Adhyāya 46

संजय उवाच । कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ । भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा ॥

saṁjaya uvāca । kr̥te ’vahāre sainyānāṁ prathame bharatarṣabha । bhīṣme ca yudhi saṁrabdhe hr̥ṣṭe duryodhane tathā ॥

धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः ॥

dharmarājas tatas tūrṇam abhigamya janārdanam । bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiś caiva janeśvaraiḥ ॥

शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् । वार्ष्णेयमब्रवीद्राजन्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥

śucā paramayā yuktaś cintayānaḥ parājayam । vārṣṇeyam abravīd rājan dr̥ṣṭvā bhīṣmasya vikramam ॥

कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् । शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम् ॥

kr̥ṣṇa paśya maheṣvāsaṁ bhīṣmaṁ bhīmaparākramam । śarair dahantaṁ sainyaṁ me grīṣme kakṣam ivānalam ॥

कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम् ॥

katham enaṁ mahātmānaṁ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum । lelihyamānaṁ sainyaṁ me haviṣmantam ivānalam ॥

एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् । दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम् ॥

etaṁ hi puruṣavyāghraṁ dhanuṣmantaṁ mahābalam । dr̥ṣṭvā vipradrutaṁ sainyaṁ madīyaṁ mārgaṇāhatam ॥

शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे । वरुणः पाशभृच्चापि कुबेरो वा गदाधरः ॥

śakyo jetuṁ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca saṁyuge । varuṇaḥ pāśabhr̥c cāpi kubero vā gadādharaḥ ॥

न तु भीष्मो महातेजाः शक्यो जेतुं महाबलः । सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लवः ॥

na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṁ mahābalaḥ । so ’ham evaṁ gate magno bhīṣmāgādhajale ’plavaḥ ॥

आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव । वनं यास्यामि गोविन्द श्रेयो मे तत्र जीवितुम् ॥

ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya keśava । vanaṁ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum ॥

न त्विमान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे । क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित् ॥

na tv imān pr̥thivīpālān dātuṁ bhīṣmāya mr̥tyave । kṣapayiṣyati senāṁ me kr̥ṣṇa bhīṣmo mahāstravit ॥

यथानलं प्रज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः । विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिको जनः ॥

yathānalaṁ prajvalitaṁ pataṁgāḥ samabhidrutāḥ । vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ ॥

क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातरश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः ॥

kṣayaṁ nīto ’smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī । bhrātaraś caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ ॥

मत्कृते भ्रातृसौहार्दाद्राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात् । जीवितं बहु मन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ॥

matkr̥te bhrātr̥sauhārdād rājyād bhraṣṭās tathā sukhāt । jīvitaṁ bahu manye ’haṁ jīvitaṁ hy adya durlabham ॥

जीवितस्य हि शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् । न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव ॥

jīvitasya hi śeṣeṇa tapas tapsyāmi duścaram । na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava ॥

रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः । घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम् ॥

rathān me bahusāhasrān divyair astrair mahābalaḥ । ghātayaty aniśaṁ bhīṣmaḥ pravarāṇāṁ prahāriṇām ॥

किं नु कृत्वा कृतं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् । मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ॥

kiṁ nu kr̥tvā kr̥taṁ me syād brūhi mādhava māciram । madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam ॥

एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येष महाभुजः । केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥

eko bhīmaḥ paraṁ śaktyā yudhyaty eṣa mahābhujaḥ । kevalaṁ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran ॥

गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः । करोत्यसुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु ॥

gadayā vīraghātinyā yathotsāhaṁ mahāmanāḥ । karoty asukaraṁ karma gajāśvarathapattiṣu ॥

नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष । आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि ॥

nālam eṣa kṣayaṁ kartuṁ parasainyasya māriṣa । ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api ॥

एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते । निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥

eko ’stravit sakhā te ’yaṁ so ’py asmān samupekṣate । nirdahyamānān bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā ॥

दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः ॥

divyāny astrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ । dhakṣyanti kṣatriyān sarvān prayuktāni punaḥ punaḥ ॥

कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः । क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः ॥

kr̥ṣṇa bhīṣmaḥ susaṁrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ । kṣapayiṣyati no nūnaṁ yādr̥śo ’sya parākramaḥ ॥

स त्वं पश्य महेष्वासं योगीष्वर महारथम् । यो भीष्मं शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा ॥

sa tvaṁ paśya maheṣvāsaṁ yogīṣvara mahāratham । yo bhīṣmaṁ śamayet saṁkhye dāvāgniṁ jalado yathā ॥

तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः । स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ति सबान्धवाः ॥

tava prasādād govinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ । svarājyam anusaṁprāptā modiṣyanti sabāndhavāḥ ॥

एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यायन्नास्ते महामनाः । चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः ॥

evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ । ciram antarmanā bhūtvā śokopahatacetanaḥ ॥

शोकार्तं पाण्डवं ज्ञात्वा दुःखेन हतचेतसम् । अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान् ॥

śokārtaṁ pāṇḍavaṁ jñātvā duḥkhena hatacetasam । abravīt tatra govindo harṣayan sarvapāṇḍavān ॥

मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुमर्हसि । यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकस्य धन्विनः ॥

mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṁ śocitum arhasi । yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ ॥

अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महारथः । विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

ahaṁ ca priyakr̥d rājan sātyakiś ca mahārathaḥ । virāṭadrupadau vr̥ddhau dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

