Adhyāya 50

धृतराष्ट्र उवाच । तथा प्रतिसमादिष्टः कलिङ्गो वाहिनीपतिः । कथमद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ । katham adbhutakarmāṇaṁ bhīmasenaṁ mahābalam ॥

चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिमिवान्तकम् । योधयामास समरे कलिङ्गः सह सेनया ॥

carantaṁ gadayā vīraṁ daṇḍapāṇim ivāntakam । yodhayām āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā ॥

संजय उवाच । पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबलः । महत्या सेनया गुप्तः प्रायाद्भीमरथं प्रति ॥

saṁjaya uvāca । putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ । mahatyā senayā guptaḥ prāyād bhīmarathaṁ prati ॥

तामापतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम् । रथनागाश्वकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम् ॥

tām āpatantīṁ sahasā kaliṅgānāṁ mahācamūm । rathanāgāśvakalilāṁ pragr̥hītamahāyudhām ॥

भीमसेनः कलिङ्गानामार्छद्भारत वाहिनीम् । केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभिः ॥

bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchad bhārata vāhinīm । ketumantaṁ ca naiṣādim āyāntaṁ saha cedibhiḥ ॥

ततः श्रुतायुः संक्रुद्धो राज्ञा केतुमता सह । आससाद रणे भीमं व्यूढानीकेषु चेदिषु ॥

tataḥ śrutāyuḥ saṁkruddho rājñā ketumatā saha । āsasāda raṇe bhīmaṁ vyūḍhānīkeṣu cediṣu ॥

रथैरनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः । अयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान् । भीमसेनं रणे राजन्समन्तात्पर्यवारयत् ॥

rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṁ janādhipaḥ । ayutena gajānāṁ ca niṣādaiḥ saha ketumān । bhīmasenaṁ raṇe rājan samantāt paryavārayat ॥

चेदिमत्स्यकरूषाश्च भीमसेनपुरोगमाः । अभ्यवर्तन्त सहसा निषादान्सह राजभिः ॥

cedimatsyakarūṣāś ca bhīmasenapurogamāḥ । abhyavartanta sahasā niṣādān saha rājabhiḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् । प्रजानन्न च योधान्स्वान्परस्परजिघांसया ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ ghorarūpaṁ bhayānakam । prajānan na ca yodhān svān parasparajighāṁsayā ॥

घोरमासीत्ततो युद्धं भीमस्य सहसा परैः । यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया ॥

ghoram āsīt tato yuddhaṁ bhīmasya sahasā paraiḥ । yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā ॥

तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत । बभूव सुमहाञ्शब्दः सागरस्येव गर्जतः ॥

tasya sainyasya saṁgrāme yudhyamānasya bhārata । babhūva sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ ॥

अन्योन्यस्य तदा योधा निकृन्तन्तो विशां पते । महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशशोणितसंनिभाम् ॥

anyonyasya tadā yodhā nikr̥ntanto viśāṁ pate । mahīṁ cakruś citāṁ sarvāṁ śaśaśoṇitasaṁnibhām ॥

योधांश्च स्वान्परान्वापि नाभ्यजानञ्जिघांसया । स्वानप्याददते स्वाश्च शूराः समरदुर्जयाः ॥

yodhāṁś ca svān parān vāpi nābhyajānañ jighāṁsayā । svān apy ādadate svāś ca śūrāḥ samaradurjayāḥ ॥

विमर्दः सुमहानासीदल्पानां बहुभिः सह । कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश्च विशां पते ॥

vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṁ bahubhiḥ saha । kaliṅgaiḥ saha cedīnāṁ niṣādaiś ca viśāṁ pate ॥

कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः । भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः ॥

kr̥tvā puruṣakāraṁ tu yathāśakti mahābalāḥ । bhīmasenaṁ parityajya saṁnyavartanta cedayaḥ ॥

सर्वैः कलिङ्गैरासन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु । स्वबाहुबलमास्थाय न न्यवर्तत पाण्डवः ॥

sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṁnivr̥tteṣu cediṣu । svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ ॥

न चचाल रथोपस्थाद्भीमसेनो महाबलः । शितैरवाकिरन्बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम् ॥

na cacāla rathopasthād bhīmaseno mahābalaḥ । śitair avākiran bāṇaiḥ kaliṅgānāṁ varūthinīm ॥

