Adhyāya 76

संजय उवाच । अथ शूरा महाराज परस्परकृतागसः । जग्मुः स्वशिबिराण्येव रुधिरेण समुक्षिताः ॥

saṁjaya uvāca । atha śūrā mahārāja parasparakr̥tāgasaḥ । jagmuḥ svaśibirāṇy eva rudhireṇa samukṣitāḥ ॥

विश्रम्य च यथान्यायं पूजयित्वा परस्परम् । संनद्धाः समदृश्यन्त भूयो युद्धचिकीर्षया ॥

viśramya ca yathānyāyaṁ pūjayitvā parasparam । saṁnaddhāḥ samadr̥śyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā ॥

ततस्तव सुतो राजंश्चिन्तयाभिपरिप्लुतः । विस्रवच्छोणिताक्ताङ्गः पप्रच्छेदं पितामहम् ॥

tatas tava suto rājaṁś cintayābhipariplutaḥ । visravacchoṇitāktāṅgaḥ papracchedaṁ pitāmaham ॥

सैन्यानि रौद्राणि भयानकानि; व्यूढानि सम्यग्बहुलध्वजानि । विदार्य हत्वा च निपीड्य शूरा;स्ते पाण्डवानां त्वरिता रथौघाः ॥

sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vyūḍhāni samyag bahuladhvajāni । vidārya hatvā ca nipīḍya śūrās; te pāṇḍavānāṁ tvaritā rathaughāḥ ॥

संमोह्य सर्वान्युधि कीर्तिमन्तो; व्यूहं च तं मकरं वज्रकल्पम् । प्रविश्य भीमेन निबर्हितोऽस्मि; घोरैः शरैर्मृत्युदण्डप्रकाशैः ॥

saṁmohya sarvān yudhi kīrtimanto; vyūhaṁ ca taṁ makaraṁ vajrakalpam । praviśya bhīmena nibarhito ’smi; ghoraiḥ śarair mr̥tyudaṇḍaprakāśaiḥ ॥

क्रुद्धं तमुद्वीक्ष्य भयेन राज;न्संमूर्छितो नालभं शान्तिमद्य । इच्छे प्रसादात्तव सत्यसंध; प्राप्तुं जयं पाण्डवेयांश्च हन्तुम् ॥

kruddhaṁ tam udvīkṣya bhayena rājan; saṁmūrchito nālabhaṁ śāntim adya । icche prasādāt tava satyasaṁdha; prāptuṁ jayaṁ pāṇḍaveyāṁś ca hantum ॥

तेनैवमुक्तः प्रहसन्महात्मा; दुर्योधनं जातमन्युं विदित्वा । तं प्रत्युवाचाविमना मनस्वी; गङ्गासुतः शस्त्रभृतां वरिष्ठः ॥

tenaivam uktaḥ prahasan mahātmā; duryodhanaṁ jātamanyuṁ viditvā । taṁ pratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhr̥tāṁ variṣṭhaḥ ॥

परेण यत्नेन विगाह्य सेनां; सर्वात्मनाहं तव राजपुत्र । इच्छामि दातुं विजयं सुखं च; न चात्मानं छादयेऽहं त्वदर्थे ॥

pareṇa yatnena vigāhya senāṁ; sarvātmanāhaṁ tava rājaputra । icchāmi dātuṁ vijayaṁ sukhaṁ ca; na cātmānaṁ chādaye ’haṁ tvadarthe ॥

एते तु रौद्रा बहवो महारथा; यशस्विनः शूरतमाः कृतास्त्राः । ये पाण्डवानां समरे सहाया; जितक्लमाः क्रोधविषं वमन्ति ॥

ete tu raudrā bahavo mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kr̥tāstrāḥ । ye pāṇḍavānāṁ samare sahāyā; jitaklamāḥ krodhaviṣaṁ vamanti ॥

ते नेह शक्याः सहसा विजेतुं; वीर्योन्नद्धाः कृतवैरास्त्वया च । अहं ह्येतान्प्रतियोत्स्यामि राज;न्सर्वात्मना जीवितं त्यज्य वीर ॥

te neha śakyāḥ sahasā vijetuṁ; vīryonnaddhāḥ kr̥tavairās tvayā ca । ahaṁ hy etān pratiyotsyāmi rājan; sarvātmanā jīvitaṁ tyajya vīra ॥

