Adhyāya 7

धृतराष्ट्र उवाच । उक्तो द्वीपस्य संक्षेपो विस्तरं ब्रूहि संजय । यावद्भूम्यवकाशोऽयं दृश्यते शशलक्षणे । तस्य प्रमाणं प्रब्रूहि ततो वक्ष्यसि पिप्पलम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ukto dvīpasya saṁkṣepo vistaraṁ brūhi saṁjaya । yāvad bhūmyavakāśo ’yaṁ dr̥śyate śaśalakṣaṇe । tasya pramāṇaṁ prabrūhi tato vakṣyasi pippalam ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः स राज्ञा तु संजयो वाक्यमब्रवीत् । प्रागायता महाराज षडेते रत्नपर्वताः । अवगाढा ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ sa rājñā tu saṁjayo vākyam abravīt । prāgāyatā mahārāja ṣaḍ ete ratnaparvatāḥ । avagāḍhā hy ubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau ॥

हिमवान्हेमकूटश्च निषधश्च नगोत्तमः । नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतश्च रजतप्रभः । सर्वधातुविनद्धश्च शृङ्गवान्नाम पर्वतः ॥

himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś ca nagottamaḥ । nīlaś ca vaiḍūryamayaḥ śvetaś ca rajataprabhaḥ । sarvadhātuvinaddhaś ca śr̥ṅgavān nāma parvataḥ ॥

एते वै पर्वता राजन्सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो योजनानि सहस्रशः ॥

ete vai parvatā rājan siddhacāraṇasevitāḥ । teṣām antaraviṣkambho yojanāni sahasraśaḥ ॥

तत्र पुण्या जनपदास्तानि वर्षाणि भारत । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥

tatra puṇyā janapadās tāni varṣāṇi bhārata । vasanti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ ॥

इदं तु भारतं वर्षं ततो हैमवतं परम् । हेमकूटात्परं चैव हरिवर्षं प्रचक्षते ॥

idaṁ tu bhārataṁ varṣaṁ tato haimavataṁ param । hemakūṭāt paraṁ caiva harivarṣaṁ pracakṣate ॥

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । प्रागायतो महाराज माल्यवान्नाम पर्वतः ॥

dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottareṇa ca । prāgāyato mahārāja mālyavān nāma parvataḥ ॥

ततः परं माल्यवतः पर्वतो गन्धमादनः । परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः ॥

tataḥ paraṁ mālyavataḥ parvato gandhamādanaḥ । parimaṇḍalas tayor madhye meruḥ kanakaparvataḥ ॥

आदित्यतरुणाभासो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि षोडशाधः किल स्मृतः ॥

ādityataruṇābhāso vidhūma iva pāvakaḥ । yojanānāṁ sahasrāṇi ṣoḍaśādhaḥ kila smr̥taḥ ॥

उच्चैश्च चतुराशीतिर्योजनानां महीपते । ऊर्ध्वमन्तश्च तिर्यक्च लोकानावृत्य तिष्ठति ॥

uccaiś ca caturāśītir yojanānāṁ mahīpate । ūrdhvam antaś ca tiryak ca lokān āvr̥tya tiṣṭhati ॥

तस्य पार्श्वे त्विमे द्वीपाश्चत्वारः संस्थिताः प्रभो । भद्राश्वः केतुमालश्च जम्बूद्वीपश्च भारत । उत्तराश्चैव कुरवः कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥

tasya pārśve tv ime dvīpāś catvāraḥ saṁsthitāḥ prabho । bhadrāśvaḥ ketumālaś ca jambūdvīpaś ca bhārata । uttarāś caiva kuravaḥ kr̥tapuṇyapratiśrayāḥ ॥

विहगः सुमुखो यत्र सुपर्णस्यात्मजः किल । स वै विचिन्तयामास सौवर्णान्प्रेक्ष्य वायसान् ॥

vihagaḥ sumukho yatra suparṇasyātmajaḥ kila । sa vai vicintayām āsa sauvarṇān prekṣya vāyasān ॥

मेरुरुत्तममध्यानामधमानां च पक्षिणाम् । अविशेषकरो यस्मात्तस्मादेनं त्यजाम्यहम् ॥

merur uttamamadhyānām adhamānāṁ ca pakṣiṇām । aviśeṣakaro yasmāt tasmād enaṁ tyajāmy aham ॥

