Adhyāya 54

संजय उवाच । ततस्ते पार्थिवाः क्रुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे । रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्पर्यवारयन् ॥

saṁjaya uvāca । tatas te pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṁ vīkṣya saṁyuge । rathair anekasāhasraiḥ samantāt paryavārayan ॥

अथैनं रथवृन्देन कोष्टकीकृत्य भारत । शरैः सुबहुसाहस्रैः समन्तादभ्यवारयन् ॥

athainaṁ rathavr̥ndena koṣṭakīkr̥tya bhārata । śaraiḥ subahusāhasraiḥ samantād abhyavārayan ॥

शक्तीश्च विमलास्तीक्ष्णा गदाश्च परिघैः सह । प्रासान्परश्वधांश्चैव मुद्गरान्मुसलानपि । चिक्षिपुः समरे क्रुद्धाः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥

śaktīś ca vimalās tīkṣṇā gadāś ca parighaiḥ saha । prāsān paraśvadhāṁś caiva mudgarān musalān api । cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṁ prati ॥

शस्त्राणामथ तां वृष्टिं शलभानामिवायतिम् । रुरोध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः ॥

śastrāṇām atha tāṁ vr̥ṣṭiṁ śalabhānām ivāyatim । rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ ॥

तत्र तल्लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सोरतिमानुषम् । देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । साधु साध्विति राजेन्द्र फल्गुनं प्रत्यपूजयन् ॥

tatra tal lāghavaṁ dr̥ṣṭvā bībhatsor atimānuṣam । devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ । sādhu sādhv iti rājendra phalgunaṁ pratyapūjayan ॥

सात्यकिं चाभिमन्युं च महत्या सेनया सह । गान्धाराः समरे शूरा रुरुधुः सहसौबलाः ॥

sātyakiṁ cābhimanyuṁ ca mahatyā senayā saha । gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ sahasaubalāḥ ॥

तत्र सौबलकाः क्रुद्धा वार्ष्णेयस्य रथोत्तमम् । तिलशश्चिच्छिदुः क्रोधाच्छस्त्रैर्नानाविधैर्युधि ॥

tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam । tilaśaś cicchiduḥ krodhāc chastrair nānāvidhair yudhi ॥

सात्यकिस्तु रथं त्यक्त्वा वर्तमाने महाभये । अभिमन्यो रथं तूर्णमारुरोह परंतपः ॥

sātyakis tu rathaṁ tyaktvā vartamāne mahābhaye । abhimanyo rathaṁ tūrṇam āruroha paraṁtapaḥ ॥

तावेकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम् । व्यधमेतां शितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः ॥

tāv ekarathasaṁyuktau saubaleyasya vāhinīm । vyadhametāṁ śitais tūrṇaṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

द्रोणभीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम् । नाशयेतां शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः ॥

droṇabhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm । nāśayetāṁ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ ॥

ततो धर्मसुतो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । मिषतां सर्वसैन्यानां द्रोणानीकमुपाद्रवन् ॥

tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau । miṣatāṁ sarvasainyānāṁ droṇānīkam upādravan ॥

तत्रासीत्सुमहद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । यथा देवासुरं युद्धं पूर्वमासीत्सुदारुणम् ॥

tatrāsīt sumahad yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । yathā devāsuraṁ yuddhaṁ pūrvam āsīt sudāruṇam ॥

कुर्वाणौ तु महत्कर्म भीमसेनघटोत्कचौ । दुर्योधनस्ततोऽभ्येत्य तावुभावभ्यवारयत् ॥

kurvāṇau tu mahat karma bhīmasenaghaṭotkacau । duryodhanas tato ’bhyetya tāv ubhāv abhyavārayat ॥

तत्राद्भुतमपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम् । अतीत्य पितरं युद्धे यदयुध्यत भारत ॥

tatrādbhutam apaśyāma haiḍimbasya parākramam । atītya pitaraṁ yuddhe yad ayudhyata bhārata ॥

