Adhyāya 55

धृतराष्ट्र उवाच । प्रतिज्ञाते तु भीष्मेण तस्मिन्युद्धे सुदारुणे । क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmin yuddhe sudāruṇe । krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ ॥

भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु संजय । पितामहे वा पाञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

bhīṣmaḥ kim akarot tatra pāṇḍaveyeṣu saṁjaya । pitāmahe vā pāñcālās tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत । जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥

saṁjaya uvāca । gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata । jayaṁ prāpteṣu hr̥ṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu ॥

सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव । अभ्ययाज्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् । महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः ॥

sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava । abhyayāj javanair aśvaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm । mahatyā senayā guptas tava putraiś ca sarvaśaḥ ॥

प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनयात्तव भारत ॥

prāvartata tato yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । asmākaṁ pāṇḍavaiḥ sārdham anayāt tava bhārata ॥

धनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम् । महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम् ॥

dhanuṣāṁ kūjatāṁ tatra talānāṁ cābhihanyatām । mahān samabhavac chabdo girīṇām iva dīryatām ॥

तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्येनं निवर्तस्व स्थिरो भव । स्थितोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दाः श्रूयन्त सर्वशः ॥

tiṣṭha sthito ’smi viddhy enaṁ nivartasva sthiro bhava । sthito ’smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ ॥

काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च । शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूत्स्वनः ॥

kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca । śilānām iva śaileṣu patitānām abhūt svanaḥ ॥

पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः । व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः ॥

patitāny uttamāṅgāni bāhavaś ca vibhūṣitāḥ । vyaceṣṭanta mahīṁ prāpya śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

हृतोत्तमाङ्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः । प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाः ॥

hr̥tottamāṅgāḥ ke cit tu tathaivodyatakārmukāḥ । pragr̥hītāyudhāś cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ ॥

प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातङ्गाङ्गशिलारौद्रा मांसशोणितकर्दमा ॥

prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī । mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṁsaśoṇitakardamā ॥

वराश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा । परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी ॥

varāśvanaranāgānāṁ śarīraprabhavā tadā । paralokārṇavamukhī gr̥dhragomāyumodinī ॥

न दृष्टं न श्रुतं चापि युद्धमेतादृशं नृप । यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत ॥

na dr̥ṣṭaṁ na śrutaṁ cāpi yuddham etādr̥śaṁ nr̥pa । yathā tava sutānāṁ ca pāṇḍavānāṁ ca bhārata ॥

नासीद्रथपथस्तत्र योधैर्युधि निपातितैः । गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिशृङ्गैरिवावृतम् ॥

nāsīd rathapathas tatra yodhair yudhi nipātitaiḥ । gajaiś ca patitair nīlair giriśr̥ṅgair ivāvr̥tam ॥

विकीर्णैः कवचैश्चित्रैर्ध्वजैश्छत्रैश्च मारिष । शुशुभे तद्रणस्थानं शरदीव नभस्तलम् ॥

vikīrṇaiḥ kavacaiś citrair dhvajaiś chatraiś ca māriṣa । śuśubhe tad raṇasthānaṁ śaradīva nabhastalam ॥

विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्तपीडाविकर्षिणः । अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दंशिताः ॥

vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cid antapīḍāvikarṣiṇaḥ । abhītāḥ samare śatrūn abhyadhāvanta daṁśitāḥ ॥

तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल । मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे ॥

tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula । mā māṁ parityajety anye cukruśuḥ patitā raṇe ॥

आधावाभ्येहि मा गच्छ किं भीतोऽसि क्व यास्यसि । स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः ॥

ādhāvābhyehi mā gaccha kiṁ bhīto ’si kva yāsyasi । sthito ’haṁ samare mā bhair iti cānye vicukruśuḥ ॥

तत्र भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥

tatra bhīṣmaḥ śāṁtanavo nityaṁ maṇḍalakārmukaḥ । mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva ॥

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः । जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥

śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ । jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata ॥

स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् । अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते ॥

sa nr̥tyan vai rathopasthe darśayan pāṇilāghavam । alātacakravad rājaṁs tatra tatra sma dr̥śyate ॥

तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा । अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात् ॥

tam ekaṁ samare śūraṁ pāṇḍavāḥ sr̥ñjayās tathā । anekaśatasāhasraṁ samapaśyanta lāghavāt ॥

मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे । पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः ॥

māyākr̥tātmānam iva bhīṣmaṁ tatra sma menire । pūrvasyāṁ diśi taṁ dr̥ṣṭvā pratīcyāṁ dadr̥śur janāḥ ॥

उदीच्यां चैनमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो । एवं स समरे वीरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत ॥

udīcyāṁ cainam ālokya dakṣiṇasyāṁ punaḥ prabho । evaṁ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadr̥śyata ॥

न चैनं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् । विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून् ॥

na cainaṁ pāṇḍaveyānāṁ kaś cic chaknoti vīkṣitum । viśikhān eva paśyanti bhīṣmacāpacyutān bahūn ॥

कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् । व्याक्रोशन्त रणे तत्र वीरा बहुविधं बहु । अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव ॥

kurvāṇaṁ samare karma sūdayānaṁ ca vāhinīm । vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṁ bahu । amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṁ pitaraṁ tava ॥

शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः । भीष्माग्निमभि संक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः ॥

śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ । bhīṣmāgnim abhi saṁkruddhaṁ vināśāya sahasraśaḥ ॥

न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे । नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुवेधिनः ॥

na hi moghaḥ śaraḥ kaś cid āsīd bhīṣmasya saṁyuge । naranāgāśvakāyeṣu bahutvāl laghuvedhinaḥ ॥

भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा । गजकङ्कटसंनाहं वज्रेणेवाचलोत्तमम् ॥

bhinatty ekena bāṇena sumuktena patatriṇā । gajakaṅkaṭasaṁnāhaṁ vajreṇevācalottamam ॥

द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि । नाराचेन सुतीक्ष्णेन निजघान पिता तव ॥

dvau trīn api gajārohān piṇḍitān varmitān api । nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava ॥

यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन । मुहूर्तदृष्टः स मया पातितो भुवि दृश्यते ॥

yo yo bhīṣmaṁ naravyāghram abhyeti yudhi kaś cana । muhūrtadr̥ṣṭaḥ sa mayā pātito bhuvi dr̥śyate ॥

एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः । भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत सहस्रधा ॥

evaṁ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ । bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata sahasradhā ॥

प्रकीर्यत महासेना शरवर्षाभितापिता । पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः ॥

prakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā । paśyato vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ ॥

यतमानापि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् । नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडिताः ॥

yatamānāpi te vīrā dravamāṇān mahārathān । nāśaknuvan vārayituṁ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ ॥

महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः । अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः ॥

mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ । abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ ॥

आविद्धनरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम् । अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ॥

āviddhanaranāgāśvaṁ patitadhvajakūbaram । anīkaṁ pāṇḍuputrāṇāṁ hāhābhūtam acetanam ॥

जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा । प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥

jaghānātra pitā putraṁ putraś ca pitaraṁ tathā । priyaṁ sakhāyaṁ cākrande sakhā daivabalātkr̥taḥ ॥

विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः । प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत ॥

vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ । prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadr̥śyanta bhārata ॥

तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भ्रान्तरथयूथपम् । ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ॥

tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathayūthapam । dadr̥śe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṁ tadā ॥

प्रभज्यमानं तत्सैन्यं दृष्ट्वा देवकिनन्दनः । उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥

prabhajyamānaṁ tat sainyaṁ dr̥ṣṭvā devakinandanaḥ । uvāca pārthaṁ bībhatsuṁ nigr̥hya ratham uttamam ॥

अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्त्वया । प्रहरास्मै नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे ॥

ayaṁ sa kālaḥ saṁprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tvayā । praharāsmai naravyāghra na cen mohād vimuhyase ॥

यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे । भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ॥

yat tvayā kathitaṁ vīra purā rājñāṁ samāgame । bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān ॥

सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे । इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिंदम ॥

sānubandhān haniṣyāmi ye māṁ yotsyanti saṁyuge । iti tat kuru kaunteya satyaṁ vākyam ariṁdama ॥

बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं समन्ततः । द्रवतश्च महीपालान्सर्वान्यौधिष्ठिरे बले ॥

bībhatso paśya sainyaṁ svaṁ bhajyamānaṁ samantataḥ । dravataś ca mahīpālān sarvān yaudhiṣṭhire bale ॥

दृष्ट्वा हि समरे भीष्मं व्यात्ताननमिवान्तकम् । भयार्ताः संप्रणश्यन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव ॥

dr̥ṣṭvā hi samare bhīṣmaṁ vyāttānanam ivāntakam । bhayārtāḥ saṁpraṇaśyanti siṁhaṁ kṣudramr̥gā iva ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच वासुदेवं धनंजयः । चोदयाश्वान्यतो भीष्मो विगाह्यैतद्बलार्णवम् ॥

evam uktaḥ pratyuvāca vāsudevaṁ dhanaṁjayaḥ । codayāśvān yato bhīṣmo vigāhyaitad balārṇavam ॥

ततोऽश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः । यतो भीष्मरथो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिमानिव ॥

tato ’śvān rajataprakhyāṁś codayām āsa mādhavaḥ । yato bhīṣmaratho rājan duṣprekṣyo raśmimān iva ॥

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् । दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यन्तमाहवे ॥

tatas tat punar āvr̥ttaṁ yudhiṣṭhirabalaṁ mahat । dr̥ṣṭvā pārthaṁ mahābāhuṁ bhīṣmāyodyantam āhave ॥

ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः । धनंजयरथं तूर्णं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṁhavad vinadan muhuḥ । dhanaṁjayarathaṁ tūrṇaṁ śaravarṣair avākirat ॥

क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः । शरवर्षेण महता संछन्नो न प्रकाशते ॥

kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ । śaravarṣeṇa mahatā saṁchanno na prakāśate ॥

वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्त्ववान् । चोदयामास तानश्वान्वितुन्नान्भीष्मसायकैः ॥

vāsudevas tv asaṁbhrānto dhairyam āsthāya sattvavān । codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ ॥

ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम् । पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा त्रिभिः शरैः ॥

tataḥ pārtho dhanur gr̥hya divyaṁ jaladanisvanam । pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā tribhiḥ śaraiḥ ॥

स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः । निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥

sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ । nimeṣāntaramātreṇa sajyaṁ cakre pitā tava ॥

विचकर्ष ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिस्वनम् । अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ॥

vicakarṣa tato dorbhyāṁ dhanur jaladanisvanam । athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ ॥

तस्य तत्पूजयामास लाघवं शंतनोः सुतः । साधु पार्थ महाबाहो साधु भो पाण्डुनन्दन ॥

tasya tat pūjayām āsa lāghavaṁ śaṁtanoḥ sutaḥ । sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana ॥

त्वय्येवैतद्युक्तरूपं महत्कर्म धनंजय । प्रीतोऽस्मि सुदृढं पुत्र कुरु युद्धं मया सह ॥

tvayy evaitad yuktarūpaṁ mahat karma dhanaṁjaya । prīto ’smi sudr̥ḍhaṁ putra kuru yuddhaṁ mayā saha ॥

इति पार्थं प्रशस्याथ प्रगृह्यान्यन्महद्धनुः । मुमोच समरे वीरः शरान्पार्थरथं प्रति ॥

iti pārthaṁ praśasyātha pragr̥hyānyan mahad dhanuḥ । mumoca samare vīraḥ śarān pārtharathaṁ prati ॥

अदर्शयद्वासुदेवो हययाने परं बलम् । मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलान्यचरल्लघु ॥

adarśayad vāsudevo hayayāne paraṁ balam । moghān kurvañ śarāṁs tasya maṇḍalāny acaral laghu ॥

तथापि भीष्मः सुदृढं वासुदेवधनंजयौ । विव्याध निशितैर्बाणैः सर्वगात्रेषु मारिष ॥

tathāpi bhīṣmaḥ sudr̥ḍhaṁ vāsudevadhanaṁjayau । vivyādha niśitair bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa ॥

शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ । गोवृषाविव नर्दन्तौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥

śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau । govr̥ṣāv iva nardantau viṣāṇollikhitāṅkitau ॥

पुनश्चापि सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः । कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्मो व्यावारयद्दिशः ॥

punaś cāpi susaṁkruddhaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । kr̥ṣṇayor yudhi saṁrabdho bhīṣmo vyāvārayad diśaḥ ॥

वार्ष्णेयं च शरैस्तीक्ष्णैः कम्पयामास रोषितः । मुहुरभ्युत्स्मयन्भीष्मः प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥

vārṣṇeyaṁ ca śarais tīkṣṇaiḥ kampayām āsa roṣitaḥ । muhur abhyutsmayan bhīṣmaḥ prahasya svanavat tadā ॥

ततः कृष्णस्तु समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम् । संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ॥

tataḥ kr̥ṣṇas tu samare dr̥ṣṭvā bhīṣmaparākramam । saṁprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mr̥duyuddhatām ॥

भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि । प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ॥

bhīṣmaṁ ca śaravarṣāṇi sr̥jantam aniśaṁ yudhi । pratapantam ivādityaṁ madhyam āsādya senayoḥ ॥

वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् । युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ॥

varān varān vinighnantaṁ pāṇḍuputrasya sainikān । yugāntam iva kurvāṇaṁ bhīṣmaṁ yaudhiṣṭhire bale ॥

अमृष्यमाणो भगवान्केशवः परवीरहा । अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम् ॥

amr̥ṣyamāṇo bhagavān keśavaḥ paravīrahā । acintayad ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṁ balam ॥

एकाह्ना हि रणे भीष्मो नाशयेद्देवदानवान् । किमु पाण्डुसुतान्युद्धे सबलान्सपदानुगान् ॥

ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayed devadānavān । kim u pāṇḍusutān yuddhe sabalān sapadānugān ॥

द्रवते च महत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः । एते च कौरवास्तूर्णं प्रभग्नान्दृश्य सोमकान् । आद्रवन्ति रणे हृष्टा हर्षयन्तः पितामहम् ॥

dravate ca mahat sainyaṁ pāṇḍavasya mahātmanaḥ । ete ca kauravās tūrṇaṁ prabhagnān dr̥śya somakān । ādravanti raṇe hr̥ṣṭā harṣayantaḥ pitāmaham ॥

सोऽहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डवार्थाय दंशितः । भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

so ’haṁ bhīṣmaṁ nihanmy adya pāṇḍavārthāya daṁśitaḥ । bhāram etaṁ vineṣyāmi pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

अर्जुनोऽपि शरैस्तीक्ष्णैर्वध्यमानो हि संयुगे । कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात् ॥

arjuno ’pi śarais tīkṣṇair vadhyamāno hi saṁyuge । kartavyaṁ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt ॥

तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः । प्रेषयामास संक्रुद्धः शरान्पार्थरथं प्रति ॥

tathā cintayatas tasya bhūya eva pitāmahaḥ । preṣayām āsa saṁkruddhaḥ śarān pārtharathaṁ prati ॥

