Adhyāya 4

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तत्त्वं कवीन्द्रो राजसत्तम । पुत्रेण धृतराष्ट्रेण ध्यानमन्वगमत्परम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam ukto munis tattvaṁ kavīndro rājasattama । putreṇa dhr̥tarāṣṭreṇa dhyānam anvagamat param ॥

पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं कालवादी महातपाः । असंशयं पार्थिवेन्द्र कालः संक्षिपते जगत् ॥

punar evābravīd vākyaṁ kālavādī mahātapāḥ । asaṁśayaṁ pārthivendra kālaḥ saṁkṣipate jagat ॥

सृजते च पुनर्लोकान्नेह विद्यति शाश्वतम् । ज्ञातीनां च कुरूणां च संबन्धिसुहृदां तथा ॥

sr̥jate ca punar lokān neha vidyati śāśvatam । jñātīnāṁ ca kurūṇāṁ ca saṁbandhisuhr̥dāṁ tathā ॥

धर्म्यं देशय पन्थानं समर्थो ह्यसि वारणे । क्षुद्रं ज्ञातिवधं प्राहुर्मा कुरुष्व ममाप्रियम् ॥

dharmyaṁ deśaya panthānaṁ samartho hy asi vāraṇe । kṣudraṁ jñātivadhaṁ prāhur mā kuruṣva mamāpriyam ॥

कालोऽयं पुत्ररूपेण तव जातो विशां पते । न वधः पूज्यते वेदे हितं नैतत्कथंचन ॥

kālo ’yaṁ putrarūpeṇa tava jāto viśāṁ pate । na vadhaḥ pūjyate vede hitaṁ naitat kathaṁ cana ॥

हन्यात्स एव यो हन्यात्कुलधर्मं स्वकां तनुम् । कालेनोत्पथगन्तासि शक्ये सति यथापथि ॥

hanyāt sa eva yo hanyāt kuladharmaṁ svakāṁ tanum । kālenotpathagantāsi śakye sati yathāpathi ॥

कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम् । अनर्थो राज्यरूपेण त्यज्यतामसुखावहः ॥

kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām । anartho rājyarūpeṇa tyajyatām asukhāvahaḥ ॥

लुप्तप्रज्ञः परेणासि धर्मं दर्शय वै सुतान् । किं ते राज्येन दुर्धर्ष येन प्राप्तोऽसि किल्बिषम् ॥

luptaprajñaḥ pareṇāsi dharmaṁ darśaya vai sutān । kiṁ te rājyena durdharṣa yena prāpto ’si kilbiṣam ॥

यशो धर्मं च कीर्तिं च पालयन्स्वर्गमाप्स्यसि । लभन्तां पाण्डवा राज्यं शमं गच्छन्तु कौरवाः ॥

yaśo dharmaṁ ca kīrtiṁ ca pālayan svargam āpsyasi । labhantāṁ pāṇḍavā rājyaṁ śamaṁ gacchantu kauravāḥ ॥

एवं ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । आक्षिप्य वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्पथेनाप्ययात्पुनः ॥

evaṁ bruvati viprendre dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । ākṣipya vākyaṁ vākyajño vākpathenāpy ayāt punaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यथा भवान्वेद तथास्मि वेत्ता; भावाभावौ विदितौ मे यथावत् । स्वार्थे हि संमुह्यति तात लोको; मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yathā bhavān veda tathāsmi vettā; bhāvābhāvau viditau me yathāvat । svārthe hi saṁmuhyati tāta loko; māṁ cāpi lokātmakam eva viddhi ॥

प्रसादये त्वामतुलप्रभावं; त्वं नो गतिर्दर्शयिता च धीरः । न चापि ते वशगा मे महर्षे; न कल्मषं कर्तुमिहार्हसे माम् ॥

prasādaye tvām atulaprabhāvaṁ; tvaṁ no gatir darśayitā ca dhīraḥ । na cāpi te vaśagā me maharṣe; na kalmaṣaṁ kartum ihārhase mām ॥

