Adhyāya 5

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्राय धीमते । धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा ध्यानमेवान्वपद्यत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā yayau vyāso dhr̥tarāṣṭrāya dhīmate । dhr̥tarāṣṭro ’pi tac chrutvā dhyānam evānvapadyata ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिःश्वस्य मुहुर्मुहुः । संजयं संशितात्मानमपृच्छद्भरतर्षभ ॥

sa muhūrtam iva dhyātvā viniḥśvasya muhur muhuḥ । saṁjayaṁ saṁśitātmānam apr̥cchad bharatarṣabha ॥

संजयेमे महीपालाः शूरा युद्धाभिनन्दिनः । अन्योन्यमभिनिघ्नन्ति शस्त्रैरुच्चावचैरपि ॥

saṁjayeme mahīpālāḥ śūrā yuddhābhinandinaḥ । anyonyam abhinighnanti śastrair uccāvacair api ॥

पार्थिवाः पृथिवीहेतोः समभित्यक्तजीविताः । न च शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्तो यमक्षयम् ॥

pārthivāḥ pr̥thivīhetoḥ samabhityaktajīvitāḥ । na ca śāmyanti nighnanto vardhayanto yamakṣayam ॥

भौममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृष्यन्ते परस्परम् । मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

bhaumam aiśvaryam icchanto na mr̥ṣyante parasparam । manye bahuguṇā bhūmis tan mamācakṣva saṁjaya ॥

बहूनि च सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । कोट्यश्च लोकवीराणां समेताः कुरुजाङ्गले ॥

bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca । koṭyaś ca lokavīrāṇāṁ sametāḥ kurujāṅgale ॥

देशानां च परीमाणं नगराणां च संजय । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यत एते समागताः ॥

deśānāṁ ca parīmāṇaṁ nagarāṇāṁ ca saṁjaya । śrotum icchāmi tattvena yata ete samāgatāḥ ॥

दिव्यबुद्धिप्रदीपेन युक्तस्त्वं ज्ञानचक्षुषा । प्रसादात्तस्य विप्रर्षेर्व्यासस्यामिततेजसः ॥

divyabuddhipradīpena yuktas tvaṁ jñānacakṣuṣā । prasādāt tasya viprarṣer vyāsasyāmitatejasaḥ ॥

संजय उवाच । यथाप्रज्ञं महाप्राज्ञ भौमान्वक्ष्यामि ते गुणान् । शास्त्रचक्षुरवेक्षस्व नमस्ते भरतर्षभ ॥

saṁjaya uvāca । yathāprajñaṁ mahāprājña bhaumān vakṣyāmi te guṇān । śāstracakṣur avekṣasva namas te bharatarṣabha ॥

द्विविधानीह भूतानि त्रसानि स्थावराणि च । त्रसानां त्रिविधा योनिरण्डस्वेदजरायुजाः ॥

dvividhānīha bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca । trasānāṁ trividhā yonir aṇḍasvedajarāyujāḥ ॥

त्रसानां खलु सर्वेषां श्रेष्ठा राजञ्जरायुजाः । जरायुजानां प्रवरा मानवाः पशवश्च ये ॥

trasānāṁ khalu sarveṣāṁ śreṣṭhā rājañ jarāyujāḥ । jarāyujānāṁ pravarā mānavāḥ paśavaś ca ye ॥

नानारूपाणि बिभ्राणास्तेषां भेदाश्चतुर्दश । अरण्यवासिनः सप्त सप्तैषां ग्रामवासिनः ॥

nānārūpāṇi bibhrāṇās teṣāṁ bhedāś caturdaśa । araṇyavāsinaḥ sapta saptaiṣāṁ grāmavāsinaḥ ॥

सिंहव्याघ्रवराहाश्च महिषा वारणास्तथा । ऋक्षाश्च वानराश्चैव सप्तारण्याः स्मृता नृप ॥

siṁhavyāghravarāhāś ca mahiṣā vāraṇās tathā । r̥kṣāś ca vānarāś caiva saptāraṇyāḥ smr̥tā nr̥pa ॥

गौरजो मनुजो मेषो वाज्यश्वतरगर्दभाः । एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः ॥

gaur ajo manujo meṣo vājyaśvataragardabhāḥ । ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ ॥

एते वै पशवो राजन्ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश । वेदोक्ताः पृथिवीपाल येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ॥

ete vai paśavo rājan grāmyāraṇyāś caturdaśa । vedoktāḥ pr̥thivīpāla yeṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ ॥

ग्राम्याणां पुरुषः श्रेष्ठः सिंहश्चारण्यवासिनाम् । सर्वेषामेव भूतानामन्योन्येनाभिजीवनम् ॥

grāmyāṇāṁ puruṣaḥ śreṣṭhaḥ siṁhaś cāraṇyavāsinām । sarveṣām eva bhūtānām anyonyenābhijīvanam ॥

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातयः । वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ॥

udbhijjāḥ sthāvarāḥ proktās teṣāṁ pañcaiva jātayaḥ । vr̥kṣagulmalatāvallyas tvaksārās tr̥ṇajātayaḥ ॥

एषां विंशतिरेकोना महाभूतेषु पञ्चसु । चतुर्विंशतिरुद्दिष्टा गायत्री लोकसंमता ॥

eṣāṁ viṁśatir ekonā mahābhūteṣu pañcasu । caturviṁśatir uddiṣṭā gāyatrī lokasaṁmatā ॥

य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वगुणान्विताम् । तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ स लोकान्न प्रणश्यति ॥

ya etāṁ veda gāyatrīṁ puṇyāṁ sarvaguṇānvitām । tattvena bharataśreṣṭha sa lokān na praṇaśyati ॥

भूमौ हि जायते सर्वं भूमौ सर्वं प्रणश्यति । भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम् ॥

bhūmau hi jāyate sarvaṁ bhūmau sarvaṁ praṇaśyati । bhūmiḥ pratiṣṭhā bhūtānāṁ bhūmir eva parāyaṇam ॥

यस्य भूमिस्तस्य सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तत्राभिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम् ॥

yasya bhūmis tasya sarvaṁ jagat sthāvarajaṅgamam । tatrābhigr̥ddhā rājāno vinighnantītaretaram ॥