Adhyāya 45

संजय उवाच । गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे । वर्तमाने महारौद्रे महावीरवरक्षये ॥

saṁjaya uvāca । gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe । vartamāne mahāraudre mahāvīravarakṣaye ॥

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः । भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः ॥

durmukhaḥ kr̥tavarmā ca kr̥paḥ śalyo viviṁśatiḥ । bhīṣmaṁ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ ॥

एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभ । पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः ॥

etair atirathair guptaḥ pañcabhir bharatarṣabha । pāṇḍavānām anīkāni vijagāhe mahārathaḥ ॥

चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारत । भीष्मस्य बहुधा तालश्चरन्केतुरदृश्यत ॥

cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata । bhīṣmasya bahudhā tālaś caran ketur adr̥śyata ॥

शिरांसि च तदा भीष्मो बाहूंश्चापि सहायुधान् । निचकर्त महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः ॥

śirāṁsi ca tadā bhīṣmo bāhūṁś cāpi sahāyudhān । nicakarta mahāvegair bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ । केचिदार्तस्वरं चक्रुर्नागा मर्मणि ताडिताः ॥

nr̥tyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha । ke cid ārtasvaraṁ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ ॥

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः । संयुक्तं रथमास्थाय प्रायाद्भीष्मरथं प्रति ॥

abhimanyuḥ susaṁkruddhaḥ piśaṅgais turagottamaiḥ । saṁyuktaṁ ratham āsthāya prāyād bhīṣmarathaṁ prati ॥

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना । अभ्यवर्षत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान् ॥

jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā । abhyavarṣata bhīṣmaṁ ca tāṁś caiva rathasattamān ॥

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुमाहत्य पत्रिणा । भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुचरैः सह ॥

sa tālaketos tīkṣṇena ketum āhatya patriṇā । bhīṣmeṇa yuyudhe vīras tasya cānucaraiḥ saha ॥

कृतवर्माणमेकेन शल्यं पञ्चभिरायसैः । विद्ध्वा नवभिरानर्छच्छिताग्रैः प्रपितामहम् ॥

kr̥tavarmāṇam ekena śalyaṁ pañcabhir āyasaiḥ । viddhvā navabhir ānarchac chitāgraiḥ prapitāmaham ॥

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक्प्रणिहितेन च । ध्वजमेकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम् ॥

pūrṇāyatavisr̥ṣṭena samyak praṇihitena ca । dhvajam ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam ॥

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना । जहार सारथेः कायाच्छिरः संनतपर्वणा ॥

durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā । jahāra sāratheḥ kāyāc chiraḥ saṁnataparvaṇā ॥

धनुश्चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम् । कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः ॥

dhanuś ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam । kr̥pasya niśitāgreṇa tāṁś ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ ॥

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्निव महारथः । तस्य लाघवमुद्वीक्ष्य तुतुषुर्देवता अपि ॥

jaghāna paramakruddho nr̥tyann iva mahārathaḥ । tasya lāghavam udvīkṣya tutuṣur devatā api ॥

लब्धलक्ष्यतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः । सत्त्ववन्तममन्यन्त साक्षादिव धनंजयम् ॥

labdhalakṣyatayā kārṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ । sattvavantam amanyanta sākṣād iva dhanaṁjayam ॥

तस्य लाघवमार्गस्थमलातसदृशप्रभम् । दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवमिव घोषवत् ॥

tasya lāghavamārgastham alātasadr̥śaprabham । diśaḥ paryapatac cāpaṁ gāṇḍīvam iva ghoṣavat ॥

तमासाद्य महावेगैर्भीष्मो नवभिराशुगैः । विव्याध समरे तूर्णमार्जुनिं परवीरहा ॥

tam āsādya mahāvegair bhīṣmo navabhir āśugaiḥ । vivyādha samare tūrṇam ārjuniṁ paravīrahā ॥

ध्वजं चास्य त्रिभिर्भल्लैश्चिच्छेद परमौजसः । सारथिं च त्रिभिर्बाणैराजघान यतव्रतः ॥

dhvajaṁ cāsya tribhir bhallaiś ciccheda paramaujasaḥ । sārathiṁ ca tribhir bāṇair ājaghāna yatavrataḥ ॥

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिष । विद्ध्वा नाकम्पयत्कार्ष्णिं मैनाकमिव पर्वतम् ॥

tathaiva kr̥tavarmā ca kr̥paḥ śalyaś ca māriṣa । viddhvā nākampayat kārṣṇiṁ mainākam iva parvatam ॥

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर्महारथैः । ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान्प्रति ॥

sa taiḥ parivr̥taḥ śūro dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ । vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathān prati ॥

ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः । ननाद बलवान्कार्ष्णिर्भीष्माय विसृजञ्शरान् ॥

tatas teṣāṁ mahāstrāṇi saṁvārya śaravr̥ṣṭibhiḥ । nanāda balavān kārṣṇir bhīṣmāya visr̥jañ śarān ॥

तत्रास्य सुमहद्राजन्बाह्वोर्बलमदृश्यत । यतमानस्य समरे भीष्ममर्दयतः शरैः ॥

tatrāsya sumahad rājan bāhvor balam adr̥śyata । yatamānasya samare bhīṣmam ardayataḥ śaraiḥ ॥

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मोऽपि प्राहिणोच्छरान् । स तांश्चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ्शरान् ॥

parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo ’pi prāhiṇoc charān । sa tāṁś ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāñ śarān ॥

ततो ध्वजममोघेषुर्भीष्मस्य नवभिः शरैः । चिच्छेद समरे वीरस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

tato dhvajam amogheṣur bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ । ciccheda samare vīras tata uccukruśur janāḥ ॥

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितः । सौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत ॥

sa rājato mahāskandhas tālo hemavibhūṣitaḥ । saubhadraviśikhaiś chinnaḥ papāta bhuvi bhārata ॥

ध्वजं सौभद्रविशिखैः पतितं भरतर्षभ । दृष्ट्वा भीमोऽनदद्धृष्टः सौभद्रमभिहर्षयन् ॥

dhvajaṁ saubhadraviśikhaiḥ patitaṁ bharatarṣabha । dr̥ṣṭvā bhīmo ’nadad dhr̥ṣṭaḥ saubhadram abhiharṣayan ॥

अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च । प्रादुश्चक्रे महारौद्रः क्षणे तस्मिन्महाबलः ॥

atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca । prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasmin mahābalaḥ ॥

ततः शतसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामहः । अवाकिरदमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम् ॥

tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṁ prapitāmahaḥ । avākirad ameyātmā śarāṇāṁ nataparvaṇām ॥

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः । रक्षार्थमभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः ॥

tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । rakṣārtham abhyadhāvanta saubhadraṁ tvaritā rathaiḥ ॥

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । भीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशां पते ॥

virāṭaḥ saha putreṇa dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । bhīmaś ca kekayāś caiva sātyakiś ca viśāṁ pate ॥

जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवो रणे । पाञ्चाल्यं त्रिभिरानर्छत्सात्यकिं निशितैः शरैः ॥

javenāpatatāṁ teṣāṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo raṇe । pāñcālyaṁ tribhir ānarchat sātyakiṁ niśitaiḥ śaraiḥ ॥

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च । ध्वजमेकेन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा ॥

pūrṇāyatavisr̥ṣṭena kṣureṇa niśitena ca । dhvajam ekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā ॥

जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तम । पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात् ॥

jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama । papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt ॥

भीमसेनस्त्रिभिर्विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणे । कृपमेकेन विव्याध कृतवर्माणमष्टभिः ॥

bhīmasenas tribhir viddhvā bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ raṇe । kr̥pam ekena vivyādha kr̥tavarmāṇam aṣṭabhiḥ ॥

प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिरपि दन्तिना । अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिमुत्तरः ॥

pragr̥hītāgrahastena vairāṭir api dantinā । abhyadravata rājānaṁ madrādhipatim uttaraḥ ॥

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथी । शल्यो निवारयामास वेगमप्रतिमं रणे ॥

tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī । śalyo nivārayām āsa vegam apratimaṁ raṇe ॥

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः । पदा युगमधिष्ठाय जघान चतुरो हयान् ॥

tasya kruddhaḥ sa nāgendro br̥hataḥ sādhuvāhinaḥ । padā yugam adhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān ॥

स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिरायसीम् । उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम् ॥

sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatir āyasīm । uttarāntakarīṁ śaktiṁ cikṣepa bhujagopamām ॥

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः । स पपात गजस्कन्धात्प्रमुक्ताङ्कुशतोमरः ॥

tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṁ tamaḥ । sa papāta gajaskandhāt pramuktāṅkuśatomaraḥ ॥

समादाय च शल्योऽसिमवप्लुत्य रथोत्तमात् । वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिच्छेदाथ महाकरम् ॥

samādāya ca śalyo ’sim avaplutya rathottamāt । vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram ॥

भिन्नमर्मा शरव्रातैश्छिन्नहस्तः स वारणः । भीममार्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च ॥

bhinnamarmā śaravrātaiś chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ । bhīmam ārtasvaraṁ kr̥tvā papāta ca mamāra ca ॥