भीमसेनस्तु संक्रुद्धो दुर्योधनममर्षणम् । हृद्यविध्यत्पृषत्केन प्रहसन्निव पाण्डवः ॥

bhīmasenas tu saṁkruddho duryodhanam amarṣaṇam । hr̥dy avidhyat pr̥ṣatkena prahasann iva pāṇḍavaḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा प्रहारवरमोहितः । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं च जगाम ह ॥

tato duryodhano rājā prahāravaramohitaḥ । niṣasāda rathopasthe kaśmalaṁ ca jagāma ha ॥

तं विसंज्ञमथो ज्ञात्वा त्वरमाणोऽस्य सारथिः । अपोवाह रणाद्राजंस्ततः सैन्यमभिद्यत ॥

taṁ visaṁjñam atho jñātvā tvaramāṇo ’sya sārathiḥ । apovāha raṇād rājaṁs tataḥ sainyam abhidyata ॥

ततस्तां कौरवीं सेनां द्रवमाणां समन्ततः । निघ्नन्भीमः शरैस्तीक्ष्णैरनुवव्राज पृष्ठतः ॥

tatas tāṁ kauravīṁ senāṁ dravamāṇāṁ samantataḥ । nighnan bhīmaḥ śarais tīkṣṇair anuvavrāja pr̥ṣṭhataḥ ॥

पार्षतश्च रथश्रेष्ठो धर्मपुत्रश्च पाण्डवः । द्रोणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः । जघ्नतुर्विशिखैस्तीक्ष्णैः परानीकविशातनैः ॥

pārṣataś ca rathaśreṣṭho dharmaputraś ca pāṇḍavaḥ । droṇasya paśyataḥ sainyaṁ gāṅgeyasya ca paśyataḥ । jaghnatur viśikhais tīkṣṇaiḥ parānīkaviśātanaiḥ ॥

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे । नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रोणौ महारथौ ॥

dravamāṇaṁ tu tat sainyaṁ tava putrasya saṁyuge । nāśaknutāṁ vārayituṁ bhīṣmadroṇau mahārathau ॥

वार्यमाणं हि भीष्मेण द्रोणेन च विशां पते । विद्रवत्येव तत्सैन्यं पश्यतोर्द्रोणभीष्मयोः ॥

vāryamāṇaṁ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṁ pate । vidravaty eva tat sainyaṁ paśyator droṇabhīṣmayoḥ ॥

ततो रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस्ततः । तावास्थितावेकरथं सौभद्रशिनिपुंगवौ । सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः ॥

tato rathasahasreṣu vidravatsu tatas tataḥ । tāv āsthitāv ekarathaṁ saubhadraśinipuṁgavau । saubalīṁ samare senāṁ śātayetāṁ samantataḥ ॥

शुशुभाते तदा तौ तु शैनेयकुरुपुंगवौ । अमावास्यां गतौ यद्वत्सोमसूर्यौ नभस्तले ॥

śuśubhāte tadā tau tu śaineyakurupuṁgavau । amāvāsyāṁ gatau yadvat somasūryau nabhastale ॥

अर्जुनस्तु ततः क्रुद्धस्तव सैन्यं विशां पते । ववर्ष शरवर्षेण धाराभिरिव तोयदः ॥

arjunas tu tataḥ kruddhas tava sainyaṁ viśāṁ pate । vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhir iva toyadaḥ ॥

वध्यमानं ततस्तत्तु शरैः पार्थस्य संयुगे । दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम् ॥

vadhyamānaṁ tatas tat tu śaraiḥ pārthasya saṁyuge । dudrāva kauravaṁ sainyaṁ viṣādabhayakampitam ॥

द्रवतस्तान्समालोक्य भीष्मद्रोणौ महारथौ । न्यवारयेतां संरब्धौ दुर्योधनहितैषिणौ ॥

dravatas tān samālokya bhīṣmadroṇau mahārathau । nyavārayetāṁ saṁrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau ॥

ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशां पते । न्यवर्तयत तत्सैन्यं द्रवमाणं समन्ततः ॥

tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṁ pate । nyavartayata tat sainyaṁ dravamāṇaṁ samantataḥ ॥

यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यो यः पश्यति भारत । तत्र तत्र न्यवर्तन्त क्षत्रियाणां महारथाः ॥

yatra yatra sutaṁ tubhyaṁ yo yaḥ paśyati bhārata । tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṁ mahārathāḥ ॥

तान्निवृत्तान्समीक्ष्यैव ततोऽन्येऽपीतरे जनाः । अन्योन्यस्पर्धया राजँल्लज्जयान्येऽवतस्थिरे ॥

tān nivr̥ttān samīkṣyaiva tato ’nye ’pītare janāḥ । anyonyaspardhayā rājam̐l lajjayānye ’vatasthire ॥

पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशां पते । पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति ॥

punarāvartatāṁ teṣāṁ vega āsīd viśāṁ pate । pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṁ prati ॥

संनिवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः । अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शांतनवं वचः ॥

saṁnivr̥ttāṁs tatas tāṁs tu dr̥ṣṭvā rājā suyodhanaḥ । abravīt tvarito gatvā bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ vacaḥ ॥

पितामह निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि भारत । नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव ॥

pitāmaha nibodhedaṁ yat tvā vakṣyāmi bhārata । nānurūpam ahaṁ manye tvayi jīvati kaurava ॥

द्रोणे चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृज्जने । कृपे चैव महेष्वासे द्रवतीयं वरूथिनी ॥

droṇe cāstravidāṁ śreṣṭhe saputre sasuhr̥jjane । kr̥pe caiva maheṣvāse dravatīyaṁ varūthinī ॥

न पाण्डवाः प्रतिबलास्तव राजन्कथंचन । तथा द्रोणस्य संग्रामे द्रौणेश्चैव कृपस्य च ॥

na pāṇḍavāḥ pratibalās tava rājan kathaṁ cana । tathā droṇasya saṁgrāme drauṇeś caiva kr̥pasya ca ॥

अनुग्राह्याः पाण्डुसुता नूनं तव पितामह । यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम् ॥

anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṁ tava pitāmaha । yathemāṁ kṣamase vīra vadhyamānāṁ varūthinīm ॥

सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे । न योत्स्ये पाण्डवान्संख्ये नापि पार्षतसात्यकी ॥

so ’smi vācyas tvayā rājan pūrvam eva samāgame । na yotsye pāṇḍavān saṁkhye nāpi pārṣatasātyakī ॥

श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च । कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि ॥

śrutvā tu vacanaṁ tubhyam ācāryasya kr̥pasya ca । karṇena sahitaḥ kr̥tyaṁ cintayānas tadaiva hi ॥

यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे । विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ ॥

yadi nāhaṁ parityājyo yuvābhyām iha saṁyuge । vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṁ puruṣarṣabhau ॥

एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः । अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी ॥

etac chrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasan vai muhur muhuḥ । abravīt tanayaṁ tubhyaṁ krodhād udvr̥tya cakṣuṣī ॥

बहुशो हि मया राजंस्तथ्यमुक्तं हितं वचः । अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः ॥

bahuśo hi mayā rājaṁs tathyam uktaṁ hitaṁ vacaḥ । ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devair api savāsavaiḥ ॥

यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य नृपोत्तम । करिष्यामि यथाशक्ति प्रेक्षेदानीं सबान्धवः ॥

yat tu śakyaṁ mayā kartuṁ vr̥ddhenādya nr̥pottama । kariṣyāmi yathāśakti prekṣedānīṁ sabāndhavaḥ ॥

अद्य पाण्डुसुतान्सर्वान्ससैन्यान्सह बन्धुभिः । मिषतो वारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः ॥

adya pāṇḍusutān sarvān sasainyān saha bandhubhiḥ । miṣato vārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ ॥

एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीश्च जघ्निरे भृशम् ॥

evam ukte tu bhīṣmeṇa putrās tava janeśvara । dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktā bherīś ca jaghnire bhr̥śam ॥

पाण्डवापि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत् । दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्च व्यनादयन् ॥

pāṇḍavāpi tato rājañ śrutvā taṁ ninadaṁ mahat । dadhmuḥ śaṅkhāṁś ca bherīś ca murajāṁś ca vyanādayan ॥