तमादित्योऽनुपर्येति सततं ज्योतिषां पतिः । चन्द्रमाश्च सनक्षत्रो वायुश्चैव प्रदक्षिणम् ॥

tam ādityo ’nuparyeti satataṁ jyotiṣāṁ patiḥ । candramāś ca sanakṣatro vāyuś caiva pradakṣiṇam ॥

स पर्वतो महाराज दिव्यपुष्पफलान्वितः । भवनैरावृतः सर्वैर्जाम्बूनदमयैः शुभैः ॥

sa parvato mahārāja divyapuṣpaphalānvitaḥ । bhavanair āvr̥taḥ sarvair jāmbūnadamayaiḥ śubhaiḥ ॥

तत्र देवगणा राजन्गन्धर्वासुरराक्षसाः । अप्सरोगणसंयुक्ताः शैले क्रीडन्ति नित्यशः ॥

tatra devagaṇā rājan gandharvāsurarākṣasāḥ । apsarogaṇasaṁyuktāḥ śaile krīḍanti nityaśaḥ ॥

तत्र ब्रह्मा च रुद्रश्च शक्रश्चापि सुरेश्वरः । समेत्य विविधैर्यज्ञैर्यजन्तेऽनेकदक्षिणैः ॥

tatra brahmā ca rudraś ca śakraś cāpi sureśvaraḥ । sametya vividhair yajñair yajante ’nekadakṣiṇaiḥ ॥

तुम्बुरुर्नारदश्चैव विश्वावसुर्हहा हुहूः । अभिगम्यामरश्रेष्ठाः स्तवै स्तुन्वन्ति चाभिभो ॥

tumburur nāradaś caiva viśvāvasur hahā huhūḥ । abhigamyāmaraśreṣṭhāḥ stavai stunvanti cābhibho ॥

सप्तर्षयो महात्मानः कश्यपश्च प्रजापतिः । तत्र गच्छन्ति भद्रं ते सदा पर्वणि पर्वणि ॥

saptarṣayo mahātmānaḥ kaśyapaś ca prajāpatiḥ । tatra gacchanti bhadraṁ te sadā parvaṇi parvaṇi ॥

तस्यैव मूर्धन्युशनाः काव्यो दैत्यैर्महीपते । तस्य हीमानि रत्नानि तस्येमे रत्नपर्वताः ॥

tasyaiva mūrdhany uśanāḥ kāvyo daityair mahīpate । tasya hīmāni ratnāni tasyeme ratnaparvatāḥ ॥

तस्मात्कुबेरो भगवांश्चतुर्थं भागमश्नुते । ततः कलांशं वित्तस्य मनुष्येभ्यः प्रयच्छति ॥

tasmāt kubero bhagavāṁś caturthaṁ bhāgam aśnute । tataḥ kalāṁśaṁ vittasya manuṣyebhyaḥ prayacchati ॥

पार्श्वे तस्योत्तरे दिव्यं सर्वर्तुकुसुमं शिवम् । कर्णिकारवनं रम्यं शिलाजालसमुद्गतम् ॥

pārśve tasyottare divyaṁ sarvartukusumaṁ śivam । karṇikāravanaṁ ramyaṁ śilājālasamudgatam ॥

तत्र साक्षात्पशुपतिर्दिव्यैर्भूतैः समावृतः । उमासहायो भगवान्रमते भूतभावनः ॥

tatra sākṣāt paśupatir divyair bhūtaiḥ samāvr̥taḥ । umāsahāyo bhagavān ramate bhūtabhāvanaḥ ॥

कर्णिकारमयीं मालां बिभ्रत्पादावलम्बिनीम् । त्रिभिर्नेत्रैः कृतोद्द्योतस्त्रिभिः सूर्यैरिवोदितैः ॥

karṇikāramayīṁ mālāṁ bibhrat pādāvalambinīm । tribhir netraiḥ kr̥toddyotas tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ ॥

तमुग्रतपसः सिद्धाः सुव्रताः सत्यवादिनः । पश्यन्ति न हि दुर्वृत्तैः शक्यो द्रष्टुं महेश्वरः ॥

tam ugratapasaḥ siddhāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ । paśyanti na hi durvr̥ttaiḥ śakyo draṣṭuṁ maheśvaraḥ ॥

तस्य शैलस्य शिखरात्क्षीरधारा नरेश्वर । त्रिंशद्बाहुपरिग्राह्या भीमनिर्घातनिस्वना ॥

tasya śailasya śikharāt kṣīradhārā nareśvara । triṁśad bāhuparigrāhyā bhīmanirghātanisvanā ॥

