Adhyāya 51

संजय उवाच । गतापराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत । रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये ॥

saṁjaya uvāca । gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata । rathanāgāśvapattīnāṁ sādināṁ ca mahākṣaye ॥

द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना । समसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरेतैर्महारथैः ॥

droṇaputreṇa śalyena kr̥peṇa ca mahātmanā । samasajjata pāñcālyas tribhir etair mahārathaiḥ ॥

स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलः । द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः ॥

sa lokaviditān aśvān nijaghāna mahābalaḥ । drauṇeḥ pāñcāladāyādaḥ śitair daśabhir āśugaiḥ ॥

ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनः । द्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः ॥

tataḥ śalyarathaṁ tūrṇam āsthāya hatavāhanaḥ । drauṇiḥ pāñcāladāyādam abhyavarṣad atheṣubhiḥ ॥

धृष्टद्युम्नं तु संसक्तं द्रौणिना दृश्य भारत । सौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tu saṁsaktaṁ drauṇinā dr̥śya bhārata । saubhadro ’bhyapatat tūrṇaṁ vikiran niśitāñ śarān ॥

स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः । अश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभ ॥

sa śalyaṁ pañcaviṁśatyā kr̥paṁ ca navabhiḥ śaraiḥ । aśvatthāmānam aṣṭābhir vivyādha puruṣarṣabha ॥

आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा । शल्यो द्वादशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः ॥

ārjuniṁ tu tatas tūrṇaṁ drauṇir vivyādha patriṇā । śalyo dvādaśabhiś caiva kr̥paś ca niśitais tribhiḥ ॥

लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु तव पौत्रमवस्थितम् । अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत ॥

lakṣmaṇas tava pautras tu tava pautram avasthitam । abhyavartata saṁhr̥ṣṭas tato yuddham avartata ॥

दौर्योधनिस्तु संक्रुद्धः सौभद्रं नवभिः शरैः । विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

dauryodhanis tu saṁkruddhaḥ saubhadraṁ navabhiḥ śaraiḥ । vivyādha samare rājaṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ । शरैः पञ्चाशता राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत ॥

abhimanyus tu saṁkruddho bhrātaraṁ bharatarṣabha । śaraiḥ pañcāśatā rājan kṣiprahasto ’bhyavidhyata ॥

लक्ष्मणोऽपि ततस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा । मुष्टिदेशे महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

lakṣmaṇo ’pi tatas tasya dhanuś ciccheda patriṇā । muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśur janāḥ ॥

तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रः परवीरहा । अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम् ॥

tad vihāya dhanuś chinnaṁ saubhadraḥ paravīrahā । anyad ādattavāṁś citraṁ kārmukaṁ vegavattaram ॥

तौ तत्र समरे हृष्टौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । अन्योन्यं विशिखैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ ॥

tau tatra samare hr̥ṣṭau kr̥tapratikr̥taiṣiṇau । anyonyaṁ viśikhais tīkṣṇair jaghnatuḥ puruṣarṣabhau ॥

ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा पुत्रं महारथम् । पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र जनेश्वरः ॥

tato duryodhano rājā dr̥ṣṭvā putraṁ mahāratham । pīḍitaṁ tava pautreṇa prāyāt tatra janeśvaraḥ ॥

संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः । आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन् ॥

saṁnivr̥tte tava sute sarva eva janādhipāḥ । ārjuniṁ rathavaṁśena samantāt paryavārayan ॥

स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः । न स्म विव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः ॥

sa taiḥ parivr̥taḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ । na sma vivyathate rājan kr̥ṣṇatulyaparākramaḥ ॥

सौभद्रमथ संसक्तं तत्र दृष्ट्वा धनंजयः । अभिदुद्राव संक्रुद्धस्त्रातुकामः स्वमात्मजम् ॥

saubhadram atha saṁsaktaṁ tatra dr̥ṣṭvā dhanaṁjayaḥ । abhidudrāva saṁkruddhas trātukāmaḥ svam ātmajam ॥

ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः । अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम् ॥

tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ । abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam ॥

उद्धूतं सहसा भौमं नागाश्वरथसादिभिः । दिवाकरपथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत ॥

uddhūtaṁ sahasā bhaumaṁ nāgāśvarathasādibhiḥ । divākarapathaṁ prāpya rajas tīvram adr̥śyata ॥

तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च । तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः ॥

tāni nāgasahasrāṇi bhūmipālaśatāni ca । tasya bāṇapathaṁ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ ॥

प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः । कुरूणामनयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः ॥

praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvus timirā diśaḥ । kurūṇām anayas tīvraḥ samadr̥śyata dāruṇaḥ ॥

नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः । प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ शरसंघैः किरीटिनः ॥

nāpy antarikṣaṁ na diśo na bhūmir na ca bhāskaraḥ । prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṁghaiḥ kirīṭinaḥ ॥