त्वं हि धर्मः पवित्रं च यशः कीर्तिर्धृतिः स्मृतिः । कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चासि पितामहः ॥

tvaṁ hi dharmaḥ pavitraṁ ca yaśaḥ kīrtir dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca mānyaś cāsi pitāmahaḥ ॥

व्यास उवाच । वैचित्रवीर्य नृपते यत्ते मनसि वर्तते । अभिधत्स्व यथाकामं छेत्तास्मि तव संशयम् ॥

vyāsa uvāca । vaicitravīrya nr̥pate yat te manasi vartate । abhidhatsva yathākāmaṁ chettāsmi tava saṁśayam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यानि लिङ्गानि संग्रामे भवन्ति विजयिष्यताम् । तानि सर्वाणि भगवञ्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yāni liṅgāni saṁgrāme bhavanti vijayiṣyatām । tāni sarvāṇi bhagavañ śrotum icchāmi tattvataḥ ॥

व्यास उवाच । प्रसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः । पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां प्रवान्ति; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥

vyāsa uvāca । prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ । puṇyā gandhāś cāhutīnāṁ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ॥

गम्भीरघोषाश्च महास्वनाश्च; शङ्खा मृदङ्गाश्च नदन्ति यत्र । विशुद्धरश्मिस्तपनः शशी च; जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥

gambhīraghoṣāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhā mr̥daṅgāś ca nadanti yatra । viśuddharaśmis tapanaḥ śaśī ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ ॥

इष्टा वाचः पृष्ठतो वायसानां; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च । ये पृष्ठतस्ते त्वरयन्ति राज;न्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥

iṣṭā vācaḥ pr̥ṣṭhato vāyasānāṁ; saṁprasthitānāṁ ca gamiṣyatāṁ ca । ye pr̥ṣṭhatas te tvarayanti rājan; ye tv agratas te pratiṣedhayanti ॥

कल्याणवाचः शकुना राजहंसाः; शुकाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च यत्र । प्रदक्षिणाश्चैव भवन्ति संख्ये; ध्रुवं जयं तत्र वदन्ति विप्राः ॥

kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṁsāḥ; śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca yatra । pradakṣiṇāś caiva bhavanti saṁkhye; dhruvaṁ jayaṁ tatra vadanti viprāḥ ॥

अलंकारैः कवचैः केतुभिश्च; मुखप्रसादैर्हेमवर्णैश्च नॄणाम् । भ्राजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस्ते विजयन्ति शत्रून् ॥

alaṁkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiś ca; mukhaprasādair hemavarṇaiś ca nr̥̄ṇām । bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṁ camūs te vijayanti śatrūn ॥

हृष्टा वाचस्तथा सत्त्वं योधानां यत्र भारत । न म्लायन्ते स्रजश्चैव ते तरन्ति रणे रिपून् ॥

hr̥ṣṭā vācas tathā sattvaṁ yodhānāṁ yatra bhārata । na mlāyante srajaś caiva te taranti raṇe ripūn ॥

इष्टो वातः प्रविष्टस्य दक्षिणा प्रविविक्षतः । पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्तात्प्रतिषेधते ॥

iṣṭo vātaḥ praviṣṭasya dakṣiṇā pravivikṣataḥ । paścāt saṁsādhayaty arthaṁ purastāt pratiṣedhate ॥

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धाश्चाविष्कृताः शुभाः । सदा योधाश्च हृष्टाश्च येषां तेषां ध्रुवं जयः ॥

śabdarūparasasparśagandhāś cāviṣkr̥tāḥ śubhāḥ । sadā yodhāś ca hr̥ṣṭāś ca yeṣāṁ teṣāṁ dhruvaṁ jayaḥ ॥

