Adhyāya 49

धृतराष्ट्र उवाच । कथं द्रोणो महेष्वासः पाञ्चाल्यश्चापि पार्षतः । रणे समीयतुर्यत्तौ तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaś cāpi pārṣataḥ । raṇe samīyatur yattau tan mamācakṣva saṁjaya ॥

दिष्टमेव परं मन्ये पौरुषादपि संजय । यत्र शांतनवो भीष्मो नातरद्युधि पाण्डवम् ॥

diṣṭam eva paraṁ manye pauruṣād api saṁjaya । yatra śāṁtanavo bhīṣmo nātarad yudhi pāṇḍavam ॥

भीष्मो हि समरे क्रुद्धो हन्याल्लोकांश्चराचरान् । स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत्संजयौजसा ॥

bhīṣmo hi samare kruddho hanyāl lokāṁś carācarān । sa kathaṁ pāṇḍavaṁ yuddhe nātarat saṁjayaujasā ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्स्थिरो भूत्वा युद्धमेतत्सुदारुणम् । न शक्यः पाण्डवो जेतुं देवैरपि सवासवैः ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājan sthiro bhūtvā yuddham etat sudāruṇam । na śakyaḥ pāṇḍavo jetuṁ devair api savāsavaiḥ ॥

द्रोणस्तु निशितैर्बाणैर्धृष्टद्युम्नमयोधयत् । सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ॥

droṇas tu niśitair bāṇair dhr̥ṣṭadyumnam ayodhayat । sārathiṁ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat ॥

तस्याथ चतुरो वाहांश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः । पीडयामास संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नस्य मारिष ॥

tasyātha caturo vāhāṁś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ । pīḍayām āsa saṁkruddho dhr̥ṣṭadyumnasya māriṣa ॥

धृष्टद्युम्नस्ततो द्रोणं नवत्या निशितैः शरैः । विव्याध प्रहसन्वीरस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tato droṇaṁ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ । vivyādha prahasan vīras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

ततः पुनरमेयात्मा भारद्वाजः प्रतापवान् । शरैः प्रच्छादयामास धृष्टद्युम्नममर्षणम् ॥

tataḥ punar ameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān । śaraiḥ pracchādayām āsa dhr̥ṣṭadyumnam amarṣaṇam ॥

आददे च शरं घोरं पार्षतस्य वधं प्रति । शक्राशनिसमस्पर्शं मृत्युदण्डमिवापरम् ॥

ādade ca śaraṁ ghoraṁ pārṣatasya vadhaṁ prati । śakrāśanisamasparśaṁ mr̥tyudaṇḍam ivāparam ॥

हाहाकारो महानासीत्सर्वसैन्यस्य भारत । तमिषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे ॥

hāhākāro mahān āsīt sarvasainyasya bhārata । tam iṣuṁ saṁdhitaṁ dr̥ṣṭvā bhāradvājena saṁyuge ॥

तत्राद्भुतमपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम् । यदेकः समरे वीरस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ॥

tatrādbhutam apaśyāma dhr̥ṣṭadyumnasya pauruṣam । yad ekaḥ samare vīras tasthau girir ivācalaḥ ॥

तं च दीप्तं शरं घोरमायान्तं मृत्युमात्मनः । चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमोच ह ॥

taṁ ca dīptaṁ śaraṁ ghoram āyāntaṁ mr̥tyum ātmanaḥ । ciccheda śaravr̥ṣṭiṁ ca bhāradvāje mumoca ha ॥

तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । धृष्टद्युम्नेन तत्कर्म कृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम् ॥

tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha । dhr̥ṣṭadyumnena tat karma kr̥taṁ dr̥ṣṭvā suduṣkaram ॥

ततः शक्तिं महावेगां स्वर्णवैडूर्यभूषिताम् । द्रोणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी ॥

tataḥ śaktiṁ mahāvegāṁ svarṇavaiḍūryabhūṣitām । droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī ॥

तामापतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषणाम् । त्रिधा चिक्षेप समरे भारद्वाजो हसन्निव ॥

tām āpatantīṁ sahasā śaktiṁ kanakabhūṣaṇām । tridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasann iva ॥

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । ववर्ष शरवर्षाणि द्रोणं प्रति जनेश्वर ॥

śaktiṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān । vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṁ prati janeśvara ॥

शरवर्षं ततस्तं तु संनिवार्य महायशाः । द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम् ॥

śaravarṣaṁ tatas taṁ tu saṁnivārya mahāyaśāḥ । droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam ॥

स च्छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वीं महायशाः । द्रोणाय प्रेषयामास गिरिसारमयीं बली ॥

sa cchinnadhanvā samare gadāṁ gurvīṁ mahāyaśāḥ । droṇāya preṣayām āsa girisāramayīṁ balī ॥

सा गदा वेगवन्मुक्ता प्रायाद्द्रोणजिघांसया । तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य विक्रमम् ॥

sā gadā vegavan muktā prāyād droṇajighāṁsayā । tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya vikramam ॥

लाघवाद्व्यंसयामास गदां हेमविभूषिताम् । व्यंसयित्वा गदां तां च प्रेषयामास पार्षते ॥

lāghavād vyaṁsayām āsa gadāṁ hemavibhūṣitām । vyaṁsayitvā gadāṁ tāṁ ca preṣayām āsa pārṣate ॥

