Adhyāya 44

संजय उवाच । राजञ्शतसहस्राणि तत्र तत्र तदा तदा । निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥

saṁjaya uvāca । rājañ śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā । nirmaryādaṁ prayuddhāni tat te vakṣyāmi bhārata ॥

न पुत्रः पितरं जज्ञे न पिता पुत्रमौरसम् । न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्रीयं न च मातुलः ॥

na putraḥ pitaraṁ jajñe na pitā putram aurasam । na bhrātā bhrātaraṁ tatra svasrīyaṁ na ca mātulaḥ ॥

मातुलं न च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा । आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥

mātulaṁ na ca svasrīyo na sakhāyaṁ sakhā tathā । āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha ॥

रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः । अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ ॥

rathānīkaṁ naravyāghrāḥ ke cid abhyapatan rathaiḥ । abhajyanta yugair eva yugāni bharatarṣabha ॥

रथेषाश्च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैः । संहताः संहतैः केचित्परस्परजिघांसवः ॥

ratheṣāś ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ । saṁhatāḥ saṁhataiḥ ke cit parasparajighāṁsavaḥ ॥

न शेकुश्चलितुं केचित्संनिपत्य रथा रथैः । प्रभिन्नास्तु महाकायाः संनिपत्य गजा गजैः ॥

na śekuś calituṁ ke cit saṁnipatya rathā rathaiḥ । prabhinnās tu mahākāyāḥ saṁnipatya gajā gajaiḥ ॥

बहुधादारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम् । सतोमरपताकैश्च वारणाः परवारणैः ॥

bahudhādārayan kruddhā viṣāṇair itaretaram । satomarapatākaiś ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ ॥

अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः । दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः ॥

abhisr̥tya mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ । dantair abhihatās tatra cukruśuḥ paramāturāḥ ॥

अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्त्राङ्कुशसमाहताः । सुप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः ॥

abhinītāś ca śikṣābhis tottrāṅkuśasamāhatāḥ । suprabhinnāḥ prabhinnānāṁ saṁmukhābhimukhā yayuḥ ॥

प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः । क्रौञ्चवन्निनदं मुक्त्वा प्राद्रवन्त ततस्ततः ॥

prabhinnair api saṁsaktāḥ ke cit tatra mahāgajāḥ । krauñcavan ninadaṁ muktvā prādravanta tatas tataḥ ॥

सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः । ऋष्टितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः ॥

samyak praṇītā nāgāś ca prabhinnakaraṭāmukhāḥ । r̥ṣṭitomaranārācair nirviddhā varavāraṇāḥ ॥

विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः । प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान् ॥

vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ । prādravanta diśaḥ ke cin nadanto bhairavān ravān ॥

गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः । ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वधैः ॥

gajānāṁ pādarakṣās tu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ । r̥ṣṭibhiś ca dhanurbhiś ca vimalaiś ca paraśvadhaiḥ ॥

गदाभिर्मुसलैश्चैव भिण्डिपालैः सतोमरैः । आयसैः परिघैश्चैव निस्त्रिंशैर्विमलैः शितैः ॥

gadābhir musalaiś caiva bhiṇḍipālaiḥ satomaraiḥ । āyasaiḥ parighaiś caiva nistriṁśair vimalaiḥ śitaiḥ ॥

प्रगृहीतैः सुसंरब्धा धावमानास्ततस्ततः । व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः ॥

pragr̥hītaiḥ susaṁrabdhā dhāvamānās tatas tataḥ । vyadr̥śyanta mahārāja parasparajighāṁsavaḥ ॥

राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः । प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम् ॥

rājamānāś ca nistriṁśāḥ saṁsiktā naraśoṇitaiḥ । pratyadr̥śyanta śūrāṇām anyonyam abhidhāvatām ॥

अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः । संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु ॥

avakṣiptāvadhūtānām asīnāṁ vīrabāhubhiḥ । saṁjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṁ paramarmasu ॥

गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः । दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः ॥

gadāmusalarugṇānāṁ bhinnānāṁ ca varāsibhiḥ । dantidantāvabhinnānāṁ mr̥ditānāṁ ca dantibhiḥ ॥

तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् । शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत ॥

tatra tatra naraughāṇāṁ krośatām itaretaram । śuśruvur dāruṇā vācaḥ pretānām iva bhārata ॥

हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः । हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिदुद्रुवुः ॥

hayair api hayārohāś cāmarāpīḍadhāribhiḥ । haṁsair iva mahāvegair anyonyam abhidudruvuḥ ॥

तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः । आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ॥

tair vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ । āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṁpetur bhujagopamāḥ ॥

अश्वैरग्र्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथान् । शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः ॥

aśvair agryajavaiḥ ke cid āplutya mahato rathān । śirāṁsy ādadire vīrā rathinām aśvasādinaḥ ॥

बहूनपि हयारोहान्भल्लैः संनतपर्वभिः । रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान् ॥

bahūn api hayārohān bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ । rathī jaghāna saṁprāpya bāṇagocaram āgatān ॥

नगमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः । पादैरेवावमृद्नन्त मत्ताः कनकभूषणाः ॥

nagameghapratīkāśāś cākṣipya turagān gajāḥ । pādair evāvamr̥dnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ ॥

पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः । प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः ॥

pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣv api ca vāraṇāḥ । prāsair vinihatāḥ ke cid vineduḥ paramāturāḥ ॥

साश्वारोहान्हयान्केचिदुन्मथ्य वरवारणाः । सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति ॥

sāśvārohān hayān ke cid unmathya varavāraṇāḥ । sahasā cikṣipus tatra saṁkule bhairave sati ॥

साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्द्विपाः । रथौघानवमृद्नन्तः सध्वजान्परिचक्रमुः ॥

sāśvārohān viṣāṇāgrair utkṣipya turagān dvipāḥ । rathaughān avamr̥dnantaḥ sadhvajān paricakramuḥ ॥

पुंस्त्वादभिमदत्वाच्च केचिदत्र महागजाः । साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा ॥

puṁstvād abhimadatvāc ca ke cid atra mahāgajāḥ । sāśvārohān hayāñ jaghnuḥ karaiḥ sacaraṇais tathā ॥

केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः । विकर्षन्तो दिशः सर्वाः समीयुः सर्वशब्दगाः ॥

ke cid ākṣipya kariṇaḥ sāśvān api rathān karaiḥ । vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ ॥

आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः । नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ॥

āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṁpetur bhujagopamāḥ । narāśvakāyān nirbhidya lauhāni kavacāni ca ॥

निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः । महोल्काप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशां पते ॥

nipetur vimalāḥ śaktyo vīrabāhubhir arpitāḥ । maholkāpratimā ghorās tatra tatra viśāṁ pate ॥

द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मशयैरपि । विकोशैर्विमलैः खड्गैरभिजघ्नुः परान्रणे ॥

dvīpicarmāvanaddhaiś ca vyāghracarmaśayair api । vikośair vimalaiḥ khaḍgair abhijaghnuḥ parān raṇe ॥

अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम् । विदर्शयन्तः संपेतुः खड्गचर्मपरश्वधैः ॥

abhiplutam abhikruddham ekapārśvāvadāritam । vidarśayantaḥ saṁpetuḥ khaḍgacarmaparaśvadhaiḥ ॥

शक्तिभिर्दारिताः केचित्संछिन्नाश्च परश्वधैः । हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः ॥

śaktibhir dāritāḥ ke cit saṁchinnāś ca paraśvadhaiḥ । hastibhir mr̥ditāḥ ke cit kṣuṇṇāś cānye turaṁgamaiḥ ॥

रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ता निशितैः शरैः । विक्रोशन्ति नरा राजंस्तत्र तत्र स्म बान्धवान् ॥

rathaneminikr̥ttāś ca nikr̥ttā niśitaiḥ śaraiḥ । vikrośanti narā rājaṁs tatra tatra sma bāndhavān ॥

पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बान्धवैः । मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे ॥

putrān anye pitr̥̄n anye bhrātr̥̄ṁś ca saha bāndhavaiḥ । mātulān bhāgineyāṁś ca parān api ca saṁyuge ॥

विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत । बाहुभिः सुभुजाच्छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः । क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः ॥

vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāś ca bhārata । bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ । krandantaḥ samadr̥śyanta tr̥ṣitā jīvitepsavaḥ ॥

तृष्णापरिगताः केचिदल्पसत्त्वा विशां पते । भूमौ निपतिताः संख्ये जलमेव ययाचिरे ॥

tr̥ṣṇāparigatāḥ ke cid alpasattvā viśāṁ pate । bhūmau nipatitāḥ saṁkhye jalam eva yayācire ॥

रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत । व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान् ॥

rudhiraughapariklinnāḥ kliśyamānāś ca bhārata । vyanindan bhr̥śam ātmānaṁ tava putrāṁś ca saṁgatān ॥

अपरे क्षत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम् । नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष । तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्र तत्र परस्परम् ॥

apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kr̥tavairāḥ parasparam । naiva śastraṁ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa । tarjayanti ca saṁhr̥ṣṭās tatra tatra parasparam ॥

निर्दश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वदशनच्छदान् । भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्त्रैः प्रेक्षन्ते च परस्परम् ॥

nirdaśya daśanaiś cāpi krodhāt svadaśanacchadān । bhrukuṭīkuṭilair vaktraiḥ prekṣante ca parasparam ॥

अपरे क्लिश्यमानास्तु व्रणार्ताः शरपीडिताः । निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः ॥

apare kliśyamānās tu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥ । niṣkūjāḥ samapadyanta dr̥ḍhasattvā mahābalāḥ ॥

अन्ये तु विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे । प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः । अशोभन्त महाराज पुष्पिता इव किंशुकाः ॥

anye tu virathāḥ śūrā ratham anyasya saṁyuge । prārthayānā nipatitāḥ saṁkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ । aśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṁśukāḥ ॥

संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः । वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये ॥

saṁbabhūvur anīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ । vartamāne mahābhīme tasmin vīravarakṣaye ॥

अहनत्तु पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे । स्वस्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥

ahanat tu pitā putraṁ putraś ca pitaraṁ raṇe । svasrīyo mātulaṁ cāpi svasrīyaṁ cāpi mātulaḥ ॥

सखायं च सखा राजन्संबन्धी बान्धवं तथा । एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह ॥

sakhāyaṁ ca sakhā rājan saṁbandhī bāndhavaṁ tathā । evaṁ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

वर्तमाने भये तस्मिन्निर्मर्यादे महाहवे । भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत ॥

vartamāne bhaye tasmin nirmaryāde mahāhave । bhīṣmam āsādya pārthānāṁ vāhinī samakampata ॥

केतुना पञ्चतारेण तालेन भरतर्षभ । राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे । बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा ॥

ketunā pañcatāreṇa tālena bharatarṣabha । rājatena mahābāhur ucchritena mahārathe । babhau bhīṣmas tadā rājaṁś candramā iva meruṇā ॥