पुण्या पुण्यतमैर्जुष्टा गङ्गा भागीरथी शुभा । पतत्यजस्रवेगेन ह्रदे चान्द्रमसे शुभे । तया ह्युत्पादितः पुण्यः स ह्रदः सागरोपमः ॥

puṇyā puṇyatamair juṣṭā gaṅgā bhāgīrathī śubhā । pataty ajasravegena hrade cāndramase śubhe । tayā hy utpāditaḥ puṇyaḥ sa hradaḥ sāgaropamaḥ ॥

तां धारयामास पुरा दुर्धरां पर्वतैरपि । शतं वर्षसहस्राणां शिरसा वै महेश्वरः ॥

tāṁ dhārayām āsa purā durdharāṁ parvatair api । śataṁ varṣasahasrāṇāṁ śirasā vai maheśvaraḥ ॥

मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते । जम्बूषण्डश्च तत्रैव सुमहान्नन्दनोपमः ॥

meros tu paścime pārśve ketumālo mahīpate । jambūṣaṇḍaś ca tatraiva sumahān nandanopamaḥ ॥

आयुर्दश सहस्राणि वर्षाणां तत्र भारत । सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥

āyur daśa sahasrāṇi varṣāṇāṁ tatra bhārata । suvarṇavarṇāś ca narāḥ striyaś cāpsarasopamāḥ ॥

अनामया वीतशोका नित्यं मुदितमानसाः । जायन्ते मानवास्तत्र निष्टप्तकनकप्रभाः ॥

anāmayā vītaśokā nityaṁ muditamānasāḥ । jāyante mānavās tatra niṣṭaptakanakaprabhāḥ ॥

गन्धमादनशृङ्गेषु कुबेरः सह राक्षसैः । संवृतोऽप्सरसां संघैर्मोदते गुह्यकाधिपः ॥

gandhamādanaśr̥ṅgeṣu kuberaḥ saha rākṣasaiḥ । saṁvr̥to ’psarasāṁ saṁghair modate guhyakādhipaḥ ॥

गन्धमादनपादेषु परेष्वपरगण्डिकाः । एकादश सहस्राणि वर्षाणां परमायुषः ॥

gandhamādanapādeṣu pareṣv aparagaṇḍikāḥ । ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṁ paramāyuṣaḥ ॥

तत्र कृष्णा नरा राजंस्तेजोयुक्ता महाबलाः । स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वाः सुप्रियदर्शनाः ॥

tatra kr̥ṣṇā narā rājaṁs tejoyuktā mahābalāḥ । striyaś cotpalapatrābhāḥ sarvāḥ supriyadarśanāḥ ॥

नीलात्परतरं श्वेतं श्वेताद्धैरण्यकं परम् । वर्षमैरावतं नाम ततः शृङ्गवतः परम् ॥

nīlāt parataraṁ śvetaṁ śvetād dhairaṇyakaṁ param । varṣam airāvataṁ nāma tataḥ śr̥ṅgavataḥ param ॥

धनुःसंस्थे महाराज द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । इलावृतं मध्यमं तु पञ्च वर्षाणि चैव ह ॥

dhanuḥsaṁsthe mahārāja dve varṣe dakṣiṇottare । ilāvr̥taṁ madhyamaṁ tu pañca varṣāṇi caiva ha ॥

उत्तरोत्तरमेतेभ्यो वर्षमुद्रिच्यते गुणैः । आयुष्प्रमाणमारोग्यं धर्मतः कामतोऽर्थतः ॥

uttarottaram etebhyo varṣam udricyate guṇaiḥ । āyuṣpramāṇam ārogyaṁ dharmataḥ kāmato ’rthataḥ ॥

समन्वितानि भूतानि तेषु वर्षेषु भारत । एवमेषा महाराज पर्वतैः पृथिवी चिता ॥

samanvitāni bhūtāni teṣu varṣeṣu bhārata । evam eṣā mahārāja parvataiḥ pr̥thivī citā ॥

हेमकूटस्तु सुमहान्कैलासो नाम पर्वतः । यत्र वैश्रवणो राजा गुह्यकैः सह मोदते ॥

hemakūṭas tu sumahān kailāso nāma parvataḥ । yatra vaiśravaṇo rājā guhyakaiḥ saha modate ॥

अस्त्युत्तरेण कैलासं मैनाकं पर्वतं प्रति । हिरण्यशृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥

asty uttareṇa kailāsaṁ mainākaṁ parvataṁ prati । hiraṇyaśr̥ṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ ॥

