Adhyāya 3

व्यास उवाच । खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः । अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वने द्रुमाः ॥

vyāsa uvāca । kharā goṣu prajāyante ramante mātr̥bhiḥ sutāḥ । anārtavaṁ puṣpaphalaṁ darśayanti vane drumāḥ ॥

गर्भिण्यो राजपुत्र्यश्च जनयन्ति विभीषणान् । क्रव्यादान्पक्षिणश्चैव गोमायूनपरान्मृगान् ॥

garbhiṇyo rājaputryaś ca janayanti vibhīṣaṇān । kravyādān pakṣiṇaś caiva gomāyūn aparān mr̥gān ॥

त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादा द्विमेहनाः । द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः ॥

triviṣāṇāś caturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ । dviśīrṣāś ca dvipucchāś ca daṁṣṭriṇaḥ paśavo ’śivāḥ ॥

जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः । त्रिपदाः शिखिनस्तार्क्ष्याश्चतुर्दंष्ट्रा विषाणिनः ॥

jāyante vivr̥tāsyāś ca vyāharanto ’śivā giraḥ । tripadāḥ śikhinas tārkṣyāś caturdaṁṣṭrā viṣāṇinaḥ ॥

तथैवान्याश्च दृश्यन्ते स्त्रियश्च ब्रह्मवादिनाम् । वैनतेयान्मयूरांश्च जनयन्त्यः पुरे तव ॥

tathaivānyāś ca dr̥śyante striyaś ca brahmavādinām । vainateyān mayūrāṁś ca janayantyaḥ pure tava ॥

गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते । क्रकराञ्शारिकाश्चैव शुकांश्चाशुभवादिनः ॥

govatsaṁ vaḍavā sūte śvā sr̥gālaṁ mahīpate । krakarāñ śārikāś caiva śukāṁś cāśubhavādinaḥ ॥

स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्च कन्यकाः । ता जातमात्रा नृत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च ॥

striyaḥ kāś cit prajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ । tā jātamātrā nr̥tyanti gāyanti ca hasanti ca ॥

पृथग्जनस्य कुडकाः स्तनपाः स्तेनवेश्मनि । नृत्यन्ति परिगायन्ति वेदयन्तो महद्भयम् ॥

pr̥thagjanasya kuḍakāḥ stanapāḥ stenaveśmani । nr̥tyanti parigāyanti vedayanto mahad bhayam ॥

प्रतिमाश्चालिखन्त्यन्ये सशस्त्राः कालचोदिताः । अन्योन्यमभिधावन्ति शिशवो दण्डपाणयः । उपरुन्धन्ति कृत्वा च नगराणि युयुत्सवः ॥

pratimāś cālikhanty anye saśastrāḥ kālacoditāḥ । anyonyam abhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ । uparundhanti kr̥tvā ca nagarāṇi yuyutsavaḥ ॥

पद्मोत्पलानि वृक्षेषु जायन्ते कुमुदानि च । विष्वग्वाताश्च वान्त्युग्रा रजो न व्युपशाम्यति ॥

padmotpalāni vr̥kṣeṣu jāyante kumudāni ca । viṣvagvātāś ca vānty ugrā rajo na vyupaśāmyati ॥

अभीक्ष्णं कम्पते भूमिरर्कं राहुस्तथाग्रसत् । श्वेतो ग्रहस्तथा चित्रां समतिक्रम्य तिष्ठति ॥

abhīkṣṇaṁ kampate bhūmir arkaṁ rāhus tathāgrasat । śveto grahas tathā citrāṁ samatikramya tiṣṭhati ॥

अभावं हि विशेषेण कुरूणां प्रतिपश्यति । धूमकेतुर्महाघोरः पुष्यमाक्रम्य तिष्ठति ॥

abhāvaṁ hi viśeṣeṇa kurūṇāṁ pratipaśyati । dhūmaketur mahāghoraḥ puṣyam ākramya tiṣṭhati ॥

सेनयोरशिवं घोरं करिष्यति महाग्रहः । मघास्वङ्गारको वक्रः श्रवणे च बृहस्पतिः ॥

senayor aśivaṁ ghoraṁ kariṣyati mahāgrahaḥ । maghāsv aṅgārako vakraḥ śravaṇe ca br̥haspatiḥ ॥