अन्वेव वायवो वान्ति तथाभ्राणि वयांसि च । अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथैवेन्द्रधनूंषि च ॥

anv eva vāyavo vānti tathābhrāṇi vayāṁsi ca । anuplavante meghāś ca tathaivendradhanūṁṣi ca ॥

एतानि जयमानानां लक्षणानि विशां पते । भवन्ति विपरीतानि मुमूर्षूणां जनाधिप ॥

etāni jayamānānāṁ lakṣaṇāni viśāṁ pate । bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṁ janādhipa ॥

अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चितम् । हर्षो योधगणस्यैकं जयलक्षणमुच्यते ॥

alpāyāṁ vā mahatyāṁ vā senāyām iti niścitam । harṣo yodhagaṇasyaikaṁ jayalakṣaṇam ucyate ॥

एको दीर्णो दारयति सेनां सुमहतीमपि । तं दीर्णमनुदीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि ॥

eko dīrṇo dārayati senāṁ sumahatīm api । taṁ dīrṇam anudīryante yodhāḥ śūratamā api ॥

दुर्निवारतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः । अपामिव महावेगस्त्रस्ता मृगगणा इव ॥

durnivāratamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ । apām iva mahāvegas trastā mr̥gagaṇā iva ॥

नैव शक्या समाधातुं संनिपाते महाचमूः । दीर्णा इत्येव दीर्यन्ते योधाः शूरतमा अपि । भीतान्भग्नांश्च संप्रेक्ष्य भयं भूयो विवर्धते ॥

naiva śakyā samādhātuṁ saṁnipāte mahācamūḥ । dīrṇā ity eva dīryante yodhāḥ śūratamā api । bhītān bhagnāṁś ca saṁprekṣya bhayaṁ bhūyo vivardhate ॥

प्रभग्ना सहसा राजन्दिशो विभ्रामिता परैः । नैव स्थापयितुं शक्या शूरैरपि महाचमूः ॥

prabhagnā sahasā rājan diśo vibhrāmitā paraiḥ । naiva sthāpayituṁ śakyā śūrair api mahācamūḥ ॥

संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां महीपतिः । उपायपूर्वं मेधावी यतेत सततोत्थितः ॥

saṁbhr̥tya mahatīṁ senāṁ caturaṅgāṁ mahīpatiḥ । upāyapūrvaṁ medhāvī yateta satatotthitaḥ ॥

उपायविजयं श्रेष्ठमाहुर्भेदेन मध्यमम् । जघन्य एष विजयो यो युद्धेन विशां पते । महादोषः संनिपातस्ततो व्यङ्गः स उच्यते ॥

upāyavijayaṁ śreṣṭham āhur bhedena madhyamam । jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāṁ pate । mahādoṣaḥ saṁnipātas tato vyaṅgaḥ sa ucyate ॥

परस्परज्ञाः संहृष्टा व्यवधूताः सुनिश्चिताः । पञ्चाशदपि ये शूरा मथ्नन्ति महतीं चमूम् । अथ वा पञ्च षट्सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः ॥

parasparajñāḥ saṁhr̥ṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ । pañcāśad api ye śūrā mathnanti mahatīṁ camūm । atha vā pañca ṣaṭ sapta vijayanty anivartinaḥ ॥

न वैनतेयो गरुडः प्रशंसति महाजनम् । दृष्ट्वा सुपर्णोपचितिं महतीमपि भारत ॥

na vainateyo garuḍaḥ praśaṁsati mahājanam । dr̥ṣṭvā suparṇopacitiṁ mahatīm api bhārata ॥

न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति भारत । अध्रुवो हि जयो नाम दैवं चात्र परायणम् । जयन्तो ह्यपि संग्रामे क्षयवन्तो भवन्त्युत ॥

na bāhulyena senāyā jayo bhavati bhārata । adhruvo hi jayo nāma daivaṁ cātra parāyaṇam । jayanto hy api saṁgrāme kṣayavanto bhavanty uta ॥