तेषां बहुत्वाद्धि भृशं शराणां; दिशोऽथ सर्वाः पिहिता बभूवुः । न चान्तरिक्षं न दिशो न भूमि;र्न भास्करोऽदृश्यत रश्मिमाली । ववुश्च वातास्तुमुलाः सधूमा; दिशश्च सर्वाः क्षुभिता बभूवुः ॥

teṣāṁ bahutvād dhi bhr̥śaṁ śarāṇāṁ; diśo ’tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ । na cāntarikṣaṁ na diśo na bhūmir; na bhāskaro ’dr̥śyata raśmimālī । vavuś ca vātās tumulāḥ sadhūmā; diśaś ca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ ॥

द्रोणो विकर्णोऽथ जयद्रथश्च; भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश्च । श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा; विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश्च ॥

droṇo vikarṇo ’tha jayadrathaś ca; bhūriśravāḥ kr̥tavarmā kr̥paś ca । śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaś ca ॥

प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे; वसातयः क्षुद्रकमालवाश्च । किरीटिनं त्वरमाणाभिसस्रु;र्निदेशगाः शांतनवस्य राज्ञः ॥

prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; vasātayaḥ kṣudrakamālavāś ca । kirīṭinaṁ tvaramāṇābhisasrur; nideśagāḥ śāṁtanavasya rājñaḥ ॥

तं वाजिपादातरथौघजालै;रनेकसाहस्रशतैर्ददर्श । किरीटिनं संपरिवार्यमाणं; शिनेर्नप्ता वारणयूथपैश्च ॥

taṁ vājipādātarathaughajālair; anekasāhasraśatair dadarśa । kirīṭinaṁ saṁparivāryamāṇaṁ; śiner naptā vāraṇayūthapaiś ca ॥

ततस्तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ; पदातिनागाश्वरथैः समन्तात् । अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ; शिनिप्रवीरोऽभिससार तूर्णम् ॥

tatas tu dr̥ṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāt । abhidrutau śastrabhr̥tāṁ variṣṭhau; śinipravīro ’bhisasāra tūrṇam ॥

स तान्यनीकानि महाधनुष्मा;ञ्शिनिप्रवीरः सहसाभिपत्य । चकार साहाय्यमथार्जुनस्य; विष्णुर्यथा वृत्रनिषूदनस्य ॥

sa tāny anīkāni mahādhanuṣmāñ; śinipravīraḥ sahasābhipatya । cakāra sāhāyyam athārjunasya; viṣṇur yathā vr̥traniṣūdanasya ॥

विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं; भीष्मेण वित्रासितसर्वयोधम् । युधिष्ठिरानीकमभिद्रवन्तं; प्रोवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः ॥

viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṁ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham । yudhiṣṭhirānīkam abhidravantaṁ; provāca saṁdr̥śya śinipravīraḥ ॥

क्व क्षत्रिया यास्यथ नैष धर्मः; सतां पुरस्तात्कथितः पुराणैः । मा स्वां प्रतिज्ञां जहत प्रवीराः; स्वं वीरधर्मं परिपालयध्वम् ॥

kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṁ purastāt kathitaḥ purāṇaiḥ । mā svāṁ pratijñāṁ jahata pravīrāḥ; svaṁ vīradharmaṁ paripālayadhvam ॥

तान्वासवानन्तरजो निशम्य; नरेन्द्रमुख्यान्द्रवतः समन्तात् । पार्थस्य दृष्ट्वा मृदुयुद्धतां च; भीष्मं च संख्ये समुदीर्यमाणम् ॥

tān vāsavān antarajo niśamya; narendramukhyān dravataḥ samantāt । pārthasya dr̥ṣṭvā mr̥duyuddhatāṁ ca; bhīṣmaṁ ca saṁkhye samudīryamāṇam ॥

अमृष्यमाणः स ततो महात्मा; यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता । उवाच शैनेयमभिप्रशंस;न्दृष्ट्वा कुरूनापततः समन्तात् ॥

amr̥ṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā; yaśasvinaṁ sarvadaśārhabhartā । uvāca śaineyam abhipraśaṁsan; dr̥ṣṭvā kurūn āpatataḥ samantāt ॥

ये यान्ति यान्त्वेव शिनिप्रवीर; येऽपि स्थिताः सात्वत तेऽपि यान्तु । भीष्मं रथात्पश्य निपात्यमानं; द्रोणं च संख्ये सगणं मयाद्य ॥

ye yānti yāntv eva śinipravīra; ye ’pi sthitāḥ sātvata te ’pi yāntu । bhīṣmaṁ rathāt paśya nipātyamānaṁ; droṇaṁ ca saṁkhye sagaṇaṁ mayādya ॥

नासौ रथः सात्वत कौरवाणां; क्रुद्धस्य मुच्येत रणेऽद्य कश्चित् । तस्मादहं गृह्य रथाङ्गमुग्रं; प्राणं हरिष्यामि महाव्रतस्य ॥

nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṁ; kruddhasya mucyeta raṇe ’dya kaś cit । tasmād ahaṁ gr̥hya rathāṅgam ugraṁ; prāṇaṁ hariṣyāmi mahāvratasya ॥

निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ; द्रोणं च शैनेय रथप्रवीरम् । प्रीतिं करिष्यामि धनंजयस्य; राज्ञश्च भीमस्य तथाश्विनोश्च ॥

nihatya bhīṣmaṁ sagaṇaṁ tathājau; droṇaṁ ca śaineya rathapravīram । prītiṁ kariṣyāmi dhanaṁjayasya; rājñaś ca bhīmasya tathāśvinoś ca ॥

निहत्य सर्वान्धृतराष्ट्रपुत्रां;स्तत्पक्षिणो ये च नरेन्द्रमुख्याः । राज्येन राजानमजातशत्रुं; संपादयिष्याम्यहमद्य हृष्टः ॥

nihatya sarvān dhr̥tarāṣṭraputrāṁs; tatpakṣiṇo ye ca narendramukhyāḥ । rājyena rājānam ajātaśatruṁ; saṁpādayiṣyāmy aham adya hr̥ṣṭaḥ ॥

ततः सुनाभं वसुदेवपुत्रः; सूर्यप्रभं वज्रसमप्रभावम् । क्षुरान्तमुद्यम्य भुजेन चक्रं; रथादवप्लुत्य विसृज्य वाहान् ॥

tataḥ sunābhaṁ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṁ vajrasamaprabhāvam । kṣurāntam udyamya bhujena cakraṁ; rathād avaplutya visr̥jya vāhān ॥

संकम्पयन्गां चरणैर्महात्मा; वेगेन कृष्णः प्रससार भीष्मम् । मदान्धमाजौ समुदीर्णदर्पः; सिंहो जिघांसन्निव वारणेन्द्रम् ॥

saṁkampayan gāṁ caraṇair mahātmā; vegena kr̥ṣṇaḥ prasasāra bhīṣmam । madāndham ājau samudīrṇadarpaḥ; siṁho jighāṁsann iva vāraṇendram ॥

सोऽभ्यद्रवद्भीष्ममनीकमध्ये; क्रुद्धो महेन्द्रावरजः प्रमाथी । व्यालम्बिपीतान्तपटश्चकाशे; घनो यथा खेऽचिरभापिनद्धः ॥

so ’bhyadravad bhīṣmam anīkamadhye; kruddho mahendrāvarajaḥ pramāthī । vyālambipītāntapaṭaś cakāśe; ghano yathā khe ’cirabhāpinaddhaḥ ॥

सुदर्शनं चास्य रराज शौरे;स्तच्चक्रपद्मं सुभुजोरुनालम् । यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं; रराज नारायणनाभिजातम् ॥

sudarśanaṁ cāsya rarāja śaures; tac cakrapadmaṁ subhujorunālam । yathādipadmaṁ taruṇārkavarṇaṁ; rarāja nārāyaṇanābhijātam ॥

तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्धं; क्षुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम् । तस्यैव देहोरुसरःप्ररूढं; रराज नारायणबाहुनालम् ॥

tat kr̥ṣṇakopodayasūryabuddhaṁ; kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram । tasyaiva dehorusaraḥprarūḍhaṁ; rarāja nārāyaṇabāhunālam ॥

तमात्तचक्रं प्रणदन्तमुच्चैः; क्रुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य । सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः; क्षयं कुरूणामिति चिन्तयित्वा ॥

tam āttacakraṁ praṇadantam uccaiḥ; kruddhaṁ mahendrāvarajaṁ samīkṣya । sarvāṇi bhūtāni bhr̥śaṁ vineduḥ; kṣayaṁ kurūṇām iti cintayitvā ॥

स वासुदेवः प्रगृहीतचक्रः; संवर्तयिष्यन्निव जीवलोकम् । अभ्युत्पतँल्लोकगुरुर्बभासे; भूतानि धक्ष्यन्निव कालवह्निः ॥

sa vāsudevaḥ pragr̥hītacakraḥ; saṁvartayiṣyann iva jīvalokam । abhyutpatam̐l lokagurur babhāse; bhūtāni dhakṣyann iva kālavahniḥ ॥

तमापतन्तं प्रगृहीतचक्रं; समीक्ष्य देवं द्विपदां वरिष्ठम् । असंभ्रमात्कार्मुकबाणपाणी; रथे स्थितः शांतनवोऽभ्युवाच ॥

tam āpatantaṁ pragr̥hītacakraṁ; samīkṣya devaṁ dvipadāṁ variṣṭham । asaṁbhramāt kārmukabāṇapāṇī; rathe sthitaḥ śāṁtanavo ’bhyuvāca ॥

एह्येहि देवेश जगन्निवास; नमोऽस्तु ते शार्ङ्गरथाङ्गपाणे । प्रसह्य मां पातय लोकनाथ; रथोत्तमाद्भूतशरण्य संख्ये ॥

ehy ehi deveśa jagannivāsa; namo ’stu te śārṅgarathāṅgapāṇe । prasahya māṁ pātaya lokanātha; rathottamād bhūtaśaraṇya saṁkhye ॥

