Adhyāya 47

संजय उवाच । क्रौञ्चं ततो महाव्यूहमभेद्यं तनयस्तव । व्यूढं दृष्ट्वा महाघोरं पार्थेनामिततेजसा ॥

saṁjaya uvāca । krauñcaṁ tato mahāvyūham abhedyaṁ tanayas tava । vyūḍhaṁ dr̥ṣṭvā mahāghoraṁ pārthenāmitatejasā ॥

आचार्यमुपसंगम्य कृपं शल्यं च मारिष । सौमदत्तिं विकर्णं च अश्वत्थामानमेव च ॥

ācāryam upasaṁgamya kr̥paṁ śalyaṁ ca māriṣa । saumadattiṁ vikarṇaṁ ca aśvatthāmānam eva ca ॥

दुःशासनादीन्भ्रातॄंश्च स सर्वानेव भारत । अन्यांश्च सुबहूञ्शूरान्युद्धाय समुपागतान् ॥

duḥśāsanādīn bhrātr̥̄ṁś ca sa sarvān eva bhārata । anyāṁś ca subahūñ śūrān yuddhāya samupāgatān ॥

प्राहेदं वचनं काले हर्षयंस्तनयस्तव । नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे शस्त्रास्त्रवेदिनः ॥

prāhedaṁ vacanaṁ kāle harṣayaṁs tanayas tava । nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ ॥

एकैकशः समर्था हि यूयं सर्वे महारथाः । पाण्डुपुत्रान्रणे हन्तुं ससैन्यान्किमु संहताः ॥

ekaikaśaḥ samarthā hi yūyaṁ sarve mahārathāḥ । pāṇḍuputrān raṇe hantuṁ sasainyān kim u saṁhatāḥ ॥

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं पार्थिवसत्तमाः ॥

aparyāptaṁ tad asmākaṁ balaṁ bhīṣmābhirakṣitam । paryāptaṁ tv idam eteṣāṁ balaṁ pārthivasattamāḥ ॥

संस्थानाः शूरसेनाश्च वेणिकाः कुकुरास्तथा । आरेवकास्त्रिगर्ताश्च मद्रका यवनास्तथा ॥

saṁsthānāḥ śūrasenāś ca veṇikāḥ kukurās tathā । ārevakās trigartāś ca madrakā yavanās tathā ॥

शत्रुंजयेन सहितास्तथा दुःशासनेन च । विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकैः ॥

śatruṁjayena sahitās tathā duḥśāsanena ca । vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ ॥

चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पाणिभद्रकैः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः ॥

citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ । bhīṣmam evābhirakṣantu saha sainyapuraskr̥tāḥ ॥

ततो द्रोणश्च भीष्मश्च तव पुत्रश्च मारिष । अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां प्रतिबाधने ॥

tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tava putraś ca māriṣa । avyūhanta mahāvyūhaṁ pāṇḍūnāṁ pratibādhane ॥

भीष्मः सैन्येन महता समन्तात्परिवारितः । ययौ प्रकर्षन्महतीं वाहिनीं सुरराडिव ॥

bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāt parivāritaḥ । yayau prakarṣan mahatīṁ vāhinīṁ surarāḍ iva ॥

तमन्वयान्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् । कुन्तलैश्च दशार्णैश्च मागधैश्च विशां पते ॥

tam anvayān maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān । kuntalaiś ca daśārṇaiś ca māgadhaiś ca viśāṁ pate ॥

विदर्भैर्मेकलैश्चैव कर्णप्रावरणैरपि । सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममाहवशोभिनम् ॥

vidarbhair mekalaiś caiva karṇaprāvaraṇair api । sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmam āhavaśobhinam ॥

गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयोऽथ वसातयः । शकुनिश्च स्वसैन्येन भारद्वाजमपालयत् ॥

gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ । śakuniś ca svasainyena bhāradvājam apālayat ॥

ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोदरैः । अश्वातकैर्विकर्णैश्च तथा शर्मिलकोसलैः ॥

tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ । aśvātakair vikarṇaiś ca tathā śarmilakosalaiḥ ॥

दरदैश्चूचुपैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः । अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम् ॥

daradaiś cūcupaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ । abhyarakṣata saṁhr̥ṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm ॥

भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ वामं पार्श्वमपालयन् ॥

bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa । vindānuvindāv āvantyau vāmaṁ pārśvam apālayan ॥

सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिणः । शतायुश्च श्रुतायुश्च दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः ॥

saumadattiḥ suśarmā ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ । śatāyuś ca śrutāyuś ca dakṣiṇaṁ pārśvam āsthitāḥ ॥

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । महत्या सेनया सार्धं सेनापृष्ठे व्यवस्थिताः ॥

aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ । mahatyā senayā sārdhaṁ senāpr̥ṣṭhe vyavasthitāḥ ॥

पृष्ठगोपास्तु तस्यासन्नानादेश्या जनेश्वराः । केतुमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥

pr̥ṣṭhagopās tu tasyāsan nānādeśyā janeśvarāḥ । ketumān vasudānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ ॥

ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत । दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ताः सिंहनादांश्च नादयन् ॥

tatas te tāvakāḥ sarve hr̥ṣṭā yuddhāya bhārata । dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktāḥ siṁhanādāṁś ca nādayan ॥

तेषां श्रुत्वा तु हृष्टानां कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥

teṣāṁ śrutvā tu hr̥ṣṭānāṁ kuruvr̥ddhaḥ pitāmahaḥ । siṁhanādaṁ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṁ dadhmau pratāpavān ॥

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पेश्यश्च विविधाः परैः । आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥

tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca peśyaś ca vividhāḥ paraiḥ । ānakāś cābhyahanyanta sa śabdas tumulo ’bhavat ॥

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । प्रदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ ॥

tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau । pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkr̥tau ॥

पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ॥

pāñcajanyaṁ hr̥ṣīkeśo devadattaṁ dhanaṁjayaḥ । pauṇḍraṁ dadhmau mahāśaṅkhaṁ bhīmakarmā vr̥kodaraḥ ॥

अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥

anantavijayaṁ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau ॥

काशिराजश्च शैब्यश्च शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महायशाः ॥

kāśirājaś ca śaibyaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ । dhr̥ṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahāyaśāḥ ॥

पाञ्चाल्यश्च महेष्वासो द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः । सर्वे दध्मुर्महाशङ्खान्सिंहनादांश्च नेदिरे ॥

pāñcālyaś ca maheṣvāso draupadyāḥ pañca cātmajāḥ । sarve dadhmur mahāśaṅkhān siṁhanādāṁś ca nedire ॥

स घोषः सुमहांस्तत्र वीरैस्तैः समुदीरितः । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत् ॥

sa ghoṣaḥ sumahāṁs tatra vīrais taiḥ samudīritaḥ । nabhaś ca pr̥thivīṁ caiva tumulo vyanunādayat ॥

एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपाण्डवाः । पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम् ॥

evam ete mahārāja prahr̥ṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ । punar yuddhāya saṁjagmus tāpayānāḥ parasparam ॥