Adhyāya 48

धृतराष्ट्र उवाच । एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च । कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । evaṁ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca । kathaṁ praharatāṁ śreṣṭhāḥ saṁprahāraṁ pracakrire ॥

संजय उवाच । समं व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धा रुचिरध्वजाः । अपारमिव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम् ॥

saṁjaya uvāca । samaṁ vyūḍheṣv anīkeṣu saṁnaddhā ruciradhvajāḥ । apāram iva saṁdr̥śya sāgarapratimaṁ balam ॥

तेषां मध्ये स्थितो राजा पुत्रो दुर्योधनस्तव । अब्रवीत्तावकान्सर्वान्युध्यध्वमिति दंशिताः ॥

teṣāṁ madhye sthito rājā putro duryodhanas tava । abravīt tāvakān sarvān yudhyadhvam iti daṁśitāḥ ॥

ते मनः क्रूरमास्थाय समभित्यक्तजीविताः । पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥

te manaḥ krūram āsthāya samabhityaktajīvitāḥ । pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ ॥

ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम् । तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् ॥

tato yuddhaṁ samabhavat tumulaṁ lomaharṣaṇam । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca vyatiṣaktarathadvipam ॥

मुक्तास्तु रथिभिर्बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजनाः । संनिपेतुरकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च ॥

muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ । saṁnipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca ॥

तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य दंशितः । अभिपत्य महाबाहुर्भीष्मो भीमपराक्रमः ॥

tathā pravr̥tte saṁgrāme dhanur udyamya daṁśitaḥ । abhipatya mahābāhur bhīṣmo bhīmaparākramaḥ ॥

सौभद्रे भीमसेने च शैनेये च महारथे । केकये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥

saubhadre bhīmasene ca śaineye ca mahārathe । kekaye ca virāṭe ca dhr̥ṣṭadyumne ca pārṣate ॥

एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभितः । ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः ॥

eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ । vavarṣa śaravarṣāṇi vr̥ddhaḥ kurupitāmahaḥ ॥

प्राकम्पत महाव्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे । सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ॥

prākampata mahāvyūhas tasmin vīrasamāgame । sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān ॥

सादितध्वजनागाश्च हतप्रवरवाजिनः । विप्रयातरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः ॥

sāditadhvajanāgāś ca hatapravaravājinaḥ । viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ ॥

अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् । वार्ष्णेयमब्रवीत्क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः ॥

arjunas tu naravyāghro dr̥ṣṭvā bhīṣmaṁ mahāratham । vārṣṇeyam abravīt kruddho yāhi yatra pitāmahaḥ ॥

एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् । नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः ॥

eṣa bhīṣmaḥ susaṁkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm । nāśayiṣyati suvyaktaṁ duryodhanahite rataḥ ॥

एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन । धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः ॥

eṣa droṇaḥ kr̥paḥ śalyo vikarṇaś ca janārdana । dhārtarāṣṭrāś ca sahitā duryodhanapurogamāḥ ॥

पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना । सोऽहं भीष्मं गमिष्यामि सैन्यहेतोर्जनार्दन ॥

pāñcālān nihaniṣyanti rakṣitā dr̥ḍhadhanvanā । so ’haṁ bhīṣmaṁ gamiṣyāmi sainyahetor janārdana ॥

तमब्रवीद्वासुदेवो यत्तो भव धनंजय । एष त्वा प्रापये वीर पितामहरथं प्रति ॥

tam abravīd vāsudevo yatto bhava dhanaṁjaya । eṣa tvā prāpaye vīra pitāmaharathaṁ prati ॥

एवमुक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम् । प्रापयामास भीष्माय रथं प्रति जनेश्वर ॥

evam uktvā tataḥ śaurī rathaṁ taṁ lokaviśrutam । prāpayām āsa bhīṣmāya rathaṁ prati janeśvara ॥

चञ्चद्बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना । समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना । महता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा ॥

cañcadbahupatākena balākāvarṇavājinā । samucchritamahābhīmanadadvānaraketunā । mahatā meghanādena rathenādityavarcasā ॥

विनिघ्नन्कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः । आयाच्छरान्नुदञ्शीघ्रं सुहृच्छोषविनाशनः ॥

vinighnan kauravānīkaṁ śūrasenāṁś ca pāṇḍavaḥ । āyāc charān nudañ śīghraṁ suhr̥cchoṣavināśanaḥ ॥

तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् । त्रासयानं रणे शूरान्पातयन्तं च सायकैः ॥

tam āpatantaṁ vegena prabhinnam iva vāraṇam । trāsayānaṁ raṇe śūrān pātayantaṁ ca sāyakaiḥ ॥

सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः । सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शांतनवोऽर्जुनम् ॥

saindhavapramukhair guptaḥ prācyasauvīrakekayaiḥ । sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’rjunam ॥

को हि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात् । द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथः संयातुमर्हति ॥

ko hi gāṇḍīvadhanvānam anyaḥ kurupitāmahāt । droṇavaikartanābhyāṁ vā rathaḥ saṁyātum arhati ॥

ततो भीष्मो महाराज कौरवाणां पितामहः । अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समावृणोत् ॥

tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṁ pitāmahaḥ । arjunaṁ saptasaptatyā nārācānāṁ samāvr̥ṇot ॥

द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः । दुर्योधनश्चतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः ॥

droṇaś ca pañcaviṁśatyā kr̥paḥ pañcāśatā śaraiḥ । duryodhanaś catuḥṣaṣṭyā śalyaś ca navabhiḥ śaraiḥ ॥

सैन्धवो नवभिश्चापि शकुनिश्चापि पञ्चभिः । विकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पाण्डवम् ॥

saindhavo navabhiś cāpi śakuniś cāpi pañcabhiḥ । vikarṇo daśabhir bhallai rājan vivyādha pāṇḍavam ॥

स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैः । न विव्यथे महाबाहुर्भिद्यमान इवाचलः ॥

sa tair viddho maheṣvāsaḥ samantān niśitaiḥ śaraiḥ । na vivyathe mahābāhur bhidyamāna ivācalaḥ ॥

स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः । द्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः ॥

sa bhīṣmaṁ pañcaviṁśatyā kr̥paṁ ca navabhiḥ śaraiḥ । droṇaṁ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṁ ca tribhiḥ śaraiḥ ॥

आर्तायनिं त्रिभिर्बाणै राजानं चापि पञ्चभिः । प्रत्यविध्यदमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ ॥

ārtāyaniṁ tribhir bāṇai rājānaṁ cāpi pañcabhiḥ । pratyavidhyad ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha ॥

तं सात्यकिर्विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवव्रुर्धनंजयम् ॥

taṁ sātyakir virāṭaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । draupadeyābhimanyuś ca parivavrur dhanaṁjayam ॥

ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम् । अभ्यवर्षत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः ॥

tato droṇaṁ maheṣvāsaṁ gāṅgeyasya priye ratam । abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṁyuktaḥ saha somakaiḥ ॥

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठस्तूर्णं विव्याध पाण्डवम् । अशीत्या निशितैर्बाणैस्ततोऽक्रोशन्त तावकाः ॥

bhīṣmas tu rathināṁ śreṣṭhas tūrṇaṁ vivyādha pāṇḍavam । aśītyā niśitair bāṇais tato ’krośanta tāvakāḥ ॥

तेषां तु निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टानां प्रहृष्टवत् । प्रविवेश ततो मध्यं रथसिंहः प्रतापवान् ॥

teṣāṁ tu ninadaṁ śrutvā prahr̥ṣṭānāṁ prahr̥ṣṭavat । praviveśa tato madhyaṁ rathasiṁhaḥ pratāpavān ॥

तेषां तु रथसिंहानां मध्यं प्राप्य धनंजयः । चिक्रीड धनुषा राजँल्लक्ष्यं कृत्वा महारथान् ॥

teṣāṁ tu rathasiṁhānāṁ madhyaṁ prāpya dhanaṁjayaḥ । cikrīḍa dhanuṣā rājam̐l lakṣyaṁ kr̥tvā mahārathān ॥

ततो दुर्योधनो राजा भीष्ममाह जनेश्वरः । पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे ॥

tato duryodhano rājā bhīṣmam āha janeśvaraḥ । pīḍyamānaṁ svakaṁ sainyaṁ dr̥ṣṭvā pārthena saṁyuge ॥

एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली । यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति । त्वयि जीवति गाङ्गेये द्रोणे च रथिनां वरे ॥

eṣa pāṇḍusutas tāta kr̥ṣṇena sahito balī । yatatāṁ sarvasainyānāṁ mūlaṁ naḥ parikr̥ntati । tvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṁ vare ॥