भाग्यं नक्षत्रमाक्रम्य सूर्यपुत्रेण पीड्यते । शुक्रः प्रोष्ठपदे पूर्वे समारुह्य विशां पते । उत्तरे तु परिक्रम्य सहितः प्रत्युदीक्षते ॥

bhāgyaṁ nakṣatram ākramya sūryaputreṇa pīḍyate । śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya viśāṁ pate । uttare tu parikramya sahitaḥ pratyudīkṣate ॥

श्यामो ग्रहः प्रज्वलितः सधूमः सहपावकः । ऐन्द्रं तेजस्वि नक्षत्रं ज्येष्ठामाक्रम्य तिष्ठति ॥

śyāmo grahaḥ prajvalitaḥ sadhūmaḥ sahapāvakaḥ । aindraṁ tejasvi nakṣatraṁ jyeṣṭhām ākramya tiṣṭhati ॥

ध्रुवः प्रज्वलितो घोरमपसव्यं प्रवर्तते । चित्रास्वात्यन्तरे चैव धिष्ठितः परुषो ग्रहः ॥

dhruvaḥ prajvalito ghoram apasavyaṁ pravartate । citrāsvātyantare caiva dhiṣṭhitaḥ paruṣo grahaḥ ॥

वक्रानुवक्रं कृत्वा च श्रवणे पावकप्रभः । ब्रह्मराशिं समावृत्य लोहिताङ्गो व्यवस्थितः ॥

vakrānuvakraṁ kr̥tvā ca śravaṇe pāvakaprabhaḥ । brahmarāśiṁ samāvr̥tya lohitāṅgo vyavasthitaḥ ॥

सर्वसस्यप्रतिच्छन्ना पृथिवी फलमालिनी । पञ्चशीर्षा यवाश्चैव शतशीर्षाश्च शालयः ॥

sarvasasyapraticchannā pr̥thivī phalamālinī । pañcaśīrṣā yavāś caiva śataśīrṣāś ca śālayaḥ ॥

प्रधानाः सर्वलोकस्य यास्वायत्तमिदं जगत् । ता गावः प्रस्नुता वत्सैः शोणितं प्रक्षरन्त्युत ॥

pradhānāḥ sarvalokasya yāsv āyattam idaṁ jagat । tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṁ prakṣaranty uta ॥

निश्चेरुरपिधानेभ्यः खड्गाः प्रज्वलिता भृशम् । व्यक्तं पश्यन्ति शस्त्राणि संग्रामं समुपस्थितम् ॥

niścerur apidhānebhyaḥ khaḍgāḥ prajvalitā bhr̥śam । vyaktaṁ paśyanti śastrāṇi saṁgrāmaṁ samupasthitam ॥

अग्निवर्णा यथा भासः शस्त्राणामुदकस्य च । कवचानां ध्वजानां च भविष्यति महान्क्षयः ॥

agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇām udakasya ca । kavacānāṁ dhvajānāṁ ca bhaviṣyati mahān kṣayaḥ ॥

दिक्षु प्रज्वलितास्याश्च व्याहरन्ति मृगद्विजाः । अत्याहितं दर्शयन्तो वेदयन्ति महद्भयम् ॥

dikṣu prajvalitāsyāś ca vyāharanti mr̥gadvijāḥ । atyāhitaṁ darśayanto vedayanti mahad bhayam ॥

एकपक्षाक्षिचरणः शकुनिः खचरो निशि । रौद्रं वदति संरब्धः शोणितं छर्दयन्मुहुः ॥

ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ khacaro niśi । raudraṁ vadati saṁrabdhaḥ śoṇitaṁ chardayan muhuḥ ॥

ग्रहौ ताम्रारुणशिखौ प्रज्वलन्ताविव स्थितौ । सप्तर्षीणामुदाराणां समवच्छाद्य वै प्रभाम् ॥

grahau tāmrāruṇaśikhau prajvalantāv iva sthitau । saptarṣīṇām udārāṇāṁ samavacchādya vai prabhām ॥

संवत्सरस्थायिनौ च ग्रहौ प्रज्वलितावुभौ । विशाखयोः समीपस्थौ बृहस्पतिशनैश्चरौ ॥

saṁvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāv ubhau । viśākhayoḥ samīpasthau br̥haspatiśanaiścarau ॥

कृत्तिकासु ग्रहस्तीव्रो नक्षत्रे प्रथमे ज्वलन् । वपूंष्यपहरन्भासा धूमकेतुरिव स्थितः ॥

kr̥ttikāsu grahas tīvro nakṣatre prathame jvalan । vapūṁṣy apaharan bhāsā dhūmaketur iva sthitaḥ ॥

