare kekayān pañca māriṣa । yodhayām āsa rājendra tad adbhutam ivābhavat ॥

द्रौपदेया रणे क्रुद्धा दुर्योधनमवारयन् । एकैकस्त्रिभिरानर्छत्पुत्रं तव विशां पते ॥

draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanam avārayan । ekaikas tribhir ānarchat putraṁ tava viśāṁ pate ॥

पुत्रोऽपि तव दुर्धर्षो द्रौपद्यास्तनयान्रणे । सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक्पृथक् ॥

putro ’pi tava durdharṣo draupadyās tanayān raṇe । sāyakair niśitai rājann ājaghāna pr̥thak pr̥thak ॥

तैश्चापि विद्धः शुशुभे रुधिरेण समुक्षितः । गिरिप्रस्रवणैर्यद्वद्गिरिर्धातुविमिश्रितैः ॥

taiś cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ । giriprasravaṇair yadvad girir dhātuvimiśritaiḥ ॥

भीष्मोऽपि समरे राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् । कालयामास बलवान्पालः पशुगणानिव ॥

bhīṣmo ’pi samare rājan pāṇḍavānām anīkinīm । kālayām āsa balavān pālaḥ paśugaṇān iva ॥

ततो गाण्डीवनिर्घोषः प्रादुरासीद्विशां पते । दक्षिणेन वरूथिन्याः पार्थस्यारीन्विनिघ्नतः ॥

tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīd viśāṁ pate । dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīn vinighnataḥ ॥

उत्तस्थुः समरे तत्र कबन्धानि समन्ततः । कुरूणां चापि सैन्येषु पाण्डवानां च भारत ॥

uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ । kurūṇāṁ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṁ ca bhārata ॥

शोणितोदं रथावर्तं गजद्वीपं हयोर्मिणम् । रथनौभिर्नरव्याघ्राः प्रतेरुः सैन्यसागरम् ॥

śoṇitodaṁ rathāvartaṁ gajadvīpaṁ hayormiṇam । rathanaubhir naravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram ॥

छिन्नहस्ता विकवचा विदेहाश्च नरोत्तमाः । पतितास्तत्र दृश्यन्ते शतशोऽथ सहस्रशः ॥

chinnahastā vikavacā videhāś ca narottamāḥ । patitās tatra dr̥śyante śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

निहतैर्मत्तमातङ्गैः शोणितौघपरिप्लुतैः । भूर्भाति भरतश्रेष्ठ पर्वतैराचिता यथा ॥

nihatair mattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ । bhūr bhāti bharataśreṣṭha parvatair ācitā yathā ॥

तत्राद्भुतमपश्याम तव तेषां च भारत । न तत्रासीत्पुमान्कश्चिद्यो योद्धुं नाभिकाङ्क्षति ॥

tatrādbhutam apaśyāma tava teṣāṁ ca bhārata । na tatrāsīt pumān kaś cid yo yoddhuṁ nābhikāṅkṣati ॥

एवं युयुधिरे वीराः प्रार्थयाना महद्यशः । तावकाः पाण्डवैः सार्धं काङ्क्षमाणा जयं युधि ॥

evaṁ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ । tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ kāṅkṣamāṇā jayaṁ yudhi ॥