Adhyāya 52

संजय उवाच । प्रभातायां तु शर्वर्यां भीष्मः शांतनवस्ततः । अनीकान्यनुसंयाने व्यादिदेशाथ भारत ॥

saṁjaya uvāca । prabhātāyāṁ tu śarvaryāṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavas tataḥ । anīkāny anusaṁyāne vyādideśātha bhārata ॥

गारुडं च महाव्यूहं चक्रे शांतनवस्तदा । पुत्राणां ते जयाकाङ्क्षी भीष्मः कुरुपितामहः ॥

gāruḍaṁ ca mahāvyūhaṁ cakre śāṁtanavas tadā । putrāṇāṁ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ॥

गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवव्रतस्तव । चक्षुषी च भरद्वाजः कृतवर्मा च सात्वतः ॥

garuḍasya svayaṁ tuṇḍe pitā devavratas tava । cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kr̥tavarmā ca sātvataḥ ॥

अश्वत्थामा कृपश्चैव शीर्षमास्तां यशस्विनौ । त्रिगर्तैर्मत्स्यकैकेयैर्वाटधानैश्च संयुतौ ॥

aśvatthāmā kr̥paś caiva śīrṣam āstāṁ yaśasvinau । trigartair matsyakaikeyair vāṭadhānaiś ca saṁyutau ॥

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष । मद्रकाः सिन्धुसौवीरास्तथा पञ्चनदाश्च ये ॥

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa । madrakāḥ sindhusauvīrās tathā pañcanadāś ca ye ॥

जयद्रथेन सहिता ग्रीवायां संनिवेशिताः । पृष्ठे दुर्योधनो राजा सोदरैः सानुगैर्वृतः ॥

jayadrathena sahitā grīvāyāṁ saṁniveśitāḥ । pr̥ṣṭhe duryodhano rājā sodaraiḥ sānugair vr̥taḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च शकैः सह । पुच्छमासन्महाराज शूरसेनाश्च सर्वशः ॥

vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca śakaiḥ saha । puccham āsan mahārāja śūrasenāś ca sarvaśaḥ ॥

मागधाश्च कलिङ्गाश्च दाशेरकगणैः सह । दक्षिणं पक्षमासाद्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥

māgadhāś ca kaliṅgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha । dakṣiṇaṁ pakṣam āsādya sthitā vyūhasya daṁśitāḥ ॥

काननाश्च विकुञ्जाश्च मुक्ताः पुण्ड्राविषस्तथा । बृहद्बलेन सहिता वामं पक्षमुपाश्रिताः ॥

kānanāś ca vikuñjāś ca muktāḥ puṇḍrāviṣas tathā । br̥hadbalena sahitā vāmaṁ pakṣam upāśritāḥ ॥

व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं सव्यसाची परंतपः । धृष्टद्युम्नेन सहितः प्रत्यव्यूहत संयुगे । अर्धचन्द्रेण व्यूहेन व्यूहं तमतिदारुणम् ॥

vyūḍhaṁ dr̥ṣṭvā tu tat sainyaṁ savyasācī paraṁtapaḥ । dhr̥ṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṁyuge । ardhacandreṇa vyūhena vyūhaṁ tam atidāruṇam ॥

दक्षिणं शृङ्गमास्थाय भीमसेनो व्यरोचत । नानाशस्त्रौघसंपन्नैर्नानादेश्यैर्नृपैर्वृतः ॥

dakṣiṇaṁ śr̥ṅgam āsthāya bhīmaseno vyarocata । nānāśastraughasaṁpannair nānādeśyair nr̥pair vr̥taḥ ॥

तदन्वेव विराटश्च द्रुपदश्च महारथः । तदनन्तरमेवासीन्नीलो नीलायुधैः सह ॥

tad anv eva virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ । tadanantaram evāsīn nīlo nīlāyudhaiḥ saha ॥

नीलादनन्तरं चैव धृष्टकेतुर्महारथः । चेदिकाशिकरूषैश्च पौरवैश्चाभिसंवृतः ॥

nīlād anantaraṁ caiva dhr̥ṣṭaketur mahārathaḥ । cedikāśikarūṣaiś ca pauravaiś cābhisaṁvr̥taḥ ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः । मध्ये सैन्यस्य महतः स्थिता युद्धाय भारत ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ । madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata ॥

तथैव धर्मराजोऽपि गजानीकेन संवृतः । ततस्तु सात्यकी राजन्द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः ॥

tathaiva dharmarājo ’pi gajānīkena saṁvr̥taḥ । tatas tu sātyakī rājan draupadyāḥ pañca cātmajāḥ ॥

अभिमन्युस्ततस्तूर्णमिरावांश्च ततः परम् । भैमसेनिस्ततो राजन्केकयाश्च महारथाः ॥

abhimanyus tatas tūrṇam irāvāṁś ca tataḥ param । bhaimasenis tato rājan kekayāś ca mahārathāḥ ॥

ततोऽभूद्द्विपदां श्रेष्ठो वामं पार्श्वमुपाश्रितः । सर्वस्य जगतो गोप्ता गोप्ता यस्य जनार्दनः ॥

tato ’bhūd dvipadāṁ śreṣṭho vāmaṁ pārśvam upāśritaḥ । sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ ॥

एवमेतन्महाव्यूहं प्रत्यव्यूहन्त पाण्डवाः । वधार्थं तव पुत्राणां तत्पक्षं ये च संगताः ॥

evam etan mahāvyūhaṁ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ । vadhārthaṁ tava putrāṇāṁ tatpakṣaṁ ye ca saṁgatāḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ vyatiṣaktarathadvipam । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca nighnatām itaretaram ॥

हयौघाश्च रथौघाश्च तत्र तत्र विशां पते । संपतन्तः स्म दृश्यन्ते निघ्नमानाः परस्परम् ॥

hayaughāś ca rathaughāś ca tatra tatra viśāṁ pate । saṁpatantaḥ sma dr̥śyante nighnamānāḥ parasparam ॥

धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक्पृथक् । बभूव तुमुलः शब्दो विमिश्रो दुन्दुभिस्वनैः ॥

dhāvatāṁ ca rathaughānāṁ nighnatāṁ ca pr̥thak pr̥thak । babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ ॥

दिवस्पृङ्नरवीराणां निघ्नतामितरेतरम् । संप्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत ॥

divaspr̥ṅ naravīrāṇāṁ nighnatām itaretaram । saṁprahāre sutumule tava teṣāṁ ca bhārata ॥