Adhyāya 53

संजय उवाच । ततो व्यूढेष्वनीकेषु तावकेष्वितरेषु च । धनंजयो रथानीकमवधीत्तव भारत । शरैरतिरथो युद्धे पातयन्रथयूथपान् ॥

saṁjaya uvāca । tato vyūḍheṣv anīkeṣu tāvakeṣv itareṣu ca । dhanaṁjayo rathānīkam avadhīt tava bhārata । śarair atiratho yuddhe pātayan rathayūthapān ॥

ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये । धार्तराष्ट्रा रणे यत्ताः पाण्डवान्प्रत्ययोधयन् । प्रार्थयाना यशो दीप्तं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥

te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye । dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavān pratyayodhayan । prārthayānā yaśo dīptaṁ mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam ॥

एकाग्रमनसो भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम् । बभञ्जुर्बहुशो राजंस्ते चाभज्यन्त संयुगे ॥

ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṁ varūthinīm । babhañjur bahuśo rājaṁs te cābhajyanta saṁyuge ॥

द्रवद्भिरथ भग्नैश्च परिवर्तद्भिरेव च । पाण्डवैः कौरवैश्चैव न प्रज्ञायत किंचन ॥

dravadbhir atha bhagnaiś ca parivartadbhir eva ca । pāṇḍavaiḥ kauravaiś caiva na prajñāyata kiṁ cana ॥

उदतिष्ठद्रजो भौमं छादयानं दिवाकरम् । दिशः प्रतिदिशो वापि तत्र जज्ञुः कथंचन ॥

udatiṣṭhad rajo bhaumaṁ chādayānaṁ divākaram । diśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṁ cana ॥

अनुमानेन संज्ञाभिर्नामगोत्रैश्च संयुगे । वर्तते स्म तदा युद्धं तत्र तत्र विशां पते ॥

anumānena saṁjñābhir nāmagotraiś ca saṁyuge । vartate sma tadā yuddhaṁ tatra tatra viśāṁ pate ॥

न व्यूहो भिद्यते तत्र कौरवाणां कथंचन । रक्षितः सत्यसंधेन भारद्वाजेन धीमता ॥

na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṁ kathaṁ cana । rakṣitaḥ satyasaṁdhena bhāradvājena dhīmatā ॥

तथैव पाण्डवेयानां रक्षितः सव्यसाचिना । नाभिद्यत महाव्यूहो भीमेन च सुरक्षितः ॥

tathaiva pāṇḍaveyānāṁ rakṣitaḥ savyasācinā । nābhidyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ ॥

सेनाग्रादभिनिष्पत्य प्रायुध्यंस्तत्र मानवाः । उभयोः सेनयो राजन्व्यतिषक्तरथद्विपाः ॥

senāgrād abhiniṣpatya prāyudhyaṁs tatra mānavāḥ । ubhayoḥ senayo rājan vyatiṣaktarathadvipāḥ ॥

हयारोहैर्हयारोहाः पात्यन्ते स्म महाहवे । ऋष्टिभिर्विमलाग्राभिः प्रासैरपि च संयुगे ॥

hayārohair hayārohāḥ pātyante sma mahāhave । r̥ṣṭibhir vimalāgrābhiḥ prāsair api ca saṁyuge ॥

रथी रथिनमासाद्य शरैः कनकभूषणैः । पातयामास समरे तस्मिन्नतिभयंकरे ॥

rathī rathinam āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ । pātayām āsa samare tasminn atibhayaṁkare ॥

गजारोहा गजारोहान्नाराचशरतोमरैः । संसक्ताः पातयामासुस्तव तेषां च संघशः ॥

gajārohā gajārohān nārācaśaratomaraiḥ । saṁsaktāḥ pātayām āsus tava teṣāṁ ca saṁghaśaḥ ॥

पत्तिसंघा रणे पत्तीन्भिण्डिपालपरश्वधैः । न्यपातयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः ॥

pattisaṁghā raṇe pattīn bhiṇḍipālaparaśvadhaiḥ । nyapātayanta saṁhr̥ṣṭāḥ parasparakr̥tāgasaḥ ॥

पदाती रथिनं संख्ये रथी चापि पदातिनम् । न्यपातयच्छितैः शस्त्रैः सेनयोरुभयोरपि ॥

padātī rathinaṁ saṁkhye rathī cāpi padātinam । nyapātayac chitaiḥ śastraiḥ senayor ubhayor api ॥

गजारोहा हयारोहान्पातयां चक्रिरे तदा । हयारोहा गजस्थांश्च तदद्भुतमिवाभवत् ॥

gajārohā hayārohān pātayāṁ cakrire tadā । hayārohā gajasthāṁś ca tad adbhutam ivābhavat ॥

गजारोहवरैश्चापि तत्र तत्र पदातयः । पातिताः समदृश्यन्त तैश्चापि गजयोधिनः ॥

gajārohavaraiś cāpi tatra tatra padātayaḥ । pātitāḥ samadr̥śyanta taiś cāpi gajayodhinaḥ ॥