भल्लान्सुनिशितान्पीतान्स्वर्णपुङ्खाञ्शिलाशितान् । ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥

bhallān suniśitān pītān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān । te tasya kavacaṁ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave ॥

अथान्यद्धनुरादाय धृष्टद्युम्नो महामनाः । द्रोणं युधि पराक्रम्य शरैर्विव्याध पञ्चभिः ॥

athānyad dhanur ādāya dhr̥ṣṭadyumno mahāmanāḥ । droṇaṁ yudhi parākramya śarair vivyādha pañcabhiḥ ॥

रुधिराक्तौ ततस्तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ । वसन्तसमये राजन्पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

rudhirāktau tatas tau tu śuśubhāte nararṣabhau । vasantasamaye rājan puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

अमर्षितस्ततो राजन्पराक्रम्य चमूमुखे । द्रोणो द्रुपदपुत्रस्य पुनश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥

amarṣitas tato rājan parākramya camūmukhe । droṇo drupadaputrasya punaś ciccheda kārmukam ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः संनतपर्वभिः । अवाकिरदमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम् ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । avākirad ameyātmā vr̥ṣṭyā megha ivācalam ॥

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् । अथास्य चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ॥

sārathiṁ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat । athāsya caturo vāhāṁś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

पातयामास समरे सिंहनादं ननाद च । ततोऽपरेण भल्लेन हस्ताच्चापमथाच्छिनत् ॥

pātayām āsa samare siṁhanādaṁ nanāda ca । tato ’pareṇa bhallena hastāc cāpam athācchinat ॥

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । गदापाणिरवारोहत्ख्यापयन्पौरुषं महत् ॥

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ । gadāpāṇir avārohat khyāpayan pauruṣaṁ mahat ॥

तामस्य विशिखैस्तूर्णं पातयामास भारत । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tām asya viśikhais tūrṇaṁ pātayām āsa bhārata । rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat ॥

ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत् । खड्गं च विपुलं दिव्यं प्रगृह्य सुभुजो बली ॥

tataḥ sa vipulaṁ carma śatacandraṁ ca bhānumat । khaḍgaṁ ca vipulaṁ divyaṁ pragr̥hya subhujo balī ॥

अभिदुद्राव वेगेन द्रोणस्य वधकाङ्क्षया । आमिषार्थी यथा सिंहो वने मत्तमिव द्विपम् ॥

abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayā । āmiṣārthī yathā siṁho vane mattam iva dvipam ॥

तत्राद्भुतमपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम् । लाघवं चास्त्रयोगं च बलं बाह्वोश्च भारत ॥

tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya pauruṣam । lāghavaṁ cāstrayogaṁ ca balaṁ bāhvoś ca bhārata ॥

यदेनं शरवर्षेण वारयामास पार्षतम् । न शशाक ततो गन्तुं बलवानपि संयुगे ॥

yad enaṁ śaravarṣeṇa vārayām āsa pārṣatam । na śaśāka tato gantuṁ balavān api saṁyuge ॥

तत्र स्थितमपश्याम धृष्टद्युम्नं महारथम् । वारयाणं शरौघांश्च चर्मणा कृतहस्तवत् ॥

tatra sthitam apaśyāma dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahāratham । vārayāṇaṁ śaraughāṁś ca carmaṇā kr̥tahastavat ॥

ततो भीमो महाबाहुः सहसाभ्यपतद्बली । साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः ॥

tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatad balī । sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ ॥

स द्रोणं निशितैर्बाणै राजन्विव्याध सप्तभिः । पार्षतं च तदा तूर्णमन्यमारोपयद्रथम् ॥

sa droṇaṁ niśitair bāṇai rājan vivyādha saptabhiḥ । pārṣataṁ ca tadā tūrṇam anyam āropayad ratham ॥

ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गं समचोदयत् । सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे ॥

tato duryodhano rājā kaliṅgaṁ samacodayat । sainyena mahatā yuktaṁ bhāradvājasya rakṣaṇe ॥

ततः सा महती सेना कलिङ्गानां जनेश्वर । भीममभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात् ॥

tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṁ janeśvara । bhīmam abhyudyayau tūrṇaṁ tava putrasya śāsanāt ॥

पाञ्चाल्यमभिसंत्यज्य द्रोणोऽपि रथिनां वरः । विराटद्रुपदौ वृद्धौ योधयामास संगतौ । धृष्टद्युम्नोऽपि समरे धर्मराजं समभ्ययात् ॥

pāñcālyam abhisaṁtyajya droṇo ’pi rathināṁ varaḥ । virāṭadrupadau vr̥ddhau yodhayām āsa saṁgatau । dhr̥ṣṭadyumno ’pi samare dharmarājaṁ samabhyayāt ॥

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । कलिङ्गानां च समरे भीमस्य च महात्मनः । जगतः प्रक्षयकरं घोररूपं भयानकम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । kaliṅgānāṁ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ । jagataḥ prakṣayakaraṁ ghorarūpaṁ bhayānakam ॥