त्वया हतस्येह ममाद्य कृष्ण; श्रेयः परस्मिन्निह चैव लोके । संभावितोऽस्म्यन्धकवृष्णिनाथ; लोकैस्त्रिभिर्वीर तवाभियानात् ॥

tvayā hatasyeha mamādya kr̥ṣṇa; śreyaḥ parasminn iha caiva loke । saṁbhāvito ’smy andhakavr̥ṣṇinātha; lokais tribhir vīra tavābhiyānāt ॥

रथादवप्लुत्य ततस्त्वरावा;न्पार्थोऽप्यनुद्रुत्य यदुप्रवीरम् । जग्राह पीनोत्तमलम्बबाहुं; बाह्वोर्हरिं व्यायतपीनबाहुः ॥

rathād avaplutya tatas tvarāvān; pārtho ’py anudrutya yadupravīram । jagrāha pīnottamalambabāhuṁ; bāhvor hariṁ vyāyatapīnabāhuḥ ॥

निगृह्यमाणश्च तदादिदेवो; भृशं सरोषः किल नाम योगी । आदाय वेगेन जगाम विष्णु;र्जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम् ॥

nigr̥hyamāṇaś ca tadādidevo; bhr̥śaṁ saroṣaḥ kila nāma yogī । ādāya vegena jagāma viṣṇur; jiṣṇuṁ mahāvāta ivaikavr̥kṣam ॥

पार्थस्तु विष्टभ्य बलेन पादौ; भीष्मान्तिकं तूर्णमभिद्रवन्तम् । बलान्निजग्राह किरीटमाली; पदेऽथ राजन्दशमे कथंचित् ॥

pārthas tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṁ tūrṇam abhidravantam । balān nijagrāha kirīṭamālī; pade ’tha rājan daśame kathaṁ cit ॥

अवस्थितं च प्रणिपत्य कृष्णं; प्रीतोऽर्जुनः काञ्चनचित्रमाली । उवाच कोपं प्रतिसंहरेति; गतिर्भवान्केशव पाण्डवानाम् ॥

avasthitaṁ ca praṇipatya kr̥ṣṇaṁ; prīto ’rjunaḥ kāñcanacitramālī । uvāca kopaṁ pratisaṁhareti; gatir bhavān keśava pāṇḍavānām ॥

न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं; पुत्रैः शपे केशव सोदरैश्च । अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां; त्वयाहमिन्द्रानुज संप्रयुक्तः ॥

na hāsyate karma yathāpratijñaṁ; putraiḥ śape keśava sodaraiś ca । antaṁ kariṣyāmi yathā kurūṇāṁ; tvayāham indrānuja saṁprayuktaḥ ॥

ततः प्रतिज्ञां समयं च तस्मै; जनार्दनः प्रीतमना निशम्य । स्थितः प्रिये कौरवसत्तमस्य; रथं सचक्रः पुनरारुरोह ॥

tataḥ pratijñāṁ samayaṁ ca tasmai; janārdanaḥ prītamanā niśamya । sthitaḥ priye kauravasattamasya; rathaṁ sacakraḥ punar āruroha ॥

स तानभीषून्पुनराददानः; प्रगृह्य शङ्खं द्विषतां निहन्ता । विनादयामास ततो दिशश्च; स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः ॥

sa tān abhīṣūn punar ādadānaḥ; pragr̥hya śaṅkhaṁ dviṣatāṁ nihantā । vinādayām āsa tato diśaś ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ ॥

व्याविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं; रजोविकीर्णाञ्चितपक्ष्मनेत्रम् । विशुद्धदंष्ट्रं प्रगृहीतशङ्खं; विचुक्रुशुः प्रेक्ष्य कुरुप्रवीराः ॥

vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṁ taṁ; rajovikīrṇāñcitapakṣmanetram । viśuddhadaṁṣṭraṁ pragr̥hītaśaṅkhaṁ; vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ ॥

मृदङ्गभेरीपटहप्रणादा; नेमिस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च । ससिंहनादाश्च बभूवुरुग्राः; सर्वेष्वनीकेषु ततः कुरूणाम् ॥

mr̥daṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāś ca । sasiṁhanādāś ca babhūvur ugrāḥ; sarveṣv anīkeṣu tataḥ kurūṇām ॥

गाण्डीवघोषः स्तनयित्नुकल्पो; जगाम पार्थस्य नभो दिशश्च । जग्मुश्च बाणा विमलाः प्रसन्नाः; सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः ॥

gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo; jagāma pārthasya nabho diśaś ca । jagmuś ca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ ॥

तं कौरवाणामधिपो बलेन; भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम् । अभ्युद्ययावुद्यतबाणपाणिः; कक्षं दिधक्षन्निव धूमकेतुः ॥

taṁ kauravāṇām adhipo balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham । abhyudyayāv udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṁ didhakṣann iva dhūmaketuḥ ॥

अथार्जुनाय प्रजहार भल्ला;न्भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान् । दुर्योधनस्तोमरमुग्रवेगं; शल्यो गदां शांतनवश्च शक्तिम् ॥

athārjunāya prajahāra bhallān; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān । duryodhanas tomaram ugravegaṁ; śalyo gadāṁ śāṁtanavaś ca śaktim ॥