कलिङ्गस्तु महेष्वासः पुत्रश्चास्य महारथः । शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतुः पाण्डवं शरैः ॥

kaliṅgas tu maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ । śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṁ śaraiḥ ॥

ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्रुचिरं धनुः । योधयामास कालिङ्गान्स्वबाहुबलमाश्रितः ॥

tato bhīmo mahābāhur vidhunvan ruciraṁ dhanuḥ । yodhayām āsa kāliṅgān svabāhubalam āśritaḥ ॥

शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्सायकान्बहून् । अश्वाञ्जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः । ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा ॥

śakradevas tu samare visr̥jan sāyakān bahūn । aśvāñ jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ । vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā ॥

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनो महाबलः । शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम् ॥

hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmaseno mahābalaḥ । śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṁ gadām ॥

स तया निहतो राजन्कलिङ्गस्य सुतो रथात् । सध्वजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम् ॥

sa tayā nihato rājan kaliṅgasya suto rathāt । sadhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam ॥

हतमात्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः । रथैरनेकसाहस्रैर्भीमस्यावारयद्दिशः ॥

hatam ātmasutaṁ dr̥ṣṭvā kaliṅgānāṁ janādhipaḥ । rathair anekasāhasrair bhīmasyāvārayad diśaḥ ॥

ततो भीमो महाबाहुर्गुर्वीं त्यक्त्वा महागदाम् । उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम् ॥

tato bhīmo mahābāhur gurvīṁ tyaktvā mahāgadām । udbabarhātha nistriṁśaṁ cikīrṣuḥ karma dāruṇam ॥

चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ । नक्षत्रैरर्धचन्द्रैश्च शातकुम्भमयैश्चितम् ॥

carma cāpratimaṁ rājann ārṣabhaṁ puruṣarṣabha । nakṣatrair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam ॥

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो धनुर्ज्यामवमृज्य ह । प्रगृह्य च शरं घोरमेकं सर्पविषोपमम् । प्राहिणोद्भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः ॥

kaliṅgas tu tataḥ kruddho dhanurjyām avamr̥jya ha । pragr̥hya ca śaraṁ ghoram ekaṁ sarpaviṣopamam । prāhiṇod bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ ॥

तमापतन्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम् । भीमसेनो द्विधा राजंश्चिच्छेद विपुलासिना । उदक्रोशच्च संहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम् ॥

tam āpatantaṁ vegena preritaṁ niśitaṁ śaram । bhīmaseno dvidhā rājaṁś ciccheda vipulāsinā । udakrośac ca saṁhr̥ṣṭas trāsayāno varūthinīm ॥

कलिङ्गस्तु ततः क्रुद्धो भीमसेनाय संयुगे । तोमरान्प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान् ॥

kaliṅgas tu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṁyuge । tomarān prāhiṇoc chīghraṁ caturdaśa śilāśitān ॥

तानप्राप्तान्महाबाहुः खगतानेव पाण्डवः । चिच्छेद सहसा राजन्नसंभ्रान्तो वरासिना ॥

tān aprāptān mahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ । ciccheda sahasā rājann asaṁbhrānto varāsinā ॥

निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान्वै चतुर्दश । भानुमन्तमभिप्रेक्ष्य प्राद्रवत्पुरुषर्षभः ॥

nikr̥tya tu raṇe bhīmas tomarān vai caturdaśa । bhānumantam abhiprekṣya prādravat puruṣarṣabhaḥ ॥

भानुमांस्तु ततो भीमं शरवर्षेण छादयन् । ननाद बलवन्नादं नादयानो नभस्तलम् ॥

bhānumāṁs tu tato bhīmaṁ śaravarṣeṇa chādayan । nanāda balavan nādaṁ nādayāno nabhastalam ॥

न तं स ममृषे भीमः सिंहनादं महारणे । ततः स्वरेण महता विननाद महास्वनम् ॥

na taṁ sa mamr̥ṣe bhīmaḥ siṁhanādaṁ mahāraṇe । tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी । न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ ॥

tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṁ varūthinī । na bhīmaṁ samare mene mānuṣaṁ bharatarṣabha ॥

ततो भीमो महाराज नदित्वा विपुलं स्वनम् । सासिर्वेगादवप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम् ॥

tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṁ svanam । sāsir vegād avaplutya dantābhyāṁ vāraṇottamam ॥

आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष । खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत् ॥

āruroha tato madhyaṁ nāgarājasya māriṣa । khaḍgena pr̥thunā madhye bhānumantam athācchinat ॥

सोऽन्तरायुधिनं हत्वा राजपुत्रमरिंदमः । गुरुभारसहस्कन्धे नागस्यासिमपातयत् ॥

so ’ntarāyudhinaṁ hatvā rājaputram ariṁdamaḥ । gurubhārasahaskandhe nāgasyāsim apātayat ॥

छिन्नस्कन्धः स विनदन्पपात गजयूथपः । आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वतः ॥

chinnaskandhaḥ sa vinadan papāta gajayūthapaḥ । ārugṇaḥ sindhuvegena sānumān iva parvataḥ ॥

ततस्तस्मादवप्लुत्य गजाद्भारत भारतः । खड्गपाणिरदीनात्मा अतिष्ठद्भुवि दंशितः ॥

tatas tasmād avaplutya gajād bhārata bhārataḥ । khaḍgapāṇir adīnātmā atiṣṭhad bhuvi daṁśitaḥ ॥

स चचार बहून्मार्गानभीतः पातयन्गजान् । अग्निचक्रमिवाविद्धं सर्वतः प्रत्यदृश्यत ॥

sa cacāra bahūn mārgān abhītaḥ pātayan gajān । agnicakram ivāviddhaṁ sarvataḥ pratyadr̥śyata ॥

अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः । पदातीनां च संघेषु विनिघ्नञ्शोणितोक्षितः । श्येनवद्व्यचरद्भीमो रणे रिपुबलोत्कटः ॥

aśvavr̥ndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ । padātīnāṁ ca saṁgheṣu vinighnañ śoṇitokṣitaḥ । śyenavad vyacarad bhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ ॥

छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवः । खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम् ॥

chindaṁs teṣāṁ śarīrāṇi śirāṁsi ca mahājavaḥ । khaḍgena śitadhāreṇa saṁyuge gajayodhinām ॥

पदातिरेकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः । मोहयामास च तदा कालान्तकयमोपमः ॥

padātir ekaḥ saṁkruddhaḥ śatrūṇāṁ bhayavardhanaḥ । mohayām āsa ca tadā kālāntakayamopamaḥ ॥

मूढाश्च ते तमेवाजौ विनदन्तः समाद्रवन् । सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे ॥

mūḍhāś ca te tam evājau vinadantaḥ samādravan । sāsim uttamavegena vicarantaṁ mahāraṇe ॥

निकृत्य रथिनामाजौ रथेषाश्च युगानि च । जघान रथिनश्चापि बलवानरिमर्दनः ॥

nikr̥tya rathinām ājau ratheṣāś ca yugāni ca । jaghāna rathinaś cāpi balavān arimardanaḥ ॥

भीमसेनश्चरन्मार्गान्सुबहून्प्रत्यदृश्यत । भ्रान्तमुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् । संपातं समुदीर्यं च दर्शयामास पाण्डवः ॥

bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadr̥śyata । bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṁ prasr̥taṁ sr̥tam । saṁpātaṁ samudīryaṁ ca darśayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

केचिदग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना । विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ॥

ke cid agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā । vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ ॥

छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्च भिन्नकुम्भास्तथापरे । वियोधाः स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणाः । निपेतुरुर्व्यां च तथा विनदन्तो महारवान् ॥

chinnadantāgrahastāś ca bhinnakumbhās tathāpare । viyodhāḥ svāny anīkāni jaghnur bhārata vāraṇāḥ । nipetur urvyāṁ ca tathā vinadanto mahāravān ॥

छिन्नांश्च तोमरांश्चापान्महामात्रशिरांसि च । परिस्तोमानि चित्राणि कक्ष्याश्च कनकोज्ज्वलाः ॥

chinnāṁś ca tomarāṁś cāpān mahāmātraśirāṁsi ca । paristomāni citrāṇi kakṣyāś ca kanakojjvalāḥ ॥

ग्रैवेयाण्यथ शक्तीश्च पताकाः कणपांस्तथा । तूणीराण्यथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च ॥

graiveyāṇy atha śaktīś ca patākāḥ kaṇapāṁs tathā । tūṇīrāṇy atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṁṣi ca ॥

अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तोत्त्रांश्चैवाङ्कुशैः सह । घण्टाश्च विविधा राजन्हेमगर्भांस्त्सरूनपि । पततः पतितांश्चैव पश्यामः सह सादिभिः ॥

agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṁś caivāṅkuśaiḥ saha । ghaṇṭāś ca vividhā rājan hemagarbhāṁs tsarūn api । patataḥ patitāṁś caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ ॥

छिन्नगात्रावरकरैर्निहतैश्चापि वारणैः । आसीत्तस्मिन्समास्तीर्णा पतितैर्भूर्नगैरिव ॥

chinnagātrāvarakarair nihataiś cāpi vāraṇaiḥ । āsīt tasmin samāstīrṇā patitair bhūr nagair iva ॥

विमृद्यैवं महानागान्ममर्दाश्वान्नरर्षभः । अश्वारोहवरांश्चापि पातयामास भारत । तद्घोरमभवद्युद्धं तस्य तेषां च भारत ॥

vimr̥dyaivaṁ mahānāgān mamardāśvān nararṣabhaḥ । aśvārohavarāṁś cāpi pātayām āsa bhārata । tad ghoram abhavad yuddhaṁ tasya teṣāṁ ca bhārata ॥

खलीनान्यथ योक्त्राणि कशाश्च कनकोज्ज्वलाः । परिस्तोमाश्च प्रासाश्च ऋष्टयश्च महाधनाः ॥

khalīnāny atha yoktrāṇi kaśāś ca kanakojjvalāḥ । paristomāś ca prāsāś ca r̥ṣṭayaś ca mahādhanāḥ ॥

कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च । तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे ॥

kavacāny atha carmāṇi citrāṇy āstaraṇāni ca । tatra tatrāpaviddhāni vyadr̥śyanta mahāhave ॥

प्रोथयन्त्रैर्विचित्रैश्च शस्त्रैश्च विमलैस्तथा । स चक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैरिव ॥

prothayantrair vicitraiś ca śastraiś ca vimalais tathā । sa cakre vasudhāṁ kīrṇāṁ śabalaiḥ kusumair iva ॥

आप्लुत्य रथिनः कांश्चित्परामृश्य महाबलः । पातयामास खड्गेन सध्वजानपि पाण्डवः ॥

āplutya rathinaḥ kāṁś cit parāmr̥śya mahābalaḥ । pātayām āsa khaḍgena sadhvajān api pāṇḍavaḥ ॥

मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च यशस्विनः । मार्गांश्च चरतश्चित्रान्व्यस्मयन्त रणे जनाः ॥

muhur utpatato dikṣu dhāvataś ca yaśasvinaḥ । mārgāṁś ca carataś citrān vyasmayanta raṇe janāḥ ॥

निजघान पदा कांश्चिदाक्षिप्यान्यानपोथयत् । खड्गेनान्यांश्च चिच्छेद नादेनान्यांश्च भीषयन् ॥

nijaghāna padā kāṁś cid ākṣipyānyān apothayat । khaḍgenānyāṁś ca ciccheda nādenānyāṁś ca bhīṣayan ॥

ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्पातयामास भूतले । अपरे चैनमालोक्य भयात्पञ्चत्वमागताः ॥

ūruvegena cāpy anyān pātayām āsa bhūtale । apare cainam ālokya bhayāt pañcatvam āgatāḥ ॥

एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम् । परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनमुपाद्रवत् ॥

evaṁ sā bahulā senā kaliṅgānāṁ tarasvinām । parivārya raṇe bhīṣmaṁ bhīmasenam upādravat ॥

ततः कलिङ्गसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ । श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात् ॥

tataḥ kaliṅgasainyānāṁ pramukhe bharatarṣabha । śrutāyuṣam abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कलिङ्गो नवभिः शरैः । भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥

tam āyāntam abhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ । bhīmasenam ameyātmā pratyavidhyat stanāntare ॥

कलिङ्गबाणाभिहतस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । भीमसेनः प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवेन्धनैः ॥

kaliṅgabāṇābhihatas tottrārdita iva dvipaḥ । bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnir ivendhanaiḥ ॥

अथाशोकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम् । भीमं संपादयामास रथेन रथसारथिः ॥

athāśokaḥ samādāya rathaṁ hemapariṣkr̥tam । bhīmaṁ saṁpādayām āsa rathena rathasārathiḥ ॥

तमारुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः । कलिङ्गमभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

tam āruhya rathaṁ tūrṇaṁ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ । kaliṅgam abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

ततः श्रुतायुर्बलवान्भीमाय निशिताञ्शरान् । प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥

tataḥ śrutāyur balavān bhīmāya niśitāñ śarān । preṣayām āsa saṁkruddho darśayan pāṇilāghavam ॥

स कार्मुकवरोत्सृष्टैर्नवभिर्निशितैः शरैः । समाहतो भृशं राजन्कलिङ्गेन महायशाः । संचुक्रुधे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरगः ॥

sa kārmukavarotsr̥ṣṭair navabhir niśitaiḥ śaraiḥ । samāhato bhr̥śaṁ rājan kaliṅgena mahāyaśāḥ । saṁcukrudhe bhr̥śaṁ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ ॥

क्रुद्धश्च चापमायम्य बलवद्बलिनां वरः । कलिङ्गमवधीत्पार्थो भीमः सप्तभिरायसैः ॥

kruddhaś ca cāpam āyamya balavad balināṁ varaḥ । kaliṅgam avadhīt pārtho bhīmaḥ saptabhir āyasaiḥ ॥

क्षुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ । सत्यदेवं च सत्यं च प्राहिणोद्यमसादनम् ॥

kṣurābhyāṁ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau । satyadevaṁ ca satyaṁ ca prāhiṇod yamasādanam ॥

ततः पुनरमेयात्मा नाराचैर्निशितैस्त्रिभिः । केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम् ॥

tataḥ punar ameyātmā nārācair niśitais tribhiḥ । ketumantaṁ raṇe bhīmo ’gamayad yamasādanam ॥

ततः कलिङ्गाः संक्रुद्धा भीमसेनममर्षणम् । अनीकैर्बहुसाहस्रैः क्षत्रियाः समवारयन् ॥

tataḥ kaliṅgāḥ saṁkruddhā bhīmasenam amarṣaṇam । anīkair bahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan ॥

ततः शक्तिगदाखड्गतोमरर्ष्टिपरश्वधैः । कलिङ्गाश्च ततो राजन्भीमसेनमवाकिरन् ॥

tataḥ śaktigadākhaḍgatomararṣṭiparaśvadhaiḥ । kaliṅgāś ca tato rājan bhīmasenam avākiran ॥

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । गदामादाय तरसा परिप्लुत्य महाबलः । भीमः सप्तशतान्वीराननयद्यमसादनम् ॥

saṁnivārya sa tāṁ ghorāṁ śaravr̥ṣṭiṁ samutthitām । gadām ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ । bhīmaḥ saptaśatān vīrān anayad yamasādanam ॥

पुनश्चैव द्विसाहस्रान्कलिङ्गानरिमर्दनः । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत् ॥

punaś caiva dvisāhasrān kaliṅgān arimardanaḥ । prāhiṇon mr̥tyulokāya tad adbhutam ivābhavat ॥

एवं स तान्यनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः । बिभेद समरे वीरः प्रेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम् ॥

evaṁ sa tāny anīkāni kaliṅgānāṁ punaḥ punaḥ । bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṁ mahāvratam ॥

हतारोहाश्च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मना । विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव । मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्तः शरातुराः ॥

hatārohāś ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā । viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva । mr̥dnantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ ॥

ततो भीमो महाबाहुः शङ्खं प्राध्मापयद्बली । सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत् ॥

tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṁ prādhmāpayad balī । sarvakāliṅgasainyānāṁ manāṁsi samakampayat ॥

मोहश्चापि कलिङ्गानामाविवेश परंतप । प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः ॥

mohaś cāpi kaliṅgānām āviveśa paraṁtapa । prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ ॥

भीमेन समरे राजन्गजेन्द्रेणेव सर्वतः । मार्गान्बहून्विचरता धावता च ततस्ततः । मुहुरुत्पतता चैव संमोहः समजायत ॥

bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvataḥ । mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatas tataḥ । muhur utpatatā caiva saṁmohaḥ samajāyata ॥

भीमसेनभयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत । क्षोभ्यमाणमसंबाधं ग्राहेणेव महत्सरः ॥

bhīmasenabhayatrastaṁ sainyaṁ ca samakampata । kṣobhyamāṇam asaṁbādhaṁ grāheṇeva mahat saraḥ ॥