त्वत्कृते ह्येष कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो महारथः । न युध्यति रणे पार्थं हितकामः सदा मम ॥

tvatkr̥te hy eṣa karṇo ’pi nyastaśastro mahārathaḥ । na yudhyati raṇe pārthaṁ hitakāmaḥ sadā mama ॥

स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः । एवमुक्तस्ततो राजन्पिता देवव्रतस्तव । धिक्क्षत्रधर्ममित्युक्त्वा ययौ पार्थरथं प्रति ॥

sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ । evam uktas tato rājan pitā devavratas tava । dhik kṣatradharmam ity uktvā yayau pārtharathaṁ prati ॥

उभौ श्वेतहयौ राजन्संसक्तौ दृश्य पार्थिवाः । सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खशब्दांश्च भारत ॥

ubhau śvetahayau rājan saṁsaktau dr̥śya pārthivāḥ । siṁhanādān bhr̥śaṁ cakruḥ śaṅkhaśabdāṁś ca bhārata ॥

द्रौणिर्दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः । परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष ॥

drauṇir duryodhanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajaḥ । parivārya raṇe bhīṣmaṁ sthitā yuddhāya māriṣa ॥

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम् । स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धमवर्तत ॥

tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṁjayam । sthitā yuddhāya mahate tato yuddham avartata ॥

गाङ्गेयस्तु रणे पार्थमानर्छन्नवभिः शरैः । तमर्जुनः प्रत्यविध्यद्दशभिर्मर्मवेधिभिः ॥

gāṅgeyas tu raṇe pārtham ānarchan navabhiḥ śaraiḥ । tam arjunaḥ pratyavidhyad daśabhir marmavedhibhiḥ ॥

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः । अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद्दिशः ॥

tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ । arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayad diśaḥ ॥

शरजालं ततस्तत्तु शरजालेन कौरव । वारयामास पार्थस्य भीष्मः शांतनवस्तथा ॥

śarajālaṁ tatas tat tu śarajālena kaurava । vārayām āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṁtanavas tathā ॥

उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ । निर्विशेषमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥

ubhau paramasaṁhr̥ṣṭāv ubhau yuddhābhinandinau । nirviśeṣam ayudhyetāṁ kr̥tapratikr̥taiṣiṇau ॥

भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि संघशः । शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैः ॥

bhīṣmacāpavimuktāni śarajālāni saṁghaśaḥ । śīryamāṇāny adr̥śyanta bhinnāny arjunasāyakaiḥ ॥

तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि भागशः । गाङ्गेयशरनुन्नानि न्यपतन्त महीतले ॥

tathaivārjunamuktāni śarajālāni bhāgaśaḥ । gāṅgeyaśaranunnāni nyapatanta mahītale ॥

अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्ममार्च्छच्छितैः शरैः । भीष्मोऽपि समरे पार्थं विव्याध त्रिंशता शरैः ॥

arjunaḥ pañcaviṁśatyā bhīṣmam ārcchac chitaiḥ śaraiḥ । bhīṣmo ’pi samare pārthaṁ vivyādha triṁśatā śaraiḥ ॥

अन्योन्यस्य हयान्विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ । रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुररिंदमौ ॥

anyonyasya hayān viddhvā dhvajau ca sumahābalau । ratheṣāṁ rathacakre ca cikrīḍatur ariṁdamau ॥

ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः । वासुदेवं त्रिभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ॥

tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṁ varaḥ । vāsudevaṁ tribhir bāṇair ājaghāna stanāntare ॥

भीष्मचापच्युतैर्बाणैर्निर्विद्धो मधुसूदनः । विरराज रणे राजन्सपुष्प इव किंशुकः ॥

bhīṣmacāpacyutair bāṇair nirviddho madhusūdanaḥ । virarāja raṇe rājan sapuṣpa iva kiṁśukaḥ ॥

ततोऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम् । गाङ्गेयसारथिं संख्ये निर्बिभेद त्रिभिः शरैः ॥

tato ’rjuno bhr̥śaṁ kruddho nirviddhaṁ prekṣya mādhavam । gāṅgeyasārathiṁ saṁkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ ॥

यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति । नाशक्नुतां तदान्योन्यमभिसंधातुमाहवे ॥

yatamānau tu tau vīrāv anyonyasya vadhaṁ prati । nāśaknutāṁ tadānyonyam abhisaṁdhātum āhave ॥