स सप्तभिः सप्त शरप्रवेका;न्संवार्य भूरिश्रवसा विसृष्टान् । शितेन दुर्योधनबाहुमुक्तं; क्षुरेण तत्तोमरमुन्ममाथ ॥

sa saptabhiḥ sapta śarapravekān; saṁvārya bhūriśravasā visr̥ṣṭān । śitena duryodhanabāhumuktaṁ; kṣureṇa tat tomaram unmamātha ॥

ततः शुभामापततीं स शक्तिं; विद्युत्प्रभां शांतनवेन मुक्ताम् । गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां; द्वाभ्यां शराभ्यां निचकर्त वीरः ॥

tataḥ śubhām āpatatīṁ sa śaktiṁ; vidyutprabhāṁ śāṁtanavena muktām । gadāṁ ca madrādhipabāhumuktāṁ; dvābhyāṁ śarābhyāṁ nicakarta vīraḥ ॥

ततो भुजाभ्यां बलवद्विकृष्य; चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् । माहेन्द्रमस्त्रं विधिवत्सुघोरं; प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे ॥

tato bhujābhyāṁ balavad vikr̥ṣya; citraṁ dhanur gāṇḍivam aprameyam । māhendram astraṁ vidhivat sughoraṁ; prāduścakārādbhutam antarikṣe ॥

तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा; सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान् । शरौघजालैर्विमलाग्निवर्णै;र्निवारयामास किरीटमाली ॥

tenottamāstreṇa tato mahātmā; sarvāṇy anīkāni mahādhanuṣmān । śaraughajālair vimalāgnivarṇair; nivārayām āsa kirīṭamālī ॥

शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता; रथान्ध्वजाग्राणि धनूंषि बाहून् । निकृत्य देहान्विविशुः परेषां; नरेन्द्रनागेन्द्रतुरंगमाणाम् ॥

śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathān dhvajāgrāṇi dhanūṁṣi bāhūn । nikr̥tya dehān viviśuḥ pareṣāṁ; narendranāgendraturaṁgamāṇām ॥

ततो दिशश्चानुदिशश्च पार्थः; शरैः सुधारैर्निशितैर्वितत्य । गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां; किरीटमाली व्यथयां चकार ॥

tato diśaś cānudiśaś ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhārair niśitair vitatya । gāṇḍīvaśabdena manāṁsi teṣāṁ; kirīṭamālī vyathayāṁ cakāra ॥

तस्मिंस्तथा घोरतमे प्रवृत्ते; शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश्च । अन्तर्हिता गाण्डिवनिस्वनेन; बभूवुरुग्राश्च रणप्रणादाः ॥

tasmiṁs tathā ghoratame pravr̥tte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca । antarhitā gāṇḍivanisvanena; babhūvur ugrāś ca raṇapraṇādāḥ ॥

गाण्डीवशब्दं तमथो विदित्वा; विराटराजप्रमुखा नृवीराः । पाञ्चालराजो द्रुपदश्च वीर;स्तं देशमाजग्मुरदीनसत्त्वाः ॥

gāṇḍīvaśabdaṁ tam atho viditvā; virāṭarājapramukhā nr̥vīrāḥ । pāñcālarājo drupadaś ca vīras; taṁ deśam ājagmur adīnasattvāḥ ॥

सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि; यतो यतो गाण्डिवजः प्रणादः । ततस्ततः संनतिमेव जग्मु;र्न तं प्रतीपोऽभिससार कश्चित् ॥

sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yato yato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ । tatas tataḥ saṁnatim eva jagmur; na taṁ pratīpo ’bhisasāra kaś cit ॥

तस्मिन्सुघोरे नृपसंप्रहारे; हताः प्रवीराः सरथाः ससूताः । गजाश्च नाराचनिपाततप्ता; महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः ॥

tasmin sughore nr̥pasaṁprahāre; hatāḥ pravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ । gajāś ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ ॥

परीतसत्त्वाः सहसा निपेतुः; किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः । दृढाहताः पत्रिभिरुग्रवेगैः; पार्थेन भल्लैर्निशितैः शिताग्रैः ॥

parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ । dr̥ḍhāhatāḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena bhallair niśitaiḥ śitāgraiḥ ॥

निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला; ध्वजा महान्तो ध्वजिनीमुखेषु । पदातिसंघाश्च रथाश्च संख्ये; हयाश्च नागाश्च धनंजयेन ॥

nikr̥ttayantrā nihatendrakīlā; dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu । padātisaṁghāś ca rathāś ca saṁkhye; hayāś ca nāgāś ca dhanaṁjayena ॥

बाणाहतास्तूर्णमपेतसत्त्वा; विष्टभ्य गात्राणि निपेतुरुर्व्याम् । ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राज;न्महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः ॥

bāṇāhatās tūrṇam apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetur urvyām । aindreṇa tenāstravareṇa rājan; mahāhave bhinnatanutradehāḥ ॥

