Adhyāya 59

संजय उवाच । तस्मिन्हते गजानीके पुत्रो दुर्योधनस्तव । भीमसेनं घ्नतेत्येवं सर्वसैन्यान्यचोदयत् ॥

saṁjaya uvāca । tasmin hate gajānīke putro duryodhanas tava । bhīmasenaṁ ghnatety evaṁ sarvasainyāny acodayat ॥

ततः सर्वाण्यनीकानि तव पुत्रस्य शासनात् । अभ्यद्रवन्भीमसेनं नदन्तं भैरवान्रवान् ॥

tataḥ sarvāṇy anīkāni tava putrasya śāsanāt । abhyadravan bhīmasenaṁ nadantaṁ bhairavān ravān ॥

तं बलौघमपर्यन्तं देवैरपि दुरुत्सहम् । आपतन्तं सुदुष्पारं समुद्रमिव पर्वणि ॥

taṁ balaugham aparyantaṁ devair api durutsaham । āpatantaṁ suduṣpāraṁ samudram iva parvaṇi ॥

रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनादितम् । अथानन्तमपारं च नरेन्द्रस्तिमितह्रदम् ॥

rathanāgāśvakalilaṁ śaṅkhadundubhināditam । athānantam apāraṁ ca narendrastimitahradam ॥

तं भीमसेनः समरे महोदधिमिवापरम् । सेनासागरमक्षोभ्यं वेलेव समवारयत् ॥

taṁ bhīmasenaḥ samare mahodadhim ivāparam । senāsāgaram akṣobhyaṁ veleva samavārayat ॥

तदाश्चर्यमपश्याम श्रद्धेयमपि चाद्भुतम् । भीमसेनस्य समरे राजन्कर्मातिमानुषम् ॥

tad āścaryam apaśyāma śraddheyam api cādbhutam । bhīmasenasya samare rājan karmātimānuṣam ॥

उदीर्णां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् । असंभ्रमं भीमसेनो गदया समताडयत् ॥

udīrṇāṁ pr̥thivīṁ sarvāṁ sāśvāṁ sarathakuñjarām । asaṁbhramaṁ bhīmaseno gadayā samatāḍayat ॥

स संवार्य बलौघांस्तान्गदया रथिनां वरः । अतिष्ठत्तुमुले भीमो गिरिर्मेरुरिवाचलः ॥

sa saṁvārya balaughāṁs tān gadayā rathināṁ varaḥ । atiṣṭhat tumule bhīmo girir merur ivācalaḥ ॥

तस्मिन्सुतुमुले घोरे काले परमदारुणे । भ्रातरश्चैव पुत्राश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

tasmin sutumule ghore kāle paramadāruṇe । bhrātaraś caiva putrāś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

द्रौपदेयाभिमन्युश्च शिखण्डी च महारथः । न प्राजहन्भीमसेनं भये जाते महाबलम् ॥

draupadeyābhimanyuś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ । na prājahan bhīmasenaṁ bhaye jāte mahābalam ॥

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् । अवधीत्तावकान्योधान्दण्डपाणिरिवान्तकः । पोथयन्रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि चाभिभूः ॥

tataḥ śaikyāyasīṁ gurvīṁ pragr̥hya mahatīṁ gadām । avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ । pothayan rathavr̥ndāni vājivr̥ndāni cābhibhūḥ ॥

व्यचरत्समरे भीमो युगान्ते पावको यथा । विनिघ्नन्समरे सर्वान्युगान्ते कालवद्विभुः ॥

vyacarat samare bhīmo yugānte pāvako yathā । vinighnan samare sarvān yugānte kālavad vibhuḥ ॥

ऊरुवेगेन संकर्षन्रथजालानि पाण्डवः । प्रमर्दयन्गजान्सर्वान्नड्वलानीव कुञ्जरः ॥

ūruvegena saṁkarṣan rathajālāni pāṇḍavaḥ । pramardayan gajān sarvān naḍvalānīva kuñjaraḥ ॥

मृद्नन्रथेभ्यो रथिनो गजेभ्यो गजयोधिनः । सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चैव पदातिनः ॥

mr̥dnan rathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ । sādinaś cāśvapr̥ṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ ॥

तत्र तत्र हतैश्चापि मनुष्यगजवाजिभिः । रणाङ्गणं तदभवन्मृत्योराघातसंनिभम् ॥

tatra tatra hataiś cāpi manuṣyagajavājibhiḥ । raṇāṅgaṇaṁ tad abhavan mr̥tyor āghātasaṁnibham ॥

पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् । यमदण्डोपमामुग्रामिन्द्राशनिसमस्वनाम् । ददृशुर्भीमसेनस्य रौद्रां विशसनीं गदाम् ॥

pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn । yamadaṇḍopamām ugrām indrāśanisamasvanām । dadr̥śur bhīmasenasya raudrāṁ viśasanīṁ gadām ॥