पत्तिसंघा हयारोहैः सादिसंघाश्च पत्तिभिः । पात्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥

pattisaṁghā hayārohaiḥ sādisaṁghāś ca pattibhiḥ । pātyamānā vyadr̥śyanta śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ध्वजैस्तत्रापविद्धैश्च कार्मुकैस्तोमरैस्तथा । प्रासैस्तथा गदाभिश्च परिघैः कम्पनैस्तथा ॥

dhvajais tatrāpaviddhaiś ca kārmukais tomarais tathā । prāsais tathā gadābhiś ca parighaiḥ kampanais tathā ॥

शक्तिभिः कवचैश्चित्रैः कणपैरङ्कुशैरपि । निस्त्रिंशैर्विमलैश्चापि स्वर्णपुङ्खैः शरैस्तथा ॥

śaktibhiḥ kavacaiś citraiḥ kaṇapair aṅkuśair api । nistriṁśair vimalaiś cāpi svarṇapuṅkhaiḥ śarais tathā ॥

परिस्तोमैः कुथाभिश्च कम्बलैश्च महाधनैः । भूर्भाति भरतश्रेष्ठ स्रग्दामैरिव चित्रिता ॥

paristomaiḥ kuthābhiś ca kambalaiś ca mahādhanaiḥ । bhūr bhāti bharataśreṣṭha sragdāmair iva citritā ॥

नराश्वकायैः पतितैर्दन्तिभिश्च महाहवे । अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ॥

narāśvakāyaiḥ patitair dantibhiś ca mahāhave । agamyarūpā pr̥thivī māṁsaśoṇitakardamā ॥

प्रशशाम रजो भौमं व्युक्षितं रणशोणितैः । दिशश्च विमलाः सर्वाः संबभूवुर्जनेश्वर ॥

praśaśāma rajo bhaumaṁ vyukṣitaṁ raṇaśoṇitaiḥ । diśaś ca vimalāḥ sarvāḥ saṁbabhūvur janeśvara ॥

उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः । चिह्नभूतानि जगतो विनाशार्थाय भारत ॥

utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ । cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata ॥

तस्मिन्युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे । प्रत्यदृश्यन्त रथिनो धावमानाः समन्ततः ॥

tasmin yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe । pratyadr̥śyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ ॥

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च सैन्धवश्च जयद्रथः । पुरुमित्रो विकर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ॥

tato droṇaś ca bhīṣmaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ । purumitro vikarṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ ॥

एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः । पाण्डवानामनीकानि बभञ्जुः स्म पुनः पुनः ॥

ete samaradurdharṣāḥ siṁhatulyaparākramāḥ । pāṇḍavānām anīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ ॥

तथैव भीमसेनोऽपि राक्षसश्च घटोत्कचः । सात्यकिश्चेकितानश्च द्रौपदेयाश्च भारत ॥

tathaiva bhīmaseno ’pi rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । sātyakiś cekitānaś ca draupadeyāś ca bhārata ॥

तावकांस्तव पुत्रांश्च सहितान्सर्वराजभिः । द्रावयामासुराजौ ते त्रिदशा दानवानिव ॥

tāvakāṁs tava putrāṁś ca sahitān sarvarājabhiḥ । drāvayām āsur ājau te tridaśā dānavān iva ॥

तथा ते समरेऽन्योन्यं निघ्नन्तः क्षत्रियर्षभाः । रक्तोक्षिता घोररूपा विरेजुर्दानवा इव ॥

tathā te samare ’nyonyaṁ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ । raktokṣitā ghorarūpā virejur dānavā iva ॥

विनिर्जित्य रिपून्वीराः सेनयोरुभयोरपि । व्यदृश्यन्त महामात्रा ग्रहा इव नभस्तले ॥

vinirjitya ripūn vīrāḥ senayor ubhayor api । vyadr̥śyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale ॥

ततो रथसहस्रेण पुत्रो दुर्योधनस्तव । अभ्ययात्पाण्डवान्युद्धे राक्षसं च घटोत्कचम् ॥

tato rathasahasreṇa putro duryodhanas tava । abhyayāt pāṇḍavān yuddhe rākṣasaṁ ca ghaṭotkacam ॥

तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह । द्रोणभीष्मौ रणे शूरौ प्रत्युद्ययुररिंदमौ ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha । droṇabhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayur ariṁdamau ॥

किरीटी तु ययौ क्रुद्धः समर्थान्पार्थिवोत्तमान् । आर्जुनिः सात्यकिश्चैव ययतुः सौबलं बलम् ॥

kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthān pārthivottamān । ārjuniḥ sātyakiś caiva yayatuḥ saubalaṁ balam ॥

ततः प्रववृते भूयः संग्रामो लोमहर्षणः । तावकानां परेषां च समरे विजिगीषताम् ॥

tataḥ pravavr̥te bhūyaḥ saṁgrāmo lomaharṣaṇaḥ । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca samare vijigīṣatām ॥