तस्य पार्श्वे महद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् । रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः । दृष्ट्वा भागीरथीं गङ्गामुवास बहुलाः समाः ॥

tasya pārśve mahad divyaṁ śubhaṁ kāñcanavālukam । ramyaṁ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ । dr̥ṣṭvā bhāgīrathīṁ gaṅgām uvāsa bahulāḥ samāḥ ॥

यूपा मणिमयास्तत्र चित्याश्चापि हिरण्मयाः । तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं सहस्राक्षो महायशाः ॥

yūpā maṇimayās tatra cityāś cāpi hiraṇmayāḥ । tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṁ sahasrākṣo mahāyaśāḥ ॥

सृष्ट्वा भूतपतिर्यत्र सर्वलोकान्सनातनः । उपास्यते तिग्मतेजा वृतो भूतैः समागतैः । नरनारायणौ ब्रह्मा मनुः स्थाणुश्च पञ्चमः ॥

sr̥ṣṭvā bhūtapatir yatra sarvalokān sanātanaḥ । upāsyate tigmatejā vr̥to bhūtaiḥ samāgataiḥ । naranārāyaṇau brahmā manuḥ sthāṇuś ca pañcamaḥ ॥

तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता । ब्रह्मलोकादपक्रान्ता सप्तधा प्रतिपद्यते ॥

tatra tripathagā devī prathamaṁ tu pratiṣṭhitā । brahmalokād apakrāntā saptadhā pratipadyate ॥

वस्वोकसारा नलिनी पावना च सरस्वती । जम्बूनदी च सीता च गङ्गा सिन्धुश्च सप्तमी ॥

vasvokasārā nalinī pāvanā ca sarasvatī । jambūnadī ca sītā ca gaṅgā sindhuś ca saptamī ॥

अचिन्त्या दिव्यसंकल्पा प्रभोरेषैव संविधिः । उपासते यत्र सत्रं सहस्रयुगपर्यये ॥

acintyā divyasaṁkalpā prabhor eṣaiva saṁvidhiḥ । upāsate yatra satraṁ sahasrayugaparyaye ॥

दृश्यादृश्या च भवति तत्र तत्र सरस्वती । एता दिव्याः सप्त गङ्गास्त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥

dr̥śyādr̥śyā ca bhavati tatra tatra sarasvatī । etā divyāḥ sapta gaṅgās triṣu lokeṣu viśrutāḥ ॥

रक्षांसि वै हिमवति हेमकूटे तु गुह्यकाः । सर्पा नागाश्च निषधे गोकर्णे च तपोधनाः ॥

rakṣāṁsi vai himavati hemakūṭe tu guhyakāḥ । sarpā nāgāś ca niṣadhe gokarṇe ca tapodhanāḥ ॥

देवासुराणां च गृहं श्वेतः पर्वत उच्यते । गन्धर्वा निषधे शैले नीले ब्रह्मर्षयो नृप । शृङ्गवांस्तु महाराज पितॄणां प्रतिसंचरः ॥

devāsurāṇāṁ ca gr̥haṁ śvetaḥ parvata ucyate । gandharvā niṣadhe śaile nīle brahmarṣayo nr̥pa । śr̥ṅgavāṁs tu mahārāja pitr̥̄ṇāṁ pratisaṁcaraḥ ॥

इत्येतानि महाराज सप्त वर्षाणि भागशः । भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥

ity etāni mahārāja sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ । bhūtāny upaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca ॥

तेषामृद्धिर्बहुविधा दृश्यते दैवमानुषी । अशक्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषता ॥

teṣām r̥ddhir bahuvidhā dr̥śyate daivamānuṣī । aśakyā parisaṁkhyātuṁ śraddheyā tu bubhūṣatā ॥

यां तु पृच्छसि मा राजन्दिव्यामेतां शशाकृतिम् । पार्श्वे शशस्य द्वे वर्षे उभये दक्षिणोत्तरे । कर्णौ तु नागद्वीपं च कश्यपद्वीपमेव च ॥

yāṁ tu pr̥cchasi mā rājan divyām etāṁ śaśākr̥tim । pārśve śaśasya dve varṣe ubhaye dakṣiṇottare । karṇau tu nāgadvīpaṁ ca kaśyapadvīpam eva ca ॥

ताम्रवर्णः शिरो राजञ्श्रीमान्मलयपर्वतः । एतद्द्वितीयं द्वीपस्य दृश्यते शशसंस्थितम् ॥

tāmravarṇaḥ śiro rājañ śrīmān malayaparvataḥ । etad dvitīyaṁ dvīpasya dr̥śyate śaśasaṁsthitam ॥