Adhyāya 71

संजय उवाच । विहृत्य च ततो राजन्सहिताः कुरुपाण्डवाः । व्यतीतायां तु शर्वर्यां पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥

saṁjaya uvāca । vihr̥tya ca tato rājan sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ । vyatītāyāṁ tu śarvaryāṁ punar yuddhāya niryayuḥ ॥

तत्र शब्दो महानासीत्तव तेषां च भारत । युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम् ॥

tatra śabdo mahān āsīt tava teṣāṁ ca bhārata । yujyatāṁ rathamukhyānāṁ kalpyatāṁ caiva dantinām ॥

संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत । शङ्खदुन्दुभिनादश्च तुमुलः सर्वतोऽभवत् ॥

saṁnahyatāṁ padātīnāṁ hayānāṁ caiva bhārata । śaṅkhadundubhinādaś ca tumulaḥ sarvato ’bhavat ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टद्युम्नमभाषत । व्यूहं व्यूह महाबाहो मकरं शत्रुतापनम् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā dhr̥ṣṭadyumnam abhāṣata । vyūhaṁ vyūha mahābāho makaraṁ śatrutāpanam ॥

एवमुक्तस्तु पार्थेन धृष्टद्युम्नो महारथः । व्यादिदेश महाराज रथिनो रथिनां वरः ॥

evam uktas tu pārthena dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । vyādideśa mahārāja rathino rathināṁ varaḥ ॥

शिरोऽभूद्द्रुपदस्तस्य पाण्डवश्च धनंजयः । चक्षुषी सहदेवश्च नकुलश्च महारथः । तुण्डमासीन्महाराज भीमसेनो महाबलः ॥

śiro ’bhūd drupadas tasya pāṇḍavaś ca dhanaṁjayaḥ । cakṣuṣī sahadevaś ca nakulaś ca mahārathaḥ । tuṇḍam āsīn mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ ॥

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च राक्षसश्च घटोत्कचः । सात्यकिर्धर्मराजश्च व्यूहग्रीवां समास्थिताः ॥

saubhadro draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । sātyakir dharmarājaś ca vyūhagrīvāṁ samāsthitāḥ ॥

पृष्ठमासीन्महाराज विराटो वाहिनीपतिः । धृष्टद्युम्नेन सहितो महत्या सेनया वृतः ॥

pr̥ṣṭham āsīn mahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ । dhr̥ṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vr̥taḥ ॥

केकया भ्रातरः पञ्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः । धृष्टकेतुर्नरव्याघ्रः करकर्षश्च वीर्यवान् । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य रक्षणे ॥

kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṁ pārśvaṁ samāśritāḥ । dhr̥ṣṭaketur naravyāghraḥ karakarṣaś ca vīryavān । dakṣiṇaṁ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe ॥

पादयोस्तु महाराज स्थितः श्रीमान्महारथः । कुन्तिभोजः शतानीको महत्या सेनया वृतः ॥

pādayos tu mahārāja sthitaḥ śrīmān mahārathaḥ । kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vr̥taḥ ॥

शिखण्डी तु महेष्वासः सोमकैः संवृतो बली । इरावांश्च ततः पुच्छे मकरस्य व्यवस्थितौ ॥

śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṁvr̥to balī । irāvāṁś ca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau ॥

एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः । सूर्योदये महाराज पुनर्युद्धाय दंशिताः ॥

evam etan mahāvyūhaṁ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ । sūryodaye mahārāja punar yuddhāya daṁśitāḥ ॥

कौरवानभ्ययुस्तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः । समुच्छ्रितैर्ध्वजैश्चित्रैः शस्त्रैश्च विमलैः शितैः ॥

kauravān abhyayus tūrṇaṁ hastyaśvarathapattibhiḥ । samucchritair dhvajaiś citraiḥ śastraiś ca vimalaiḥ śitaiḥ ॥

व्यूहं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव । क्रौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम् ॥

vyūhaṁ dr̥ṣṭvā tu tat sainyaṁ pitā devavratas tava । krauñcena mahatā rājan pratyavyūhata vāhinīm ॥

तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत । अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां नरेश्वर ॥

tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata । aśvatthāmā kr̥paś caiva cakṣur āstāṁ nareśvara ॥

कृतवर्मा तु सहितः काम्बोजारट्टबाह्लिकैः । शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ॥

kr̥tavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭabāhlikaiḥ । śirasy āsīn naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām ॥

