Adhyāya 72

धृतराष्ट्र उवाच । एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम् । व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । evaṁ bahuguṇaṁ sainyam evaṁ bahuvidhaṁ param । vyūḍham evaṁ yathāśāstram amoghaṁ caiva saṁjaya ॥

पुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा । प्रह्वमव्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम् ॥

puṣṭam asmākam atyantam abhikāmaṁ ca naḥ sadā । prahvam avyasanopetaṁ purastād dr̥ṣṭavikramam ॥

नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् । लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम् ॥

nātivr̥ddham abālaṁ ca na kr̥śaṁ na ca pīvaram । laghuvr̥ttāyataprāyaṁ sāragātram anāmayam ॥

आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् । असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम् ॥

āttasaṁnāhaśastraṁ ca bahuśastraparigraham । asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam ॥

प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च । भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः ॥

prāsarṣṭitomareṣv ājau parigheṣv āyaseṣu ca । bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ ॥

कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः । क्षेपणीषु च चित्रासु मुष्टियुद्धेषु कोविदम् ॥

kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ । kṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam ॥

अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामेषु कृतश्रमम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम् ॥

aparokṣaṁ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kr̥taśramam । śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam ॥

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥

ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute । samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam ॥

नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् । परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥

nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam । parīkṣya ca yathānyāyaṁ vetanenopapāditam ॥

न गोष्ठ्या नोपचारेण न च बन्धुनिमित्ततः । न सौहृदबलैश्चापि नाकुलीनपरिग्रहैः ॥

na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥ । na sauhr̥dabalaiś cāpi nākulīnaparigrahaiḥ ॥

समृद्धजनमार्यं च तुष्टसत्कृतबान्धवम् । कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च ॥

samr̥ddhajanam āryaṁ ca tuṣṭasatkr̥tabāndhavam । kr̥topakārabhūyiṣṭhaṁ yaśasvi ca manasvi ca ॥

सजयैश्च नरैर्मुख्यैर्बहुशो मुख्यकर्मभिः । लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतैः ॥

sajayaiś ca narair mukhyair bahuśo mukhyakarmabhiḥ । lokapālopamais tāta pālitaṁ lokaviśrutaiḥ ॥

बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः । अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः ॥

bahubhiḥ kṣatriyair guptaṁ pr̥thivyāṁ lokasaṁmataiḥ । asmān abhigataiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ ॥

महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः । अपक्षैः पक्षसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम् ॥

mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ । apakṣaiḥ pakṣasaṁkāśai rathair nāgaiś ca saṁvr̥tam ॥

नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम् ॥

nānāyodhajalaṁ bhīmaṁ vāhanormitaraṅgiṇam । kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam ॥

ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम् । वाहनैः परिसर्पद्भिर्वायुवेगविकम्पितम् ॥

dhvajabhūṣaṇasaṁbādhaṁ ratnapaṭṭena saṁcitam । vāhanaiḥ parisarpadbhir vāyuvegavikampitam ॥

अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत् । द्रोणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा ॥

apāram iva garjantaṁ sāgarapratimaṁ mahat । droṇabhīṣmābhisaṁguptaṁ guptaṁ ca kr̥tavarmaṇā ॥

कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा । भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः ॥

kr̥paduḥśāsanābhyāṁ ca jayadrathamukhais tathā । bhagadattavikarṇābhyāṁ drauṇisaubalabāhlikaiḥ ॥

गुप्तं प्रवीरैर्लोकस्य सारवद्भिर्महात्मभिः । यदहन्यत संग्रामे दिष्टमेतत्पुरातनम् ॥

guptaṁ pravīrair lokasya sāravadbhir mahātmabhiḥ । yad ahanyata saṁgrāme diṣṭam etat purātanam ॥

नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तोऽथ मानुषाः । ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि संजय ॥

naitādr̥śaṁ samudyogaṁ dr̥ṣṭavanto ’tha mānuṣāḥ । r̥ṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṁjaya ॥

ईदृशो हि बलौघस्तु युक्तः शस्त्रास्त्रसंपदा । वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥

īdr̥śo hi balaughas tu yuktaḥ śastrāstrasaṁpadā । vadhyate yatra saṁgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति स्म संजय । यत्रेदृशं बलं घोरं नातरद्युधि पाण्डवान् ॥

viparītam idaṁ sarvaṁ pratibhāti sma saṁjaya । yatredr̥śaṁ balaṁ ghoraṁ nātarad yudhi pāṇḍavān ॥

अथ वा पाण्डवार्थाय देवास्तत्र समागताः । युध्यन्ते मामकं सैन्यं यदवध्यन्त संजय ॥

atha vā pāṇḍavārthāya devās tatra samāgatāḥ । yudhyante māmakaṁ sainyaṁ yad avadhyanta saṁjaya ॥

उक्तो हि विदुरेणेह हितं पथ्यं च संजय । न च गृह्णाति तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥

ukto hi vidureṇeha hitaṁ pathyaṁ ca saṁjaya । na ca gr̥hṇāti tan mandaḥ putro duryodhano mama ॥

तस्य मन्ये मतिः पूर्वं सर्वज्ञस्य महात्मनः । आसीद्यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा ॥

tasya manye matiḥ pūrvaṁ sarvajñasya mahātmanaḥ । āsīd yathāgataṁ tāta yena dr̥ṣṭam idaṁ purā ॥

अथ वा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा । पुरा धात्रा यथा सृष्टं तत्तथा न तदन्यथा ॥

atha vā bhāvyam evaṁ hi saṁjayaitena sarvathā । purā dhātrā yathā sr̥ṣṭaṁ tat tathā na tad anyathā ॥