Adhyāya 57

संजय उवाच । द्रौणिर्भूरिश्रवाः शल्यश्चित्रसेनश्च मारिष । पुत्रः सांयमनेश्चैव सौभद्रं समयोधयन् ॥

saṁjaya uvāca । drauṇir bhūriśravāḥ śalyaś citrasenaś ca māriṣa । putraḥ sāṁyamaneś caiva saubhadraṁ samayodhayan ॥

संसक्तमतितेजोभिस्तमेकं ददृशुर्जनाः । पञ्चभिर्मनुजव्याघ्रैर्गजैः सिंहशिशुं यथा ॥

saṁsaktam atitejobhis tam ekaṁ dadr̥śur janāḥ । pañcabhir manujavyāghrair gajaiḥ siṁhaśiśuṁ yathā ॥

नाभिलक्ष्यतया कश्चिन्न शौर्ये न पराक्रमे । बभूव सदृशः कार्ष्णेर्नास्त्रे नापि च लाघवे ॥

nābhilakṣyatayā kaś cin na śaurye na parākrame । babhūva sadr̥śaḥ kārṣṇer nāstre nāpi ca lāghave ॥

तथा तमात्मजं युद्धे विक्रमन्तमरिंदमम् । दृष्ट्वा पार्थो रणे यत्तः सिंहनादमथोऽनदत् ॥

tathā tam ātmajaṁ yuddhe vikramantam ariṁdamam । dr̥ṣṭvā pārtho raṇe yattaḥ siṁhanādam atho ’nadat ॥

पीडयानं च तत्सैन्यं पौत्रं तव विशां पते । दृष्ट्वा त्वदीया राजेन्द्र समन्तात्पर्यवारयन् ॥

pīḍayānaṁ ca tat sainyaṁ pautraṁ tava viśāṁ pate । dr̥ṣṭvā tvadīyā rājendra samantāt paryavārayan ॥

ध्वजिनीं धार्तराष्ट्राणां दीनशत्रुरदीनवत् । प्रत्युद्ययौ स सौभद्रस्तेजसा च बलेन च ॥

dhvajinīṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ dīnaśatrur adīnavat । pratyudyayau sa saubhadras tejasā ca balena ca ॥

तस्य लाघवमार्गस्थमादित्यसदृशप्रभम् । व्यदृश्यत महच्चापं समरे युध्यतः परैः ॥

tasya lāghavamārgastham ādityasadr̥śaprabham । vyadr̥śyata mahac cāpaṁ samare yudhyataḥ paraiḥ ॥

स द्रौणिमिषुणैकेन विद्ध्वा शल्यं च पञ्चभिः । ध्वजं सांयमनेश्चापि सोऽष्टाभिरपवर्जयत् ॥

sa drauṇim iṣuṇaikena viddhvā śalyaṁ ca pañcabhiḥ । dhvajaṁ sāṁyamaneś cāpi so ’ṣṭābhir apavarjayat ॥

रुक्मदण्डां महाशक्तिं प्रेषितां सौमदत्तिना । शितेनोरगसंकाशां पत्रिणा विजहार ताम् ॥

rukmadaṇḍāṁ mahāśaktiṁ preṣitāṁ saumadattinā । śitenoragasaṁkāśāṁ patriṇā vijahāra tām ॥

शल्यस्य च महाघोरानस्यतः शतशः शरान् । निवार्यार्जुनदायादो जघान समरे हयान् ॥

śalyasya ca mahāghorān asyataḥ śataśaḥ śarān । nivāryārjunadāyādo jaghāna samare hayān ॥

भूरिश्रवाश्च शल्यश्च द्रौणिः सांयमनिः शलः । नाभ्यवर्तन्त संरब्धाः कार्ष्णेर्बाहुबलाश्रयात् ॥

bhūriśravāś ca śalyaś ca drauṇiḥ sāṁyamaniḥ śalaḥ । nābhyavartanta saṁrabdhāḥ kārṣṇer bāhubalāśrayāt ॥

ततस्त्रिगर्ता राजेन्द्र मद्राश्च सह केकयैः । पञ्चत्रिंशतिसाहस्रास्तव पुत्रेण चोदिताः ॥

tatas trigartā rājendra madrāś ca saha kekayaiḥ । pañcatriṁśatisāhasrās tava putreṇa coditāḥ ॥

धनुर्वेदविदो मुख्या अजेयाः शत्रुभिर्युधि । सहपुत्रं जिघांसन्तं परिवव्रुः किरीटिनम् ॥

dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhir yudhi । sahaputraṁ jighāṁsantaṁ parivavruḥ kirīṭinam ॥

तौ तु तत्र पितापुत्रौ परिक्षिप्तौ रथर्षभौ । ददर्श राजन्पाञ्चाल्यः सेनापतिरमित्रजित् ॥

tau tu tatra pitāputrau parikṣiptau ratharṣabhau । dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir amitrajit ॥

स वारणरथौघानां सहस्रैर्बहुभिर्वृतः । वाजिभिः पत्तिभिश्चैव वृतः शतसहस्रशः ॥

sa vāraṇarathaughānāṁ sahasrair bahubhir vr̥taḥ । vājibhiḥ pattibhiś caiva vr̥taḥ śatasahasraśaḥ ॥

धनुर्विस्फार्य संक्रुद्धश्चोदयित्वा वरूथिनीम् । ययौ तन्मद्रकानीकं केकयांश्च परंतपः ॥

dhanur visphārya saṁkruddhaś codayitvā varūthinīm । yayau tan madrakānīkaṁ kekayāṁś ca paraṁtapaḥ ॥

