Adhyāya 58

धृतराष्ट्र उवाच । दैवमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय । यत्सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । daivam eva paraṁ manye pauruṣād api saṁjaya । yat sainyaṁ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate ॥

नित्यं हि मामकांस्तात हतानेव हि शंससि । अव्यग्रांश्च प्रहृष्टांश्च नित्यं शंससि पाण्डवान् ॥

nityaṁ hi māmakāṁs tāta hatān eva hi śaṁsasi । avyagrāṁś ca prahr̥ṣṭāṁś ca nityaṁ śaṁsasi pāṇḍavān ॥

हीनान्पुरुषकारेण मामकानद्य संजय । पतितान्पात्यमानांश्च हतानेव च शंससि ॥

hīnān puruṣakāreṇa māmakān adya saṁjaya । patitān pātyamānāṁś ca hatān eva ca śaṁsasi ॥

युध्यमानान्यथाशक्ति घटमानाञ्जयं प्रति । पाण्डवा विजयन्त्येव जीयन्ते चैव मामकाः ॥

yudhyamānān yathāśakti ghaṭamānāñ jayaṁ prati । pāṇḍavā vijayanty eva jīyante caiva māmakāḥ ॥

सोऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्योधनकृतानि च । अश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च ॥

so ’haṁ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakr̥tāni ca । aśrauṣaṁ satataṁ tāta duḥsahāni bahūni ca ॥

तमुपायं न पश्यामि जीयेरन्येन पाण्डवाः । मामका वा जयं युद्धे प्राप्नुयुर्येन संजय ॥

tam upāyaṁ na paśyāmi jīyeran yena pāṇḍavāḥ । māmakā vā jayaṁ yuddhe prāpnuyur yena saṁjaya ॥

संजय उवाच । क्षयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम् । शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवैवापनयो महान् ॥

saṁjaya uvāca । kṣayaṁ manuṣyadehānāṁ gajavājirathakṣayam । śr̥ṇu rājan sthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān ॥

धृष्टद्युम्नस्तु शल्येन पीडितो नवभिः शरैः । पीडयामास संक्रुद्धो मद्राधिपतिमायसैः ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ । pīḍayām āsa saṁkruddho madrādhipatim āyasaiḥ ॥

तत्राद्भुतमपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम् । न्यवारयत यत्तूर्णं शल्यं समितिशोभनम् ॥

tatrādbhutam apaśyāma pārṣatasya parākramam । nyavārayata yat tūrṇaṁ śalyaṁ samitiśobhanam ॥

नान्तरं ददृशे कश्चित्तयोः संरब्धयो रणे । मुहूर्तमिव तद्युद्धं तयोः सममिवाभवत् ॥

nāntaraṁ dadr̥śe kaś cit tayoḥ saṁrabdhayo raṇe । muhūrtam iva tad yuddhaṁ tayoḥ samam ivābhavat ॥

ततः शल्यो महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । धनुश्चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च ॥

tataḥ śalyo mahārāja dhr̥ṣṭadyumnasya saṁyuge । dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca ॥

अथैनं शरवर्षेण छादयामास भारत । गिरिं जलागमे यद्वज्जलदा जलधारिणः ॥

athainaṁ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata । giriṁ jalāgame yadvaj jaladā jaladhāriṇaḥ ॥

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्ने निपीडिते । अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं प्रति ॥

abhimanyus tu saṁkruddho dhr̥ṣṭadyumne nipīḍite । abhidudrāva vegena madrarājarathaṁ prati ॥

ततो मद्राधिपरथं कार्ष्णिः प्राप्यातिकोपनः । आर्तायनिममेयात्मा विव्याध विशिखैस्त्रिभिः ॥

tato madrādhiparathaṁ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ । ārtāyanim ameyātmā vivyādha viśikhais tribhiḥ ॥

ततस्तु तावका राजन्परीप्सन्तोऽऽर्जुनिं रणे । मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे ॥

tatas tu tāvakā rājan parīpsanto ’’rjuniṁ raṇe । madrarājarathaṁ tūrṇaṁ parivāryāvatasthire ॥