रणे तवार्थाय महानुभाव; न जीवितं रक्ष्यतमं ममाद्य । सर्वांस्तवार्थाय सदेवदैत्याँ;ल्लोकान्दहेयं किमु शत्रूंस्तवेह ॥

raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṁ rakṣyatamaṁ mamādya । sarvāṁs tavārthāya sadevadaityām̐l; lokān daheyaṁ kim u śatrūṁs taveha ॥

तत्पाण्डवान्योधयिष्यामि राज;न्प्रियं च ते सर्वमहं करिष्ये । श्रुत्वैव चैतत्परमप्रतीतो; दुर्योधनः प्रीतमना बभूव ॥

tat pāṇḍavān yodhayiṣyāmi rājan; priyaṁ ca te sarvam ahaṁ kariṣye । śrutvaiva caitat paramapratīto; duryodhanaḥ prītamanā babhūva ॥

सर्वाणि सैन्यानि ततः प्रहृष्टो; निर्गच्छतेत्याह नृपांश्च सर्वान् । तदाज्ञया तानि विनिर्ययुर्द्रुतं; रथाश्वपादातगजायुतानि ॥

sarvāṇi sainyāni tataḥ prahr̥ṣṭo; nirgacchatety āha nr̥pāṁś ca sarvān । tadājñayā tāni viniryayur drutaṁ; rathāśvapādātagajāyutāni ॥

प्रहर्षयुक्तानि तु तानि राज;न्महान्ति नानाविधशस्त्रवन्ति । स्थितानि नागाश्वपदातिमन्ति; विरेजुराजौ तव राजन्बलानि ॥

praharṣayuktāni tu tāni rājan; mahānti nānāvidhaśastravanti । sthitāni nāgāśvapadātimanti; virejur ājau tava rājan balāni ॥

वृन्दैः स्थिताश्चापि सुसंप्रयुक्ता;श्चकाशिरे दन्तिगणाः समन्तात् । शस्त्रास्त्रविद्भिर्नरदेव योधै;रधिष्ठिताः सैन्यगणास्त्वदीयाः ॥

vr̥ndaiḥ sthitāś cāpi susaṁprayuktāś; cakāśire dantigaṇāḥ samantāt । śastrāstravidbhir naradeva yodhair; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇās tvadīyāḥ ॥

रथैश्च पादातगजाश्वसंघैः; प्रयाद्भिराजौ विधिवत्प्रणुन्नैः । समुद्धतं वै तरुणार्कवर्णं; रजो बभौ छादयत्सूर्यरश्मीन् ॥

rathaiś ca pādātagajāśvasaṁghaiḥ; prayādbhir ājau vidhivat praṇunnaiḥ । samuddhataṁ vai taruṇārkavarṇaṁ; rajo babhau chādayat sūryaraśmīn ॥

रेजुः पताका रथदन्तिसंस्था; वातेरिता भ्राम्यमाणाः समन्तात् । नानारङ्गाः समरे तत्र राज;न्मेघैर्युक्ता विद्युतः खे यथैव ॥

rejuḥ patākā rathadantisaṁsthā; vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt । nānāraṅgāḥ samare tatra rājan; meghair yuktā vidyutaḥ khe yathaiva ॥

धनूंषि विस्फारयतां नृपाणां; बभूव शब्दस्तुमुलोऽतिघोरः । विमथ्यतो देवमहासुरौघै;र्यथार्णवस्यादियुगे तदानीम् ॥

dhanūṁṣi visphārayatāṁ nr̥pāṇāṁ; babhūva śabdas tumulo ’tighoraḥ । vimathyato devamahāsuraughair; yathārṇavasyādiyuge tadānīm ॥

तदुग्रनादं बहुरूपवर्णं; तवात्मजानां समुदीर्णमेवम् । बभूव सैन्यं रिपुसैन्यहन्तृ; युगान्तमेघौघनिभं तदानीम् ॥

tad ugranādaṁ bahurūpavarṇaṁ; tavātmajānāṁ samudīrṇam evam । babhūva sainyaṁ ripusainyahantr̥; yugāntameghaughanibhaṁ tadānīm ॥