तेन कीर्तिमता गुप्तमनीकं दृढधन्वना । प्रयुक्तरथनागाश्वं योत्स्यमानमशोभत ॥

tena kīrtimatā guptam anīkaṁ dr̥ḍhadhanvanā । prayuktarathanāgāśvaṁ yotsyamānam aśobhata ॥

सोऽर्जुनं प्रमुखे यान्तं पाञ्चाल्यः कुरुनन्दन । त्रिभिः शारद्वतं बाणैर्जत्रुदेशे समर्पयत् ॥

so ’rjunaṁ pramukhe yāntaṁ pāñcālyaḥ kurunandana । tribhiḥ śāradvataṁ bāṇair jatrudeśe samarpayat ॥

ततः स मद्रकान्हत्वा दशभिर्दशभिः शरैः । हृष्ट एको जघानाश्वं भल्लेन कृतवर्मणः ॥

tataḥ sa madrakān hatvā daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ । hr̥ṣṭa eko jaghānāśvaṁ bhallena kr̥tavarmaṇaḥ ॥

दमनं चापि दायादं पौरवस्य महात्मनः । जघान विपुलाग्रेण नाराचेन परंतपः ॥

damanaṁ cāpi dāyādaṁ pauravasya mahātmanaḥ । jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṁtapaḥ ॥

ततः सांयमनेः पुत्रः पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् । अविध्यत्त्रिंशता बाणैर्दशभिश्चास्य सारथिम् ॥

tataḥ sāṁyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṁ yuddhadurmadam । avidhyat triṁśatā bāṇair daśabhiś cāsya sārathim ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन् । भल्लेन भृशतीक्ष्णेन निचकर्तास्य कार्मुकम् ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ sr̥kkiṇī parisaṁlihan । bhallena bhr̥śatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam ॥

अथैनं पञ्चविंशत्या क्षिप्रमेव समर्पयत् । अश्वांश्चास्यावधीद्राजन्नुभौ तौ पार्ष्णिसारथी ॥

athainaṁ pañcaviṁśatyā kṣipram eva samarpayat । aśvāṁś cāsyāvadhīd rājann ubhau tau pārṣṇisārathī ॥

स हताश्वे रथे तिष्ठन्ददर्श भरतर्षभ । पुत्रः सांयमनेः पुत्रं पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ॥

sa hatāśve rathe tiṣṭhan dadarśa bharatarṣabha । putraḥ sāṁyamaneḥ putraṁ pāñcālyasya mahātmanaḥ ॥

स संगृह्य महाघोरं निस्त्रिंशवरमायसम् । पदातिस्तूर्णमभ्यर्छद्रथस्थं द्रुपदात्मजम् ॥

sa saṁgr̥hya mahāghoraṁ nistriṁśavaram āyasam । padātis tūrṇam abhyarchad rathasthaṁ drupadātmajam ॥

तं महौघमिवायान्तं खात्पतन्तमिवोरगम् । भ्रान्तावरणनिस्त्रिंशं कालोत्सृष्टमिवान्तकम् ॥

taṁ mahaugham ivāyāntaṁ khāt patantam ivoragam । bhrāntāvaraṇanistriṁśaṁ kālotsr̥ṣṭam ivāntakam ॥

दीप्यन्तमिव शस्त्रार्च्या मत्तवारणविक्रमम् । अपश्यन्पाण्डवास्तत्र धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

dīpyantam iva śastrārcyā mattavāraṇavikramam । apaśyan pāṇḍavās tatra dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

तस्य पाञ्चालपुत्रस्तु प्रतीपमभिधावतः । शितनिस्त्रिंशहस्तस्य शरावरणधारिणः ॥

tasya pāñcālaputras tu pratīpam abhidhāvataḥ । śitanistriṁśahastasya śarāvaraṇadhāriṇaḥ ॥

बाणवेगमतीतस्य रथाभ्याशमुपेयुषः । त्वरन्सेनापतिः क्रुद्धो बिभेद गदया शिरः ॥

bāṇavegam atītasya rathābhyāśam upeyuṣaḥ । tvaran senāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ ॥

तस्य राजन्सनिस्त्रिंशं सुप्रभं च शरावरम् । हतस्य पततो हस्ताद्वेगेन न्यपतद्भुवि ॥

tasya rājan sanistriṁśaṁ suprabhaṁ ca śarāvaram । hatasya patato hastād vegena nyapatad bhuvi ॥

तं निहत्य गदाग्रेण लेभे स परमं यशः । पुत्रः पाञ्चालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः ॥

taṁ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṁ yaśaḥ । putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ ॥

तस्मिन्हते महेष्वासे राजपुत्रे महारथे । हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष ॥

tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahārathe । hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa ॥

ततः सांयमनिः क्रुद्धो दृष्ट्वा निहतमात्मजम् । अभिदुद्राव वेगेन पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम् ॥

tataḥ sāṁyamaniḥ kruddho dr̥ṣṭvā nihatam ātmajam । abhidudrāva vegena pāñcālyaṁ yuddhadurmadam ॥

तौ तत्र समरे वीरौ समेतौ रथिनां वरौ । ददृशुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास्तथा ॥

tau tatra samare vīrau sametau rathināṁ varau । dadr̥śuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavās tathā ॥

ततः सांयमनिः क्रुद्धः पार्षतं परवीरहा । आजघान त्रिभिर्बाणैस्तोत्त्रैरिव महाद्विपम् ॥

tataḥ sāṁyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṁ paravīrahā । ājaghāna tribhir bāṇais tottrair iva mahādvipam ॥

तथैव पार्षतं शूरं शल्यः समितिशोभनः । आजघानोरसि क्रुद्धस्ततो युद्धमवर्तत ॥

tathaiva pārṣataṁ śūraṁ śalyaḥ samitiśobhanaḥ । ājaghānorasi kruddhas tato yuddham avartata ॥