ततः शरौघैर्निशितैः किरीटिना; नृदेहशस्त्रक्षतलोहितोदा । नदी सुघोरा नरदेहफेना; प्रवर्तिता तत्र रणाजिरे वै ॥

tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭinā; nr̥dehaśastrakṣatalohitodā । nadī sughorā naradehaphenā; pravartitā tatra raṇājire vai ॥

वेगेन सातीव पृथुप्रवाहा; प्रसुस्रुता भैरवारावरूपा । परेतनागाश्वशरीररोधा; नरान्त्रमज्जाभृतमांसपङ्का ॥

vegena sātīva pr̥thupravāhā; prasusrutā bhairavārāvarūpā । paretanāgāśvaśarīrarodhā; narāntramajjābhr̥tamāṁsapaṅkā ॥

प्रभूतरक्षोगणभूतसेविता; शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला । शरीरसंघातसहस्रवाहिनी; विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला ॥

prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā । śarīrasaṁghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacormisaṁkulā ॥

नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा; विनाशपातालवती भयावहा । तां कङ्कमालावृतगृध्रकह्वैः; क्रव्यादसंघैश्च तरक्षुभिश्च ॥

narāśvanāgāsthinikr̥ttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā । tāṁ kaṅkamālāvr̥tagr̥dhrakahvaiḥ; kravyādasaṁghaiś ca tarakṣubhiś ca ॥

उपेतकूलां ददृशुः समन्ता;त्क्रूरां महावैतरणीप्रकाशाम् । प्रवर्तितामर्जुनबाणसंघै;र्मेदोवसासृक्प्रवहां सुभीमाम् ॥

upetakūlāṁ dadr̥śuḥ samantāt; krūrāṁ mahāvaitaraṇīprakāśām । pravartitām arjunabāṇasaṁghair; medovasāsr̥kpravahāṁ subhīmām ॥

ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः; पार्थाश्च सर्वे सहिताः प्रणेदुः । वित्रास्य सेनां ध्वजिनीपतीनां; सिंहो मृगाणामिव यूथसंघान् । विनेदतुस्तावतिहर्षयुक्तौ; गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश्च ॥

te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāś ca sarve sahitāḥ praṇeduḥ । vitrāsya senāṁ dhvajinīpatīnāṁ; siṁho mr̥gāṇām iva yūthasaṁghān । vinedatus tāv atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaś ca ॥

ततो रविं संहृतरश्मिजालं; दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः । तदैन्द्रमस्त्रं विततं सुघोर;मसह्यमुद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम् ॥

tato raviṁ saṁhr̥taraśmijālaṁ; dr̥ṣṭvā bhr̥śaṁ śastraparikṣatāṅgāḥ । tad aindram astraṁ vitataṁ sughoram; asahyam udvīkṣya yugāntakalpam ॥

अथापयानं कुरवः सभीष्माः; सद्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च । चक्रुर्निशां संधिगतां समीक्ष्य; विभावसोर्लोहितराजियुक्ताम् ॥

athāpayānaṁ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadroṇaduryodhanabāhlikāś ca । cakrur niśāṁ saṁdhigatāṁ samīkṣya; vibhāvasor lohitarājiyuktām ॥

अवाप्य कीर्तिं च यशश्च लोके; विजित्य शत्रूंश्च धनंजयोऽपि । ययौ नरेन्द्रैः सह सोदरैश्च; समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम् । ततः प्रजज्ञे तुमुलः कुरूणां; निशामुखे घोरतरः प्रणादः ॥

avāpya kīrtiṁ ca yaśaś ca loke; vijitya śatrūṁś ca dhanaṁjayo ’pi । yayau narendraiḥ saha sodaraiś ca; samāptakarmā śibiraṁ niśāyām । tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṁ; niśāmukhe ghorataraḥ praṇādaḥ ॥

रणे रथानामयुतं निहत्य; हता गजाः सप्तशतार्जुनेन । प्राच्याश्च सौवीरगणाश्च सर्वे; निपातिताः क्षुद्रकमालवाश्च । महत्कृतं कर्म धनंजयेन; कर्तुं यथा नार्हति कश्चिदन्यः ॥

raṇe rathānām ayutaṁ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena । prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; nipātitāḥ kṣudrakamālavāś ca । mahat kr̥taṁ karma dhanaṁjayena; kartuṁ yathā nārhati kaś cid anyaḥ ॥

श्रुतायुरम्बष्ठपतिश्च राजा; तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ । द्रोणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च; भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन् । स्वबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः; किरीटिना लोकमहारथेन ॥

śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau । droṇaḥ kr̥paḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan । svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lokamahārathena ॥

इति ब्रुवन्तः शिबिराणि जग्मुः; सर्वे गणा भारत ये त्वदीयाः । उल्कासहस्रैश्च सुसंप्रदीप्तै;र्विभ्राजमानैश्च तथा प्रदीपैः । किरीटिवित्रासितसर्वयोधा; चक्रे निवेशं ध्वजिनी कुरूणाम् ॥

iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ । ulkāsahasraiś ca susaṁpradīptair; vibhrājamānaiś ca tathā pradīpaiḥ । kirīṭivitrāsitasarvayodhā; cakre niveśaṁ dhvajinī kurūṇām ॥