Adhyāya 56

संजय उवाच । व्युष्टां निशां भारत भारताना;मनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा । ययौ सपत्नान्प्रति जातकोपो; वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः ॥

saṁjaya uvāca । vyuṣṭāṁ niśāṁ bhārata bhāratānām; anīkinīnāṁ pramukhe mahātmā । yayau sapatnān prati jātakopo; vr̥taḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ ॥

तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च; तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ । जयद्रथश्चातिबलो बलौघै;र्नृपास्तथान्येऽनुययुः समन्तात् ॥

taṁ droṇaduryodhanabāhlikāś ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau । jayadrathaś cātibalo balaughair; nr̥pās tathānye ’nuyayuḥ samantāt ॥

स तैर्महद्भिश्च महारथैश्च; तेजस्विभिर्वीर्यवद्भिश्च राजन् । रराज राजोत्तम राजमुख्यै;र्वृतः स देवैरिव वज्रपाणिः ॥

sa tair mahadbhiś ca mahārathaiś ca; tejasvibhir vīryavadbhiś ca rājan । rarāja rājottama rājamukhyair; vr̥taḥ sa devair iva vajrapāṇiḥ ॥

तस्मिन्ननीकप्रमुखे विषक्ता; दोधूयमानाश्च महापताकाः । सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा; महागजस्कन्धगता विरेजुः ॥

tasminn anīkapramukhe viṣaktā; dodhūyamānāś ca mahāpatākāḥ । suraktapītāsitapāṇḍurābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ ॥

सा वाहिनी शांतनवेन राज्ञा; महारथैर्वारणवाजिभिश्च । बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा; जलागमे द्यौरिव जातमेघा ॥

sā vāhinī śāṁtanavena rājñā; mahārathair vāraṇavājibhiś ca । babhau savidyutstanayitnukalpā; jalāgame dyaur iva jātameghā ॥

ततो रणायाभिमुखी प्रयाता; प्रत्यर्जुनं शांतनवाभिगुप्ता । सेना महोग्रा सहसा कुरूणां; वेगो यथा भीम इवापगायाः ॥

tato raṇāyābhimukhī prayātā; praty arjunaṁ śāṁtanavābhiguptā । senā mahogrā sahasā kurūṇāṁ; vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ ॥

तं व्यालनानाविधगूढसारं; गजाश्वपादातरथौघपक्षम् । व्यूहं महामेघसमं महात्मा; ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः ॥

taṁ vyālanānāvidhagūḍhasāraṁ; gajāśvapādātarathaughapakṣam । vyūhaṁ mahāmeghasamaṁ mahātmā; dadarśa dūrāt kapirājaketuḥ ॥

स निर्ययौ केतुमता रथेन; नरर्षभः श्वेतहयेन वीरः । वरूथिना सैन्यमुखे महात्मा; वधे धृतः सर्वसपत्नयूनाम् ॥

sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ । varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhr̥taḥ sarvasapatnayūnām ॥

सूपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं; यत्तं यदूनामृषभेण संख्ये । कपिध्वजं प्रेक्ष्य विषेदुराजौ; सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः ॥

sūpaskaraṁ sottarabandhureṣaṁ; yattaṁ yadūnām r̥ṣabheṇa saṁkhye । kapidhvajaṁ prekṣya viṣedur ājau; sahaiva putrais tava kauraveyāḥ ॥

प्रकर्षता गुप्तमुदायुधेन; किरीटिना लोकमहारथेन । तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया;श्चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम् ॥

prakarṣatā guptam udāyudhena; kirīṭinā lokamahārathena । taṁ vyūharājaṁ dadr̥śus tvadīyāś; catuścaturvyālasahasrakīrṇam ॥

यथा हि पूर्वेऽहनि धर्मराज्ञा; व्यूहः कृतः कौरवनन्दनेन । तथा तथोद्देशमुपेत्य तस्थुः; पाञ्चालमुख्यैः सह चेदिमुख्याः ॥

yathā hi pūrve ’hani dharmarājñā; vyūhaḥ kr̥taḥ kauravanandanena । tathā tathoddeśam upetya tasthuḥ; pāñcālamukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ ॥

ततो महावेगसमाहतानि; भेरीसहस्राणि विनेदुराजौ । शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च; सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः ॥

tato mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedur ājau । śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca; sarveṣv anīkeṣu sasiṁhanādāḥ ॥

ततः सबाणानि महास्वनानि; विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः । क्षणेन भेरीपणवप्रणादा;नन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनाश्च ॥

tataḥ sabāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṁṣi vīraiḥ । kṣaṇena bherīpaṇavapraṇādān; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāś ca ॥

तच्छङ्खशब्दावृतमन्तरिक्ष;मुद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम् । महावितानावततप्रकाश;मालोक्य वीराः सहसाभिपेतुः ॥

tac chaṅkhaśabdāvr̥tam antarikṣam; uddhūtabhaumadrutareṇujālam । mahāvitānāvatataprakāśam; ālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ ॥

रथी रथेनाभिहतः ससूतः; पपात साश्वः सरथः सकेतुः । गजो गजेनाभिहतः पपात; पदातिना चाभिहतः पदातिः ॥

rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sarathaḥ saketuḥ । gajo gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ ॥