दुर्योधनो विकर्णश्च दुःशासनविविंशती । दुर्मर्षणो दुःसहश्च चित्रसेनश्च दुर्मुखः ॥

duryodhano vikarṇaś ca duḥśāsanaviviṁśatī । durmarṣaṇo duḥsahaś ca citrasenaś ca durmukhaḥ ॥

सत्यव्रतश्च भद्रं ते पुरुमित्रश्च भारत । एते मद्राधिपरथं पालयन्तः स्थिता रणे ॥

satyavrataś ca bhadraṁ te purumitraś ca bhārata । ete madrādhiparathaṁ pālayantaḥ sthitā raṇe ॥

तान्भीमसेनः संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । द्रौपदेयाभिमन्युश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

tān bhīmasenaḥ saṁkruddho dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । draupadeyābhimanyuś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो विशां पते । अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः । ते वै समीयुः संग्रामे राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

nānārūpāṇi śastrāṇi visr̥janto viśāṁ pate । abhyavartanta saṁhr̥ṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ । te vai samīyuḥ saṁgrāme rājan durmantrite tava ॥

तस्मिन्दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहे । तावकानां परेषां च प्रेक्षका रथिनोऽभवन् ॥

tasmin dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca prekṣakā rathino ’bhavan ॥

शस्त्राण्यनेकरूपाणि विसृजन्तो महारथाः । अन्योन्यमभिनर्दन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥

śastrāṇy anekarūpāṇi visr̥janto mahārathāḥ । anyonyam abhinardantaḥ saṁprahāraṁ pracakrire ॥

ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वेऽन्योन्यं जिघांसवः । महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुरमर्षणाः ॥

te yattā jātasaṁrambhāḥ sarve ’nyonyaṁ jighāṁsavaḥ । mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetur amarṣaṇāḥ ॥

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नं महारणे । विव्याध निशितैर्बाणैश्चतुर्भिस्त्वरितो भृशम् ॥

duryodhanas tu saṁkruddho dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahāraṇe । vivyādha niśitair bāṇaiś caturbhis tvarito bhr̥śam ॥

दुर्मर्षणश्च विंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः । दुर्मुखो नवभिर्बाणैर्दुःसहश्चापि सप्तभिः । विविंशतिः पञ्चभिश्च त्रिभिर्दुःशासनस्तथा ॥

durmarṣaṇaś ca viṁśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ । durmukho navabhir bāṇair duḥsahaś cāpi saptabhiḥ । viviṁśatiḥ pañcabhiś ca tribhir duḥśāsanas tathā ॥

तान्प्रत्यविध्यद्राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः । एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

tān pratyavidhyad rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ । ekaikaṁ pañcaviṁśatyā darśayan pāṇilāghavam ॥

सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारत । अभिमन्युरविध्यत्तौ दशभिर्दशभिः शरैः ॥

satyavrataṁ tu samare purumitraṁ ca bhārata । abhimanyur avidhyat tau daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ ॥

माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ । छादयेतां शरव्रातैस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

mādrīputrau tu samare mātulaṁ mātr̥nandanau । chādayetāṁ śaravrātais tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः शल्यो महाराज स्वस्रीयौ रथिनां वरौ । शरैर्बहुभिरानर्छत्कृतप्रतिकृतैषिणौ । छाद्यमानौ ततस्तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः ॥

tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṁ varau । śarair bahubhir ānarchat kr̥tapratikr̥taiṣiṇau । chādyamānau tatas tau tu mādrīputrau na celatuḥ ॥

अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः ॥

atha duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ । vidhitsuḥ kalahasyāntaṁ gadāṁ jagrāha pāṇḍavaḥ ॥

तमुद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासमिव शृङ्गिणम् । भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास्ते प्राद्रवन्भयात् ॥

tam udyatagadaṁ dr̥ṣṭvā kailāsam iva śr̥ṅgiṇam । bhīmasenaṁ mahābāhuṁ putrās te prādravan bhayāt ॥

