Adhyāya 70

संजय उवाच । अथ राजन्महाबाहुः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः । विकृष्य चापं समरे भारसाधनमुत्तमम् ॥

saṁjaya uvāca । atha rājan mahābāhuḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ । vikr̥ṣya cāpaṁ samare bhārasādhanam uttamam ॥

प्रामुञ्चत्पुङ्खसंयुक्ताञ्शरानाशीविषोपमान् । प्रकाशं लघु चित्रं च दर्शयन्नस्त्रलाघवम् ॥

prāmuñcat puṅkhasaṁyuktāñ śarān āśīviṣopamān । prakāśaṁ laghu citraṁ ca darśayann astralāghavam ॥

तस्य विक्षिपतश्चापं शरानन्यांश्च मुञ्चतः । आददानस्य भूयश्च संदधानस्य चापरान् ॥

tasya vikṣipataś cāpaṁ śarān anyāṁś ca muñcataḥ । ādadānasya bhūyaś ca saṁdadhānasya cāparān ॥

क्षिपतश्च शरानस्य रणे शत्रून्विनिघ्नतः । ददृशे रूपमत्यर्थं मेघस्येव प्रवर्षतः ॥

kṣipataś ca śarān asya raṇe śatrūn vinighnataḥ । dadr̥śe rūpam atyarthaṁ meghasyeva pravarṣataḥ ॥

तमुदीर्यन्तमालोक्य राजा दुर्योधनस्ततः । रथानामयुतं तस्य प्रेषयामास भारत ॥

tam udīryantam ālokya rājā duryodhanas tataḥ । rathānām ayutaṁ tasya preṣayām āsa bhārata ॥

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्सात्यकिः सत्यविक्रमः । जघान परमेष्वासो दिव्येनास्त्रेण वीर्यवान् ॥

tāṁs tu sarvān maheṣvāsān sātyakiḥ satyavikramaḥ । jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān ॥

स कृत्वा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः । आससाद ततो वीरो भूरिश्रवसमाहवे ॥

sa kr̥tvā dāruṇaṁ karma pragr̥hītaśarāsanaḥ । āsasāda tato vīro bhūriśravasam āhave ॥

स हि संदृश्य सेनां तां युयुधानेन पातिताम् । अभ्यधावत संक्रुद्धः कुरूणां कीर्तिवर्धनः ॥

sa hi saṁdr̥śya senāṁ tāṁ yuyudhānena pātitām । abhyadhāvata saṁkruddhaḥ kurūṇāṁ kīrtivardhanaḥ ॥

इन्द्रायुधसवर्णं तत्स विस्फार्य महद्धनुः । व्यसृजद्वज्रसंकाशाञ्शरानाशीविषोपमान् । सहस्रशो महाराज दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

indrāyudhasavarṇaṁ tat sa visphārya mahad dhanuḥ । vyasr̥jad vajrasaṁkāśāñ śarān āśīviṣopamān । sahasraśo mahārāja darśayan pāṇilāghavam ॥

शरांस्तान्मृत्युसंस्पर्शान्सात्यकेस्तु पदानुगाः । न विषेहुस्तदा राजन्दुद्रुवुस्ते समन्ततः । विहाय समरे राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम् ॥

śarāṁs tān mr̥tyusaṁsparśān sātyakes tu padānugāḥ । na viṣehus tadā rājan dudruvus te samantataḥ । vihāya samare rājan sātyakiṁ yuddhadurmadam ॥

तं दृष्ट्वा युयुधानस्य सुता दश महाबलाः । महारथाः समाख्याताश्चित्रवर्मायुधध्वजाः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ । mahārathāḥ samākhyātāś citravarmāyudhadhvajāḥ ॥

समासाद्य महेष्वासं भूरिश्रवसमाहवे । ऊचुः सर्वे सुसंरब्धा यूपकेतुं महारणे ॥

samāsādya maheṣvāsaṁ bhūriśravasam āhave । ūcuḥ sarve susaṁrabdhā yūpaketuṁ mahāraṇe ॥

