Adhyāya 6

धृतराष्ट्र उवाच । नदीनां पर्वतानां च नामधेयानि संजय । तथा जनपदानां च ये चान्ये भूमिमाश्रिताः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । nadīnāṁ parvatānāṁ ca nāmadheyāni saṁjaya । tathā janapadānāṁ ca ye cānye bhūmim āśritāḥ ॥

प्रमाणं च प्रमाणज्ञ पृथिव्या अपि सर्वशः । निखिलेन समाचक्ष्व काननानि च संजय ॥

pramāṇaṁ ca pramāṇajña pr̥thivyā api sarvaśaḥ । nikhilena samācakṣva kānanāni ca saṁjaya ॥

संजय उवाच । पञ्चेमानि महाराज महाभूतानि संग्रहात् । जगत्स्थितानि सर्वाणि समान्याहुर्मनीषिणः ॥

saṁjaya uvāca । pañcemāni mahārāja mahābhūtāni saṁgrahāt । jagat sthitāni sarvāṇi samāny āhur manīṣiṇaḥ ॥

भूमिरापस्तथा वायुरग्निराकाशमेव च । गुणोत्तराणि सर्वाणि तेषां भूमिः प्रधानतः ॥

bhūmir āpas tathā vāyur agnir ākāśam eva ca । guṇottarāṇi sarvāṇi teṣāṁ bhūmiḥ pradhānataḥ ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । भूमेरेते गुणाः प्रोक्ता ऋषिभिस्तत्त्ववेदिभिः ॥

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ । bhūmer ete guṇāḥ proktā r̥ṣibhis tattvavedibhiḥ ॥

चत्वारोऽप्सु गुणा राजन्गन्धस्तत्र न विद्यते । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः । शब्दः स्पर्शश्च वायोस्तु आकाशे शब्द एव च ॥

catvāro ’psu guṇā rājan gandhas tatra na vidyate । śabdaḥ sparśaś ca rūpaṁ ca tejaso ’tha guṇās trayaḥ । śabdaḥ sparśaś ca vāyos tu ākāśe śabda eva ca ॥

एते पञ्च गुणा राजन्महाभूतेषु पञ्चसु । वर्तन्ते सर्वलोकेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ॥

ete pañca guṇā rājan mahābhūteṣu pañcasu । vartante sarvalokeṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

अन्योन्यं नाभिवर्तन्ते साम्यं भवति वै यदा । यदा तु विषमीभावमाविशन्ति परस्परम् । तदा देहैर्देहवन्तो व्यतिरोहन्ति नान्यथा ॥

anyonyaṁ nābhivartante sāmyaṁ bhavati vai yadā । yadā tu viṣamībhāvam āviśanti parasparam । tadā dehair dehavanto vyatirohanti nānyathā ॥

आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः । सर्वाण्यपरिमेयानि तदेषां रूपमैश्वरम् ॥

ānupūrvyād vinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ । sarvāṇy aparimeyāni tad eṣāṁ rūpam aiśvaram ॥

तत्र तत्र हि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः । तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥

tatra tatra hi dr̥śyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ । teṣāṁ manuṣyās tarkeṇa pramāṇāni pracakṣate ॥

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यत्तु तदचिन्त्यस्य लक्षणम् ॥

acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṁs tarkeṇa sādhayet । prakr̥tibhyaḥ paraṁ yat tu tad acintyasya lakṣaṇam ॥

सुदर्शनं प्रवक्ष्यामि द्वीपं ते कुरुनन्दन । परिमण्डलो महाराज द्वीपोऽसौ चक्रसंस्थितः ॥

sudarśanaṁ pravakṣyāmi dvīpaṁ te kurunandana । parimaṇḍalo mahārāja dvīpo ’sau cakrasaṁsthitaḥ ॥

नदीजलप्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसंनिभैः । पुरैश्च विविधाकारै रम्यैर्जनपदैस्तथा ॥

nadījalapraticchannaḥ parvataiś cābhrasaṁnibhaiḥ । puraiś ca vividhākārai ramyair janapadais tathā ॥

वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः संपन्नधनधान्यवान् । लावणेन समुद्रेण समन्तात्परिवारितः ॥

vr̥kṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ saṁpannadhanadhānyavān । lāvaṇena samudreṇa samantāt parivāritaḥ ॥

यथा च पुरुषः पश्येदादर्शे मुखमात्मनः । एवं सुदर्शनद्वीपो दृश्यते चन्द्रमण्डले ॥

yathā ca puruṣaḥ paśyed ādarśe mukham ātmanaḥ । evaṁ sudarśanadvīpo dr̥śyate candramaṇḍale ॥

द्विरंशे पिप्पलस्तत्र द्विरंशे च शशो महान् । सर्वौषधिसमावापैः सर्वतः परिबृंहितः । आपस्ततोऽन्या विज्ञेया एष संक्षेप उच्यते ॥

dvir aṁśe pippalas tatra dvir aṁśe ca śaśo mahān । sarvauṣadhisamāvāpaiḥ sarvataḥ paribr̥ṁhitaḥ । āpas tato ’nyā vijñeyā eṣa saṁkṣepa ucyate ॥