दुर्योधनस्तु संक्रुद्धो मागधं समचोदयत् । अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम् । मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात् ॥

duryodhanas tu saṁkruddho māgadhaṁ samacodayat । anīkaṁ daśasāhasraṁ kuñjarāṇāṁ tarasvinām । māgadhaṁ purataḥ kr̥tvā bhīmasenaṁ samabhyayāt ॥

आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकोदरः । गदापाणिरवारोहद्रथात्सिंह इवोन्नदन् ॥

āpatantaṁ ca taṁ dr̥ṣṭvā gajānīkaṁ vr̥kodaraḥ । gadāpāṇir avārohad rathāt siṁha ivonnadan ॥

अद्रिसारमयीं गुर्वीं प्रगृह्य महतीं गदाम् । अभ्यधावद्गजानीकं व्यादितास्य इवान्तकः ॥

adrisāramayīṁ gurvīṁ pragr̥hya mahatīṁ gadām । abhyadhāvad gajānīkaṁ vyāditāsya ivāntakaḥ ॥

स गजान्गदया निघ्नन्व्यचरत्समरे बली । भीमसेनो महाबाहुः सवज्र इव वासवः ॥

sa gajān gadayā nighnan vyacarat samare balī । bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ ॥

तस्य नादेन महता मनोहृदयकम्पिना । व्यत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य नर्दतः ॥

tasya nādena mahatā manohr̥dayakampinā । vyatyaceṣṭanta saṁhatya gajā bhīmasya nardataḥ ॥

ततस्तु द्रौपदीपुत्राः सौभद्रश्च महारथः । नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

tatas tu draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान् । अभ्यधावन्त वर्षन्तो मेघा इव गिरीन्यथा ॥

pr̥ṣṭhaṁ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān । abhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīn yathā ॥

क्षुरैः क्षुरप्रैर्भल्लैश्च पीतैरञ्जलिकैरपि । पातयन्तोत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयोधिनाम् ॥

kṣuraiḥ kṣuraprair bhallaiś ca pītair añjalikair api । pātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām ॥

शिरोभिः प्रपतद्भिश्च बाहुभिश्च विभूषितैः । अश्मवृष्टिरिवाभाति पाणिभिश्च सहाङ्कुशैः ॥

śirobhiḥ prapatadbhiś ca bāhubhiś ca vibhūṣitaiḥ । aśmavr̥ṣṭir ivābhāti pāṇibhiś ca sahāṅkuśaiḥ ॥

हृतोत्तमाङ्गाः स्कन्धेषु गजानां गजयोधिनः । अदृश्यन्ताचलाग्रेषु द्रुमा भग्नशिखा इव ॥

hr̥tottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṁ gajayodhinaḥ । adr̥śyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva ॥

धृष्टद्युम्नहतानन्यानपश्याम महागजान् । पतितान्पात्यमानांश्च पार्षतेन महात्मना ॥

dhr̥ṣṭadyumnahatān anyān apaśyāma mahāgajān । patitān pātyamānāṁś ca pārṣatena mahātmanā ॥

मागधोऽथ महीपालो गजमैरावतोपमम् । प्रेषयामास समरे सौभद्रस्य रथं प्रति ॥

māgadho ’tha mahīpālo gajam airāvatopamam । preṣayām āsa samare saubhadrasya rathaṁ prati ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य गजोत्तमम् । जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya māgadhasya gajottamam । jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā ॥

तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः । राज्ञो रजतपुङ्खेन भल्लेनापहरच्छिरः ॥

tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṁjayaḥ । rājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharac chiraḥ ॥

विगाह्य तद्गजानीकं भीमसेनोऽपि पाण्डवः । व्यचरत्समरे मृद्नन्गजानिन्द्रो गिरीनिव ॥

vigāhya tad gajānīkaṁ bhīmaseno ’pi pāṇḍavaḥ । vyacarat samare mr̥dnan gajān indro girīn iva ॥

एकप्रहाराभिहतान्भीमसेनेन कुञ्जरान् । अपश्याम रणे तस्मिन्गिरीन्वज्रहतानिव ॥

ekaprahārābhihatān bhīmasenena kuñjarān । apaśyāma raṇe tasmin girīn vajrahatān iva ॥