भो भो कौरवदायाद सहास्माभिर्महाबल । एहि युध्यस्व संग्रामे समस्तैः पृथगेव वा ॥

bho bho kauravadāyāda sahāsmābhir mahābala । ehi yudhyasva saṁgrāme samastaiḥ pr̥thag eva vā ॥

अस्मान्वा त्वं पराजित्य यशः प्राप्नुहि संयुगे । वयं वा त्वां पराजित्य प्रीतिं दास्यामहे पितुः ॥

asmān vā tvaṁ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṁyuge । vayaṁ vā tvāṁ parājitya prītiṁ dāsyāmahe pituḥ ॥

एवमुक्तस्तदा शूरैस्तानुवाच महाबलः । वीर्यश्लाघी नरश्रेष्ठस्तान्दृष्ट्वा समुपस्थितान् ॥

evam uktas tadā śūrais tān uvāca mahābalaḥ । vīryaślāghī naraśreṣṭhas tān dr̥ṣṭvā samupasthitān ॥

साध्विदं कथ्यते वीरा यदेवं मतिरद्य वः । युध्यध्वं सहिता यत्ता निहनिष्यामि वो रणे ॥

sādhv idaṁ kathyate vīrā yad evaṁ matir adya vaḥ । yudhyadhvaṁ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe ॥

एवमुक्ता महेष्वासास्ते वीराः क्षिप्रकारिणः । महता शरवर्षेण अभ्यवर्षन्नरिंदमम् ॥

evam uktā maheṣvāsās te vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ । mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣann ariṁdamam ॥

अपराह्णे महाराज संग्रामस्तुमुलोऽभवत् । एकस्य च बहूनां च समेतानां रणाजिरे ॥

aparāhṇe mahārāja saṁgrāmas tumulo ’bhavat । ekasya ca bahūnāṁ ca sametānāṁ raṇājire ॥

तमेकं रथिनां श्रेष्ठं शरवर्षैरवाकिरन् । प्रावृषीव महाशैलं सिषिचुर्जलदा नृप ॥

tam ekaṁ rathināṁ śreṣṭhaṁ śaravarṣair avākiran । prāvr̥ṣīva mahāśailaṁ siṣicur jaladā nr̥pa ॥

तैस्तु मुक्ताञ्शरौघांस्तान्यमदण्डाशनिप्रभान् । असंप्राप्तानसंप्राप्तांश्चिच्छेदाशु महारथः ॥

tais tu muktāñ śaraughāṁs tān yamadaṇḍāśaniprabhān । asaṁprāptān asaṁprāptāṁś cicchedāśu mahārathaḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम सौमदत्तेः पराक्रमम् । यदेको बहुभिर्युद्धे समसज्जदभीतवत् ॥

tatrādbhutam apaśyāma saumadatteḥ parākramam । yad eko bahubhir yuddhe samasajjad abhītavat ॥

विसृज्य शरवृष्टिं तां दश राजन्महारथाः । परिवार्य महाबाहुं निहन्तुमुपचक्रमुः ॥

visr̥jya śaravr̥ṣṭiṁ tāṁ daśa rājan mahārathāḥ । parivārya mahābāhuṁ nihantum upacakramuḥ ॥

सौमदत्तिस्ततः क्रुद्धस्तेषां चापानि भारत । चिच्छेद दशभिर्बाणैर्निमेषेण महारथः ॥

saumadattis tataḥ kruddhas teṣāṁ cāpāni bhārata । ciccheda daśabhir bāṇair nimeṣeṇa mahārathaḥ ॥

अथैषां छिन्नधनुषां भल्लैः संनतपर्वभिः । चिच्छेद समरे राजञ्शिरांसि निशितैः शरैः । ते हता न्यपतन्भूमौ वज्रभग्ना इव द्रुमाः ॥

athaiṣāṁ chinnadhanuṣāṁ bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ । ciccheda samare rājañ śirāṁsi niśitaiḥ śaraiḥ । te hatā nyapatan bhūmau vajrabhagnā iva drumāḥ ॥

तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरान्रणे पुत्रान्महाबलान् । वार्ष्णेयो विनदन्राजन्भूरिश्रवसमभ्ययात् ॥

tān dr̥ṣṭvā nihatān vīrān raṇe putrān mahābalān । vārṣṇeyo vinadan rājan bhūriśravasam abhyayāt ॥

रथं रथेन समरे पीडयित्वा महाबलौ । तावन्योन्यस्य समरे निहत्य रथवाजिनः । विरथावभिवल्गन्तौ समेयातां महारथौ ॥

rathaṁ rathena samare pīḍayitvā mahābalau । tāv anyonyasya samare nihatya rathavājinaḥ । virathāv abhivalgantau sameyātāṁ mahārathau ॥

प्रगृहीतमहाखड्गौ तौ चर्मवरधारिणौ । शुशुभाते नरव्याघ्रौ युद्धाय समवस्थितौ ॥

pragr̥hītamahākhaḍgau tau carmavaradhāriṇau । śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau ॥

ततः सात्यकिमभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम् । भीमसेनस्त्वरन्राजन्रथमारोपयत्तदा ॥

tataḥ sātyakim abhyetya nistriṁśavaradhāriṇam । bhīmasenas tvaran rājan ratham āropayat tadā ॥

तवापि तनयो राजन्भूरिश्रवसमाहवे । आरोपयद्रथं तूर्णं पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥

tavāpi tanayo rājan bhūriśravasam āhave । āropayad rathaṁ tūrṇaṁ paśyatāṁ sarvadhanvinām ॥

तस्मिंस्तथा वर्तमाने रणे भीष्मं महारथम् । अयोधयन्त संरब्धाः पाण्डवा भरतर्षभ ॥

tasmiṁs tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṁ mahāratham । ayodhayanta saṁrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha ॥

लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धनंजयः । पञ्चविंशतिसाहस्रान्निजघान महारथान् ॥

lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṁjayaḥ । pañcaviṁśatisāhasrān nijaghāna mahārathān ॥

ते हि दुर्योधनादिष्टास्तदा पार्थनिबर्हणे । संप्राप्यैव गता नाशं शलभा इव पावकम् ॥

te hi duryodhanādiṣṭās tadā pārthanibarhaṇe । saṁprāpyaiva gatā nāśaṁ śalabhā iva pāvakam ॥

ततो मत्स्याः केकयाश्च धनुर्वेदविशारदाः । परिवव्रुस्तदा पार्थं सहपुत्रं महारथम् ॥

tato matsyāḥ kekayāś ca dhanurvedaviśāradāḥ । parivavrus tadā pārthaṁ sahaputraṁ mahāratham ॥

एतस्मिन्नेव काले तु सूर्येऽस्तमुपगच्छति । सर्वेषामेव सैन्यानां प्रमोहः समजायत ॥

etasminn eva kāle tu sūrye ’stam upagacchati । sarveṣām eva sainyānāṁ pramohaḥ samajāyata ॥

अवहारं ततश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव । संध्याकाले महाराज सैन्यानां श्रान्तवाहनः ॥

avahāraṁ tataś cakre pitā devavratas tava । saṁdhyākāle mahārāja sainyānāṁ śrāntavāhanaḥ ॥

पाण्डवानां कुरूणां च परस्परसमागमे । ते सेने भृशसंविग्ने ययतुः स्वं निवेशनम् ॥

pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca parasparasamāgame । te sene bhr̥śasaṁvigne yayatuḥ svaṁ niveśanam ॥

ततः स्वशिबिरं गत्वा न्यविशंस्तत्र भारत । पाण्डवाः सृञ्जयैः सार्धं कुरवश्च यथाविधि ॥

tataḥ svaśibiraṁ gatvā nyaviśaṁs tatra bhārata । pāṇḍavāḥ sr̥ñjayaiḥ sārdhaṁ kuravaś ca yathāvidhi ॥