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च । अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात् ॥

maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca । adarśayetāṁ bahudhā sūtasāmarthyalāghavāt ॥

अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ महारथौ । राजन्नन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर्मुहुः ॥

antaraṁ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathau । rājann antaramārgasthau sthitāv āstāṁ muhur muhuḥ ॥

उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं प्रचक्रतुः । तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥

ubhau siṁharavonmiśraṁ śaṅkhaśabdaṁ pracakratuḥ । tathaiva cāpanirghoṣaṁ cakratus tau mahārathau ॥

तयोः शङ्खप्रणादेन रथनेमिस्वनेन च । दारिता सहसा भूमिश्चकम्प च ननाद च ॥

tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemisvanena ca । dāritā sahasā bhūmiś cakampa ca nanāda ca ॥

न तयोरन्तरं कश्चिद्ददृशे भरतर्षभ । बलिनौ समरे शूरावन्योन्यसदृशावुभौ ॥

na tayor antaraṁ kaś cid dadr̥śe bharatarṣabha । balinau samare śūrāv anyonyasadr̥śāv ubhau ॥

चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाः । तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे ॥

cihnamātreṇa bhīṣmaṁ tu prajajñus tatra kauravāḥ । tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṁ cihnamātreṇa jajñire ॥

तयोर्नृवरयो राजन्दृश्य तादृक्पराक्रमम् । विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर्भारत संयुगे ॥

tayor nr̥varayo rājan dr̥śya tādr̥k parākramam । vismayaṁ sarvabhūtāni jagmur bhārata saṁyuge ॥

न तयोर्विवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारत । धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद्वृजिनं क्वचित् ॥

na tayor vivaraṁ kaś cid raṇe paśyati bhārata । dharme sthitasya hi yathā na kaś cid vr̥jinaṁ kva cit ॥

उभौ हि शरजालेन तावदृश्यौ बभूवतुः । प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुरुभौ रणे ॥

ubhau hi śarajālena tāv adr̥śyau babhūvatuḥ । prakāśau ca punas tūrṇaṁ babhūvatur ubhau raṇe ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्च सहर्षिभिः । अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥

tatra devāḥ sagandharvāś cāraṇāś ca saharṣibhiḥ । anyonyaṁ pratyabhāṣanta tayor dr̥ṣṭvā parākramam ॥

न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुमेतौ महारथौ । सदेवासुरगन्धर्वैर्लोकैरपि कथंचन ॥

na śakyau yudhi saṁrabdhau jetum etau mahārathau । sadevāsuragandharvair lokair api kathaṁ cana ॥

आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धमेतन्महाद्भुतम् । नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन ॥

āścaryabhūtaṁ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam । naitādr̥śāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṁ cana ॥

नापि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता । सधनुश्च रथस्थश्च प्रवपन्सायकान्रणे ॥

nāpi śakyo raṇe jetuṁ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā । sadhanuś ca rathasthaś ca pravapan sāyakān raṇe ॥

तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम् । न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम् ॥

tathaiva pāṇḍavaṁ yuddhe devair api durāsadam । na vijetuṁ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam ॥

इति स्म वाचः श्रूयन्ते प्रोच्चरन्त्यस्ततस्ततः । गाङ्गेयार्जुनयोः संख्ये स्तवयुक्ता विशां पते ॥

iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyas tatas tataḥ । gāṅgeyārjunayoḥ saṁkhye stavayuktā viśāṁ pate ॥

त्वदीयास्तु ततो योधाः पाण्डवेयाश्च भारत । अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र पराक्रमे ॥

tvadīyās tu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāś ca bhārata । anyonyaṁ samare jaghnus tayos tatra parākrame ॥

शितधारैस्तथा खड्गैर्विमलैश्च परश्वधैः । शरैरन्यैश्च बहुभिः शस्त्रैर्नानाविधैर्युधि । उभयोः सेनयोर्वीरा न्यकृन्तन्त परस्परम् ॥

śitadhārais tathā khaḍgair vimalaiś ca paraśvadhaiḥ । śarair anyaiś ca bahubhiḥ śastrair nānāvidhair yudhi । ubhayoḥ senayor vīrā nyakr̥ntanta parasparam ॥

वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन्युद्धे सुदारुणे । द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महानासीत्समागमः ॥

vartamāne tathā ghore tasmin yuddhe sudāruṇe । droṇapāñcālyayo rājan mahān āsīt samāgamaḥ ॥