भग्नदन्तान्भग्नकटान्भग्नसक्थांश्च वारणान् । भग्नपृष्ठान्भग्नकुम्भान्निहतान्पर्वतोपमान् ॥

bhagnadantān bhagnakaṭān bhagnasakthāṁś ca vāraṇān । bhagnapr̥ṣṭhān bhagnakumbhān nihatān parvatopamān ॥

नदतः सीदतश्चान्यान्विमुखान्समरे गजान् । विमूत्रान्भग्नसंविग्नांस्तथा विशकृतोऽपरान् ॥

nadataḥ sīdataś cānyān vimukhān samare gajān । vimūtrān bhagnasaṁvignāṁs tathā viśakr̥to ’parān ॥

भीमसेनस्य मार्गेषु गतासून्पर्वतोपमान् । अपश्याम हतान्नागान्निष्टनन्तस्तथापरे ॥

bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūn parvatopamān । apaśyāma hatān nāgān niṣṭanantas tathāpare ॥

वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः । विह्वलन्तो गता भूमिं शैला इव धरातले ॥

vamanto rudhiraṁ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ । vihvalanto gatā bhūmiṁ śailā iva dharātale ॥

मेदोरुधिरदिग्धाङ्गो वसामज्जासमुक्षितः । व्यचरत्समरे भीमो दण्डपाणिरिवान्तकः ॥

medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ । vyacarat samare bhīmo daṇḍapāṇir ivāntakaḥ ॥

गजानां रुधिराक्तां तां गदां बिभ्रद्वृकोदरः । घोरः प्रतिभयश्चासीत्पिनाकीव पिनाकधृक् ॥

gajānāṁ rudhirāktāṁ tāṁ gadāṁ bibhrad vr̥kodaraḥ । ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhr̥k ॥

निर्मथ्यमानाः क्रुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः । सहसा प्राद्रवञ्शिष्टा मृद्नन्तस्तव वाहिनीम् ॥

nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ । sahasā prādravañ śiṣṭā mr̥dnantas tava vāhinīm ॥

तं हि वीरं महेष्वासाः सौभद्रप्रमुखा रथाः । पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधमिवामराः ॥

taṁ hi vīraṁ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ । paryarakṣanta yudhyantaṁ vajrāyudham ivāmarāḥ ॥

शोणिताक्तां गदां बिभ्रदुक्षितो गजशोणितैः । कृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनो व्यदृश्यत ॥

śoṇitāktāṁ gadāṁ bibhrad ukṣito gajaśoṇitaiḥ । kr̥tānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadr̥śyata ॥

व्यायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत । नृत्यमानमपश्याम नृत्यन्तमिव शंकरम् ॥

vyāyacchamānaṁ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata । nr̥tyamānam apaśyāma nr̥tyantam iva śaṁkaram ॥

यमदण्डोपमां गुर्वीमिन्द्राशनिसमस्वनाम् । अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनीं गदाम् ॥

yamadaṇḍopamāṁ gurvīm indrāśanisamasvanām । apaśyāma mahārāja raudrāṁ viśasanīṁ gadām ॥

विमिश्रां केशमज्जाभिः प्रदिग्धां रुधिरेण च । पिनाकमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्याभिघ्नतः पशून् ॥

vimiśrāṁ keśamajjābhiḥ pradigdhāṁ rudhireṇa ca । pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn ॥

यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः प्रकालयेत् । तथा भीमो गजानीकं गदया पर्यकालयत् ॥

yathā paśūnāṁ saṁghātaṁ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet । tathā bhīmo gajānīkaṁ gadayā paryakālayat ॥

गदया वध्यमानास्ते मार्गणैश्च समन्ततः । स्वान्यनीकानि मृद्नन्तः प्राद्रवन्कुञ्जरास्तव ॥

gadayā vadhyamānās te mārgaṇaiś ca samantataḥ । svāny anīkāni mr̥dnantaḥ prādravan kuñjarās tava ॥

महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान् । अतिष्ठत्तुमुले भीमः श्मशान इव शूलभृत् ॥

mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān । atiṣṭhat tumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhr̥t ॥