आविध्यतो गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मनः । बभौ रूपं महाघोरं कालस्येव युगक्षये ॥

āvidhyato gadāṁ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ । babhau rūpaṁ mahāghoraṁ kālasyeva yugakṣaye ॥

तं तथा महतीं सेनां द्रावयन्तं पुनः पुनः । दृष्ट्वा मृत्युमिवायान्तं सर्वे विमनसोऽभवन् ॥

taṁ tathā mahatīṁ senāṁ drāvayantaṁ punaḥ punaḥ । dr̥ṣṭvā mr̥tyum ivāyāntaṁ sarve vimanaso ’bhavan ॥

यतो यतः प्रेक्षते स्म गदामुद्यम्य पाण्डवः । तेन तेन स्म दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत ॥

yato yataḥ prekṣate sma gadām udyamya pāṇḍavaḥ । tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata ॥

प्रदारयन्तं सैन्यानि बलौघेनापराजितम् । ग्रसमानमनीकानि व्यादितास्यमिवान्तकम् ॥

pradārayantaṁ sainyāni balaughenāparājitam । grasamānam anīkāni vyāditāsyam ivāntakam ॥

तं तथा भीमकर्माणं प्रगृहीतमहागदम् । दृष्ट्वा वृकोदरं भीष्मः सहसैव समभ्ययात् ॥

taṁ tathā bhīmakarmāṇaṁ pragr̥hītamahāgadam । dr̥ṣṭvā vr̥kodaraṁ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt ॥

महता मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा । छादयञ्शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥

mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā । chādayañ śaravarṣeṇa parjanya iva vr̥ṣṭimān ॥

तमायान्तं तथा दृष्ट्वा व्यात्ताननमिवान्तकम् । भीष्मं भीमो महाबाहुः प्रत्युदीयादमर्षणः ॥

tam āyāntaṁ tathā dr̥ṣṭvā vyāttānanam ivāntakam । bhīṣmaṁ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyād amarṣaṇaḥ ॥

तस्मिन्क्षणे सात्यकिः सत्यसंधः; शिनिप्रवीरोऽभ्यपतत्पितामहम् । निघ्नन्नमित्रान्धनुषा दृढेन; स कम्पयंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥

tasmin kṣaṇe sātyakiḥ satyasaṁdhaḥ; śinipravīro ’bhyapatat pitāmaham । nighnann amitrān dhanuṣā dr̥ḍhena; sa kampayaṁs tava putrasya senām ॥

तं यान्तमश्वै रजतप्रकाशैः; शरान्धमन्तं धनुषा दृढेन । नाशक्नुवन्वारयितुं तदानीं; सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः ॥

taṁ yāntam aśvai rajataprakāśaiḥ; śarān dhamantaṁ dhanuṣā dr̥ḍhena । nāśaknuvan vārayituṁ tadānīṁ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ ॥

अविध्यदेनं निशितैः शराग्रै;रलम्बुसो राजवरार्श्यशृङ्गिः । तं वै चतुर्भिः प्रतिविध्य वीरो; नप्ता शिनेरभ्यपतद्रथेन ॥

avidhyad enaṁ niśitaiḥ śarāgrair; alambuso rājavarārśyaśr̥ṅgiḥ । taṁ vai caturbhiḥ pratividhya vīro; naptā śiner abhyapatad rathena ॥

अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य; मध्ये रिपूणां परिवर्तमानम् । प्रावर्तयन्तं कुरुपुंगवांश्च; पुनः पुनश्च प्रणदन्तमाजौ ॥

anvāgataṁ vr̥ṣṇivaraṁ niśamya; madhye ripūṇāṁ parivartamānam । prāvartayantaṁ kurupuṁgavāṁś ca; punaḥ punaś ca praṇadantam ājau ॥

नाशक्नुवन्वारयितुं वरिष्ठं; मध्यंदिने सूर्यमिवातपन्तम् । न तत्र कश्चिन्नविषण्ण आसी;दृते राजन्सोमदत्तस्य पुत्रात् ॥

nāśaknuvan vārayituṁ variṣṭhaṁ; madhyaṁdine sūryam ivātapantam । na tatra kaś cin naviṣaṇṇa āsīd; r̥te rājan somadattasya putrāt ॥

स ह्याददानो धनुरुग्रवेगं; भूरिश्रवा भारत सौमदत्तिः । दृष्ट्वा रथान्स्वान्व्यपनीयमाना;न्प्रत्युद्ययौ सात्यकिं योद्धुमिच्छन् ॥

sa hy ādadāno dhanur ugravegaṁ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ । dr̥ṣṭvā rathān svān vyapanīyamānān; pratyudyayau sātyakiṁ yoddhum icchan ॥