एतदीदृशकं कृत्वा मद्रराजो महारथः । आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः ॥

etad īdr̥śakaṁ kr̥tvā madrarājo mahārathaḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ bhāsvaraṁ kr̥tavarmaṇaḥ ॥

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर्भ्रातरं शुभम् । कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम् । शङ्खः क्रोधात्प्रजज्वाल हविषा हव्यवाडिव ॥

uttaraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā vairāṭir bhrātaraṁ śubham । kr̥tavarmaṇā ca sahitaṁ dr̥ṣṭvā śalyam avasthitam । śaṅkhaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva ॥

स विस्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् । अभ्यधावज्जिघांसन्वै शल्यं मद्राधिपं बली ॥

sa visphārya mahac cāpaṁ kārtasvaravibhūṣitam । abhyadhāvaj jighāṁsan vai śalyaṁ madrādhipaṁ balī ॥

महता रथवंशेन समन्तात्परिवारितः । सृजन्बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ॥

mahatā rathavaṁśena samantāt parivāritaḥ । sr̥jan bāṇamayaṁ varṣaṁ prāyāc chalyarathaṁ prati ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् । तावकानां रथाः सप्त समन्तात्पर्यवारयन् । मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम् ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya mattavāraṇavikramam । tāvakānāṁ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan । madrarājaṁ parīpsanto mr̥tyor daṁṣṭrāntaraṁ gatam ॥

ततो भीष्मो महाबाहुर्विनद्य जलदो यथा । तालमात्रं धनुर्गृह्य शङ्खमभ्यद्रवद्रणे ॥

tato bhīṣmo mahābāhur vinadya jalado yathā । tālamātraṁ dhanur gr̥hya śaṅkham abhyadravad raṇe ॥

तमुद्यतमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् । संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः ॥

tam udyatam udīkṣyātha maheṣvāsaṁ mahābalam । saṁtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ ॥

तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः । भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत ॥

tatrārjunaḥ saṁtvaritaḥ śaṅkhasyāsīt puraḥsaraḥ । bhīṣmād rakṣyo ’yam adyeti tato yuddham avartata ॥

हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् । तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः ॥

hāhākāro mahān āsīd yodhānāṁ yudhi yudhyatām । tejas tejasi saṁpr̥ktam ity evaṁ vismayaṁ yayuḥ ॥

अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् । शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ ॥

atha śalyo gadāpāṇir avatīrya mahārathāt । śaṅkhasya caturo vāhān ahanad bharatarṣabha ॥

स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खड्गमादाय विद्रुतः । बीभत्सोः स्यन्दनं प्राप्य ततः शान्तिमविन्दत ॥

sa hatāśvād rathāt tūrṇaṁ khaḍgam ādāya vidrutaḥ । bībhatsoḥ syandanaṁ prāpya tataḥ śāntim avindata ॥

ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः । यैरन्तरिक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृतम् ॥

tato bhīṣmarathāt tūrṇam utpatanti patatriṇaḥ । yair antarikṣaṁ bhūmiś ca sarvataḥ samavastr̥tam ॥

पाञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् । भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास मार्गणैः ॥

pāñcālān atha matsyāṁś ca kekayāṁś ca prabhadrakān । bhīṣmaḥ praharatāṁ śreṣṭhaḥ pātayām āsa mārgaṇaiḥ ॥

उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम् । अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् । प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् ॥

utsr̥jya samare tūrṇaṁ pāṇḍavaṁ savyasācinam । abhyadravata pāñcālyaṁ drupadaṁ senayā vr̥tam । priyaṁ saṁbandhinaṁ rājañ śarān avakiran bahūn ॥

अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये । शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह । अतिष्ठत रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥

agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye । śaradagdhāny adr̥śyanta sainyāni drupadasya ha । atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ ॥

मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तमिव तेजसा । न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम् ॥

madhyaṁdine yathādityaṁ tapantam iva tejasā । na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṁ nirīkṣitum ॥

वीक्षां चक्रुः समन्तात्ते पाण्डवा भयपीडिताः । त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव ॥

vīkṣāṁ cakruḥ samantāt te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ । trātāraṁ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva ॥

हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते । हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत ॥

hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite । hāhākāro mahān āsīt pāṇḍusainyeṣu bhārata ॥

ततो भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥

tato bhīṣmaḥ śāṁtanavo nityaṁ maṇḍalakārmukaḥ । mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva ॥

शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः । जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥

śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ । jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata ॥

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः । प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन ॥

tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ । prāpte cāstaṁ dinakare na prājñāyata kiṁ cana ॥

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे । अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ॥

bhīṣmaṁ ca samudīryantaṁ dr̥ṣṭvā pārthā mahāhave । avahāram akurvanta sainyānāṁ bharatarṣabha ॥