आवर्तमानान्यभिवर्तमानै;र्बाणैः क्षतान्यद्भुतदर्शनानि । प्रासैश्च खड्गैश्च समाहतानि; सदश्ववृन्दानि सदश्ववृन्दैः ॥

āvartamānāny abhivartamānair; bāṇaiḥ kṣatāny adbhutadarśanāni । prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni; sadaśvavr̥ndāni sadaśvavr̥ndaiḥ ॥

सुवर्णतारागणभूषितानि; शरावराणि प्रहितानि वीरैः । विदार्यमाणानि परश्वधैश्च; प्रासैश्च खड्गैश्च निपेतुरुर्व्याम् ॥

suvarṇatārāgaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ । vidāryamāṇāni paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca khaḍgaiś ca nipetur urvyām ॥

गजैर्विषाणैर्वरहस्तरुग्णाः; केचित्ससूता रथिनः प्रपेतुः । गजर्षभाश्चापि रथर्षभेण; निपेतिरे बाणहताः पृथिव्याम् ॥

gajair viṣāṇair varahastarugṇāḥ; ke cit sasūtā rathinaḥ prapetuḥ । gajarṣabhāś cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pr̥thivyām ॥

गजौघवेगोद्धतसादितानां; श्रुत्वा निषेदुर्वसुधां मनुष्याः । आर्तस्वरं सादिपदातियूनां; विषाणगात्रावरताडितानाम् ॥

gajaughavegoddhatasāditānāṁ; śrutvā niṣedur vasudhāṁ manuṣyāḥ । ārtasvaraṁ sādipadātiyūnāṁ; viṣāṇagātrāvaratāḍitānām ॥

संभ्रान्तनागाश्वरथे प्रसूते; महाभये सादिपदातियूनाम् । महारथैः संपरिवार्यमाणं; ददर्श भीष्मः कपिराजकेतुम् ॥

saṁbhrāntanāgāśvarathe prasūte; mahābhaye sādipadātiyūnām । mahārathaiḥ saṁparivāryamāṇaṁ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum ॥

तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः; सदश्ववेगोद्धतवीर्ययातः । महास्त्रबाणाशनिदीप्तमार्गं; किरीटिनं शांतनवोऽभ्यधावत् ॥

taṁ pañcatālocchritatālaketuḥ; sadaśvavegoddhatavīryayātaḥ । mahāstrabāṇāśanidīptamārgaṁ; kirīṭinaṁ śāṁtanavo ’bhyadhāvat ॥

तथैव शक्रप्रतिमानकल्प;मिन्द्रात्मजं द्रोणमुखाभिसस्रुः । कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च; दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन् ॥

tathaiva śakrapratimānakalpam; indrātmajaṁ droṇamukhābhisasruḥ । kr̥paś ca śalyaś ca viviṁśatiś ca; duryodhanaḥ saumadattiś ca rājan ॥

ततो रथानीकमुखादुपेत्य; सर्वास्त्रवित्काञ्चनचित्रवर्मा । जवेन शूरोऽभिससार सर्वां;स्तथार्जुनस्यात्र सुतोऽभिमन्युः ॥

tato rathānīkamukhād upetya; sarvāstravit kāñcanacitravarmā । javena śūro ’bhisasāra sarvāṁs; tathārjunasyātra suto ’bhimanyuḥ ॥

तेषां महास्त्राणि महारथाना;मसक्तकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः । बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली; सदोगतः सन्भगवानिवाग्निः ॥

teṣāṁ mahāstrāṇi mahārathānām; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ । babhau mahāmantrahutārcimālī; sadogataḥ san bhagavān ivāgniḥ ॥

ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां; कृत्वा नदीं वैशसने रिपूणाम् । जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो; महारथं पार्थमदीनसत्त्वः ॥

tataḥ sa tūrṇaṁ rudhirodaphenāṁ; kr̥tvā nadīṁ vaiśasane ripūṇām । jagāma saubhadram atītya bhīṣmo; mahārathaṁ pārtham adīnasattvaḥ ॥

ततः प्रहस्याद्भुतदर्शनेन; गाण्डीवनिर्ह्रादमहास्वनेन । विपाठजालेन महास्त्रजालं; विनाशयामास किरीटमाली ॥

tataḥ prahasyādbhutadarśanena; gāṇḍīvanirhrādamahāsvanena । vipāṭhajālena mahāstrajālaṁ; vināśayām āsa kirīṭamālī ॥

तमुत्तमं सर्वधनुर्धराणा;मसक्तकर्मा कपिराजकेतुः । भीष्मं महात्माभिववर्ष तूर्णं; शरौघजालैर्विमलैश्च भल्लैः ॥

tam uttamaṁ sarvadhanurdharāṇām; asaktakarmā kapirājaketuḥ । bhīṣmaṁ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṁ; śaraughajālair vimalaiś ca bhallaiḥ ॥

एवंविधं कार्मुकभीमनाद;मदीनवत्सत्पुरुषोत्तमाभ्याम् । ददर्श लोकः कुरुसृञ्जयाश्च; तद्द्वैरथं भीष्मधनंजयाभ्याम् ॥

evaṁvidhaṁ kārmukabhīmanādam; adīnavat satpuruṣottamābhyām । dadarśa lokaḥ kurusr̥ñjayāś ca; tad dvairathaṁ bhīṣmadhanaṁjayābhyām ॥