तथैव सबलाः सर्वे राजानो राजसत्तम । त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशां पते ॥

tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama । tvatprasādaṁ pratīkṣante tvadbhaktāś ca viśāṁ pate ॥

एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः । सेनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः । शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल ॥

eṣa te pārṣato nityaṁ hitakāmaḥ priye rataḥ । senāpatyam anuprāpto dhr̥ṣṭadyumno mahābalaḥ । śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṁ kila ॥

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा धृष्टद्युम्नं महारथम् । अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः ॥

etac chrutvā tato rājā dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahāratham । abravīt samitau tasyāṁ vāsudevasya śr̥ṇvataḥ ॥

धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वा वक्ष्यामि मारिष । नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम् ॥

dhr̥ṣṭadyumna nibodhedaṁ yat tvā vakṣyāmi māriṣa । nātikramyaṁ bhavet tac ca vacanaṁ mama bhāṣitam ॥

भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमतः । कार्त्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा । तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ ॥

bhavān senāpatir mahyaṁ vāsudevena saṁmataḥ । kārttikeyo yathā nityaṁ devānām abhavat purā । tathā tvam api pāṇḍūnāṁ senānīḥ puruṣarṣabha ॥

स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् । अहं च त्वानुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष ॥

sa tvaṁ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān । ahaṁ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kr̥ṣṇaś ca māriṣa ॥

माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः । ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ ॥

mādrīputrau ca sahitau draupadeyāś ca daṁśitāḥ । ye cānye pr̥thivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha ॥

तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत । अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शंभुना पुरा ॥

tata uddharṣayan sarvān dhr̥ṣṭadyumno ’bhyabhāṣata । ahaṁ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śaṁbhunā purā ॥

रणे भीष्मं तथा द्रोणं कृपं शल्यं जयद्रथम् । सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ॥

raṇe bhīṣmaṁ tathā droṇaṁ kr̥paṁ śalyaṁ jayadratham । sarvān adya raṇe dr̥ptān pratiyotsyāmi pārthiva ॥

अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः । समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने ॥

athotkruṣṭaṁ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavair yuddhadurmadaiḥ । samudyate pārthivendre pārṣate śatrusūdane ॥

तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् । व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः ॥

tam abravīt tataḥ pārthaḥ pārṣataṁ pr̥tanāpatim । vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ ॥

यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत् । तं यथावत्प्रतिव्यूह परानीकविनाशनम् । अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह ॥

yaṁ br̥haspatir indrāya tadā devāsure ’bravīt । taṁ yathāvat prativyūha parānīkavināśanam । adr̥ṣṭapūrvaṁ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha ॥

तथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता इव । प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनंजयम् ॥

tathoktaḥ sa nr̥devena viṣṇur vajrabhr̥tā iva । prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanaṁjayam ॥

आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः । शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥

ādityapathagaḥ ketus tasyādbhutamanoramaḥ । śāsanāt puruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā ॥

इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलंकृतः । आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः । नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष ॥

indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhir alaṁkr̥taḥ । ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ । nr̥tyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa ॥

तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना । बभूव परमोपेतः स्वयंभूरिव भानुना ॥

tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā । babhūva paramopetaḥ svayaṁbhūr iva bhānunā ॥

शिरोऽभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः । कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुष्यास्तां जनेश्वर ॥

śiro ’bhūd drupado rājā mahatyā senayā vr̥taḥ । kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṁ janeśvara ॥

दाशार्णकाः प्रयागाश्च दाशेरकगणैः सह । अनूपगाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ ॥

dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśerakagaṇaiḥ saha । anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṁ bharatarṣabha ॥

पटच्चरैश्च हुण्डैश्च राजन्पौरवकैस्तथा । निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः ॥

paṭaccaraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā । niṣādaiḥ sahitaś cāpi pr̥ṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ ॥

पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः ॥

pakṣau tu bhīmasenaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ ॥

पिशाचा दरदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह । मडका लडकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः ॥

piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍīviṣaiḥ saha । maḍakā laḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parataṅgaṇāḥ ॥

बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत । एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ॥

bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata । ete janapadā rājan dakṣiṇaṁ pakṣam āśritāḥ ॥

अग्निवेष्या जगत्तुण्डाः पलदाशाश्च भारत । शबरास्तुम्बुपाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः । नकुलः सहदेवश्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः ॥

agniveṣyā jagattuṇḍāḥ paladāśāś ca bhārata । śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ । nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṁ pārśvaṁ samāśritāḥ ॥

रथानामयुतं पक्षौ शिरश्च नियुतं तथा । पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्राणि च विंशतिः । ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः ॥

rathānām ayutaṁ pakṣau śiraś ca niyutaṁ tathā । pr̥ṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṁśatiḥ । grīvāyāṁ niyutaṁ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ ॥

पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः । जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः ॥

pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ । jagmuḥ parivr̥tā rājaṁś calanta iva parvatāḥ ॥

जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः । काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ॥

jaghanaṁ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ । kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ ॥

एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः । सूर्योदयनमिच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः ॥

evam etaṁ mahāvyūhaṁ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ । sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṁśitāḥ ॥

तेषामादित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च । श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च ॥

teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca । śvetacchatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca ॥