त्रासितेषु च वीरेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा । पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च संघशः ॥

trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhutakarmaṇā । punar āvartamāneṣu vidravatsu ca saṁghaśaḥ ॥

सर्वकालिङ्गयोधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपतिः । अब्रवीत्स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षतः ॥

sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṁ dhvajinīpatiḥ । abravīt svāny anīkāni yudhyadhvam iti pārṣataḥ ॥

सेनापतिवचः श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः । भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः प्रहारिभिः ॥

senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ । bhīmam evābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ ॥

धर्मराजश्च तान्सर्वानुपजग्राह पाण्डवः । महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः ॥

dharmarājaś ca tān sarvān upajagrāha pāṇḍavaḥ । mahatā meghavarṇena nāgānīkena pr̥ṣṭhataḥ ॥

एवं संचोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षतः । भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषोचिताम् ॥

evaṁ saṁcodya sarvāṇi svāny anīkāni pārṣataḥ । bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṁ satpuruṣocitām ॥

न हि पाञ्चालराजस्य लोके कश्चन विद्यते । भीमसात्यकयोरन्यः प्राणेभ्यः प्रियकृत्तमः ॥

na hi pāñcālarājasya loke kaś cana vidyate । bhīmasātyakayor anyaḥ prāṇebhyaḥ priyakr̥ttamaḥ ॥

सोऽपश्यत्तं कलिङ्गेषु चरन्तमरिसूदनम् । भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा ॥

so ’paśyat taṁ kaliṅgeṣu carantam arisūdanam । bhīmasenaṁ mahābāhuṁ pārṣataḥ paravīrahā ॥

ननर्द बहुधा राजन्हृष्टश्चासीत्परंतपः । शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च ॥

nanarda bahudhā rājan hr̥ṣṭaś cāsīt paraṁtapaḥ । śaṅkhaṁ dadhmau ca samare siṁhanādaṁ nanāda ca ॥

स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते । कोविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत् ॥

sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkr̥te । kovidāradhvajaṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat ॥

धृष्टद्युम्नस्तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम् । भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu taṁ dr̥ṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam । bhīmasenam ameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt ॥

तौ दूरात्सात्यकिर्दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । कलिङ्गान्समरे वीरौ योधयन्तौ मनस्विनौ ॥

tau dūrāt sātyakir dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnavr̥kodarau । kaliṅgān samare vīrau yodhayantau manasvinau ॥

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वरः । पार्थपार्षतयोः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः ॥

sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṁ varaḥ । pārthapārṣatayoḥ pārṣṇiṁ jagrāha puruṣarṣabhaḥ ॥

स कृत्वा कदनं तत्र प्रगृहीतशरासनः । आस्थितो रौद्रमात्मानं जघान समरे परान् ॥

sa kr̥tvā kadanaṁ tatra pragr̥hītaśarāsanaḥ । āsthito raudram ātmānaṁ jaghāna samare parān ॥

कलिङ्गप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम् । रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः प्रावर्तयन्नदीम् ॥

kaliṅgaprabhavāṁ caiva māṁsaśoṇitakardamām । rudhirasyandinīṁ tatra bhīmaḥ prāvartayan nadīm ॥

अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम् । संततार सुदुस्तारां भीमसेनो महाबलः ॥

antareṇa kaliṅgānāṁ pāṇḍavānāṁ ca vāhinīm । saṁtatāra sudustārāṁ bhīmaseno mahābalaḥ ॥

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्राक्रोशंस्तावका नृप । कालोऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते ॥

bhīmasenaṁ tathā dr̥ṣṭvā prākrośaṁs tāvakā nr̥pa । kālo ’yaṁ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate ॥

ततः शांतनवो भीष्मः श्रुत्वा तं निनदं रणे । अभ्ययात्त्वरितो भीमं व्यूढानीकः समन्ततः ॥

tataḥ śāṁtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṁ ninadaṁ raṇe । abhyayāt tvarito bhīmaṁ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ ॥

तं सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम् ॥

taṁ sātyakir bhīmaseno dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । abhyadravanta bhīṣmasya rathaṁ hemapariṣkr̥tam ॥

परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणे । त्रिभिस्त्रिभिः शरैर्घोरैर्भीष्ममानर्छुरञ्जसा ॥

parivārya ca te sarve gāṅgeyaṁ rabhasaṁ raṇe । tribhis tribhiḥ śarair ghorair bhīṣmam ānarchur añjasā ॥

प्रत्यविध्यत तान्सर्वान्पिता देवव्रतस्तव । यतमानान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ॥

pratyavidhyata tān sarvān pitā devavratas tava । yatamānān maheṣvāsāṁs tribhis tribhir ajihmagaiḥ ॥

ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान् । हयान्काञ्चनसंनाहान्भीमस्य न्यहनच्छरैः ॥

tataḥ śarasahasreṇa saṁnivārya mahārathān । hayān kāñcanasaṁnāhān bhīmasya nyahanac charaiḥ ॥

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्भीमसेनः प्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं प्रति ॥

hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmasenaḥ pratāpavān । śaktiṁ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṁ prati ॥

अप्राप्तामेव तां शक्तिं पिता देवव्रतस्तव । त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत ॥

aprāptām eva tāṁ śaktiṁ pitā devavratas tava । tridhā ciccheda samare sā pr̥thivyām aśīryata ॥

ततः शैक्यायसीं गुर्वीं प्रगृह्य बलवद्गदाम् । भीमसेनो रथात्तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ ॥

tataḥ śaikyāyasīṁ gurvīṁ pragr̥hya balavad gadām । bhīmaseno rathāt tūrṇaṁ pupluve manujarṣabha ॥

सात्यकोऽपि ततस्तूर्णं भीमस्य प्रियकाम्यया । सारथिं कुरुवृद्धस्य पातयामास सायकैः ॥

sātyako ’pi tatas tūrṇaṁ bhīmasya priyakāmyayā । sārathiṁ kuruvr̥ddhasya pātayām āsa sāyakaiḥ ॥

भीष्मस्तु निहते तस्मिन्सारथौ रथिनां वरः । वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात् ॥

bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṁ varaḥ । vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt ॥

भीमसेनस्ततो राजन्नपनीते महाव्रते । प्रजज्वाल यथा वह्निर्दहन्कक्षमिवैधितः ॥

bhīmasenas tato rājann apanīte mahāvrate । prajajvāla yathā vahnir dahan kakṣam ivaidhitaḥ ॥

स हत्वा सर्वकालिङ्गान्सेनामध्ये व्यतिष्ठत । नैनमभ्युत्सहन्केचित्तावका भरतर्षभ ॥

sa hatvā sarvakāliṅgān senāmadhye vyatiṣṭhata । nainam abhyutsahan ke cit tāvakā bharatarṣabha ॥

धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वरः । पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाह यशस्विनम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tam āropya svarathe rathināṁ varaḥ । paśyatāṁ sarvasainyānām apovāha yaśasvinam ॥

संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर्मत्स्यैश्च भरतर्षभ । धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम् ॥

saṁpūjyamānaḥ pāñcālyair matsyaiś ca bharatarṣabha । dhr̥ṣṭadyumnaṁ pariṣvajya sameyād atha sātyakim ॥

अथाब्रवीद्भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः । प्रहर्षयन्यदुव्याघ्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥

athābravīd bhīmasenaṁ sātyakiḥ satyavikramaḥ । praharṣayan yaduvyāghro dhr̥ṣṭadyumnasya paśyataḥ ॥

दिष्ट्या कलिङ्गराजश्च राजपुत्रश्च केतुमान् । शक्रदेवश्च कालिङ्गः कलिङ्गाश्च मृधे हताः ॥

diṣṭyā kaliṅgarājaś ca rājaputraś ca ketumān । śakradevaś ca kāliṅgaḥ kaliṅgāś ca mr̥dhe hatāḥ ॥

स्वबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः । महाव्यूहः कलिङ्गानामेकेन मृदितस्त्वया ॥

svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṁkulaḥ । mahāvyūhaḥ kaliṅgānām ekena mr̥ditas tvayā ॥

एवमुक्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिंदमः । रथाद्रथमभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम् ॥

evam uktvā śiner naptā dīrghabāhur ariṁdamaḥ । rathād ratham abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam ॥

ततः स्वरथमारुह्य पुनरेव महारथः । तावकानवधीत्क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत् ॥

tataḥ svaratham āruhya punar eva mahārathaḥ । tāvakān avadhīt kruddho bhīmasya balam ādadhat ॥