ग्रीवायां शूरसेनस्तु तव पुत्रश्च मारिष । दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः ॥

grīvāyāṁ śūrasenas tu tava putraś ca māriṣa । duryodhano mahārāja rājabhir bahubhir vr̥taḥ ॥

प्राग्ज्योतिषस्तु सहितः मद्रसौवीरकेकयैः । उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः ॥

prāgjyotiṣas tu sahitaḥ madrasauvīrakekayaiḥ । urasy abhūn naraśreṣṭha mahatyā senayā vr̥taḥ ॥

स्वसेनया च सहितः सुशर्मा प्रस्थलाधिपः । वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः ॥

svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ । vāmaṁ pakṣaṁ samāśritya daṁśitaḥ samavasthitaḥ ॥

तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य भारत ॥

tuṣārā yavanāś caiva śakāś ca saha cūcupaiḥ । dakṣiṇaṁ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya bhārata ॥

श्रुतायुश्च शतायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष । व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम् ॥

śrutāyuś ca śatāyuś ca saumadattiś ca māriṣa । vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam ॥

ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह । सूर्योदये महाराज ततो युद्धमभून्महत् ॥

tato yuddhāya saṁjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha । sūryodaye mahārāja tato yuddham abhūn mahat ॥

प्रतीयू रथिनो नागान्नागाश्च रथिनो ययुः । हयारोहा हयारोहान्रथिनश्चापि सादिनः ॥

pratīyū rathino nāgān nāgāś ca rathino yayuḥ । hayārohā hayārohān rathinaś cāpi sādinaḥ ॥

सारथिं च रथी राजन्कुञ्जरांश्च महारणे । हस्त्यारोहा रथारोहान्रथिनश्चापि सादिनः ॥

sārathiṁ ca rathī rājan kuñjarāṁś ca mahāraṇe । hastyārohā rathārohān rathinaś cāpi sādinaḥ ॥

रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः । अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः ॥

rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṁ sādinaś cāpi pattibhiḥ । anyonyaṁ samare rājan pratyadhāvann amarṣitāḥ ॥

भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः । शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी ॥

bhīmasenārjunayamair guptā cānyair mahārathaiḥ । śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī ॥

तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः । तवापि विबभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृता ॥

tathā bhīṣmakr̥padroṇaśalyaduryodhanādibhiḥ । tavāpi vibabhau senā grahair dyaur iva saṁvr̥tā ॥

भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी । अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम् ॥

bhīmasenas tu kaunteyo droṇaṁ dr̥ṣṭvā parākramī । abhyayāj javanair aśvair bhāradvājasya vāhinīm ॥

द्रोणस्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः । विव्याध समरे राजन्मर्माण्युद्दिश्य वीर्यवान् ॥

droṇas tu samare kruddho bhīmaṁ navabhir āyasaiḥ । vivyādha samare rājan marmāṇy uddiśya vīryavān ॥

दृढाहतस्ततो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे । सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥

dr̥ḍhāhatas tato bhīmo bhāradvājasya saṁyuge । sārathiṁ preṣayām āsa yamasya sadanaṁ prati ॥

स संगृह्य स्वयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् । व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः ॥

sa saṁgr̥hya svayaṁ vāhān bhāradvājaḥ pratāpavān । vyadhamat pāṇḍavīṁ senāṁ tūlarāśim ivānalaḥ ॥

ते वध्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तम । सृञ्जयाः केकयैः सार्धं पलायनपराभवन् ॥

te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottama । sr̥ñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṁ palāyanaparābhavan ॥

तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम् । मुह्यते तत्र तत्रैव समदेव वराङ्गना ॥

tathaiva tāvakaṁ sainyaṁ bhīmārjunaparikṣatam । muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā ॥

अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये । आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत ॥

abhidyetāṁ tato vyūhau tasmin vīravarakṣaye । āsīd vyatikaro ghoras tava teṣāṁ ca bhārata ॥

तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह । एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत ॥

tad adbhutam apaśyāma tāvakānāṁ paraiḥ saha । ekāyanagatāḥ sarve yad ayudhyanta bhārata ॥

प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशां पते । युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महारथाः ॥

pratisaṁvārya cāstrāṇi te ’nyonyasya viśāṁ pate । yuyudhuḥ pāṇḍavāś caiva kauravāś ca mahārathāḥ ॥