सादितध्वजनागास्तु हताश्वा रथिनो भृशम् । विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः ॥

sāditadhvajanāgās tu hatāśvā rathino bhr̥śam । vipradrutarathāḥ ke cid dr̥śyante rathayūthapāḥ ॥

विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः । तत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः ॥

virathā rathinaś cānye dhāvamānāḥ samantataḥ । tatra tatraiva dr̥śyante sāyudhāḥ sāṅgadair bhujaiḥ ॥

हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः । अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥

hayārohā hayāṁs tyaktvā gajārohāś ca dantinaḥ । arjunasya bhayād rājan samantād vipradudruvuḥ ॥

रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः । पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनताडिताः ॥

rathebhyaś ca gajebhyaś ca hayebhyaś ca narādhipāḥ । patitāḥ pātyamānāś ca dr̥śyante ’rjunatāḍitāḥ ॥

सगदानुद्यतान्बाहून्सखड्गांश्च विशां पते । सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान् ॥

sagadān udyatān bāhūn sakhaḍgāṁś ca viśāṁ pate । saprāsāṁś ca satūṇīrān saśarān saśarāsanān ॥

साङ्कुशान्सपताकांश्च तत्र तत्रार्जुनो नृणाम् । निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं बिभ्रद्वपुस्तदा ॥

sāṅkuśān sapatākāṁś ca tatra tatrārjuno nr̥ṇām । nicakarta śarair ugrai raudraṁ bibhrad vapus tadā ॥

परिघाणां प्रवृद्धानां मुद्गराणां च मारिष । प्रासानां भिण्डिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे ॥

parighāṇāṁ pravr̥ddhānāṁ mudgarāṇāṁ ca māriṣa । prāsānāṁ bhiṇḍipālānāṁ nistriṁśānāṁ ca saṁyuge ॥

परश्वधानां तीक्ष्णानां तोमराणां च भारत । वर्मणां चापविद्धानां कवचानां च भूतले ॥

paraśvadhānāṁ tīkṣṇānāṁ tomarāṇāṁ ca bhārata । varmaṇāṁ cāpaviddhānāṁ kavacānāṁ ca bhūtale ॥

ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः । छत्राणां हेमदण्डानां चामराणां च भारत ॥

dhvajānāṁ carmaṇāṁ caiva vyajanānāṁ ca sarvaśaḥ । chatrāṇāṁ hemadaṇḍānāṁ cāmarāṇāṁ ca bhārata ॥

प्रतोदानां कशानां च योक्त्राणां चैव मारिष । राशयश्चात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ ॥

pratodānāṁ kaśānāṁ ca yoktrāṇāṁ caiva māriṣa । rāśayaś cātra dr̥śyante vinikīrṇā raṇakṣitau ॥

नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत । योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन ॥

nāsīt tatra pumān kaś cit tava sainyasya bhārata । yo ’rjunaṁ samare śūraṁ pratyudyāyāt kathaṁ cana ॥

यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशां पते । स स वै विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते ॥

yo yo hi samare pārthaṁ pratyudyāti viśāṁ pate । sa sa vai viśikhais tīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate ॥

तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः । अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ॥

teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ । arjuno vāsudevaś ca dadhmatur vārijottamau ॥

तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव । अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव ॥

tat prabhagnaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā pitā devavratas tava । abravīt samare śūraṁ bhāradvājaṁ smayann iva ॥

एष पाण्डुसुतो वीरः कृष्णेन सहितो बली । तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धनंजयः ॥

eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kr̥ṣṇena sahito balī । tathā karoti sainyāni yathā kuryād dhanaṁjayaḥ ॥

न ह्येष समरे शक्यो जेतुमद्य कथंचन । यथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमोपमम् ॥

na hy eṣa samare śakyo jetum adya kathaṁ cana । yathāsya dr̥śyate rūpaṁ kālāntakayamopamam ॥

न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः । अन्योन्यप्रेक्षया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी ॥

na nivartayituṁ cāpi śakyeyaṁ mahatī camūḥ । anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṁ varūthinī ॥

एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यते । वपूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा ॥

eṣa cāstaṁ giriśreṣṭhaṁ bhānumān pratipadyate । vapūṁṣi sarvalokasya saṁharann iva sarvathā ॥

तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभ । श्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन ॥

tatrāvahāraṁ saṁprāptaṁ manye ’haṁ puruṣarṣabha । śrāntā bhītāś ca no yodhā na yotsyanti kathaṁ cana ॥

एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम् । अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः ॥

evam uktvā tato bhīṣmo droṇam ācāryasattamam । avahāram atho cakre tāvakānāṁ mahārathaḥ ॥

ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत । अस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्संध्याकाले च वर्तति ॥

tato ’vahāraḥ sainyānāṁ tava teṣāṁ ca bhārata । astaṁ gacchati sūrye ’bhūt saṁdhyākāle ca vartati ॥