त्रिषु पूर्वेषु सर्वेषु नक्षत्रेषु विशां पते । बुधः संपततेऽभीक्ष्णं जनयन्सुमहद्भयम् ॥

triṣu pūrveṣu sarveṣu nakṣatreṣu viśāṁ pate । budhaḥ saṁpatate ’bhīkṣṇaṁ janayan sumahad bhayam ॥

चतुर्दशीं पञ्चदशीं भूतपूर्वां च षोडशीम् । इमां तु नाभिजानामि अमावास्यां त्रयोदशीम् ॥

caturdaśīṁ pañcadaśīṁ bhūtapūrvāṁ ca ṣoḍaśīm । imāṁ tu nābhijānāmi amāvāsyāṁ trayodaśīm ॥

चन्द्रसूर्यावुभौ ग्रस्तावेकमासे त्रयोदशीम् । अपर्वणि ग्रहावेतौ प्रजाः संक्षपयिष्यतः ॥

candrasūryāv ubhau grastāv ekamāse trayodaśīm । aparvaṇi grahāv etau prajāḥ saṁkṣapayiṣyataḥ ॥

रजोवृता दिशः सर्वाः पांसुवर्षैः समन्ततः । उत्पातमेघा रौद्राश्च रात्रौ वर्षन्ति शोणितम् ॥

rajovr̥tā diśaḥ sarvāḥ pāṁsuvarṣaiḥ samantataḥ । utpātameghā raudrāś ca rātrau varṣanti śoṇitam ॥

मांसवर्षं पुनस्तीव्रमासीत्कृष्णचतुर्दशीम् । अर्धरात्रे महाघोरमतृप्यंस्तत्र राक्षसाः ॥

māṁsavarṣaṁ punas tīvram āsīt kr̥ṣṇacaturdaśīm । ardharātre mahāghoram atr̥pyaṁs tatra rākṣasāḥ ॥

प्रतिस्रोतोऽवहन्नद्यः सरितः शोणितोदकाः । फेनायमानाः कूपाश्च नर्दन्ति वृषभा इव । पतन्त्युल्काः सनिर्घाताः शुष्काशनिविमिश्रिताः ॥

pratisroto ’vahan nadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ । phenāyamānāḥ kūpāś ca nardanti vr̥ṣabhā iva । patanty ulkāḥ sanirghātāḥ śuṣkāśanivimiśritāḥ ॥

अद्य चैव निशां व्युष्टामुदये भानुराहतः । ज्वलन्तीभिर्महोल्काभिश्चतुर्भिः सर्वतोदिशम् ॥

adya caiva niśāṁ vyuṣṭām udaye bhānur āhataḥ । jvalantībhir maholkābhiś caturbhiḥ sarvatodiśam ॥

आदित्यमुपतिष्ठद्भिस्तत्र चोक्तं महर्षिभिः । भूमिपालसहस्राणां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥

ādityam upatiṣṭhadbhis tatra coktaṁ maharṣibhiḥ । bhūmipālasahasrāṇāṁ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ॥

कैलासमन्दराभ्यां तु तथा हिमवतो गिरेः । सहस्रशो महाशब्दं शिखराणि पतन्ति च ॥

kailāsamandarābhyāṁ tu tathā himavato gireḥ । sahasraśo mahāśabdaṁ śikharāṇi patanti ca ॥

महाभूता भूमिकम्पे चतुरः सागरान्पृथक् । वेलामुद्वर्तयन्ति स्म क्षोभयन्तः पुनः पुनः ॥

mahābhūtā bhūmikampe caturaḥ sāgarān pr̥thak । velām udvartayanti sma kṣobhayantaḥ punaḥ punaḥ ॥

वृक्षानुन्मथ्य वान्त्युग्रा वाताः शर्करकर्षिणः । पतन्ति चैत्यवृक्षाश्च ग्रामेषु नगरेषु च ॥

vr̥kṣān unmathya vānty ugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ । patanti caityavr̥kṣāś ca grāmeṣu nagareṣu ca ॥

पीतलोहितनीलश्च ज्वलत्यग्निर्हुतो द्विजैः । वामार्चिः शावगन्धी च धूमप्रायः खरस्वनः । स्पर्शा गन्धा रसाश्चैव विपरीता महीपते ॥

pītalohitanīlaś ca jvalaty agnir huto dvijaiḥ । vāmārciḥ śāvagandhī ca dhūmaprāyaḥ kharasvanaḥ । sparśā gandhā rasāś caiva viparītā mahīpate ॥

धूमायन्ते ध्वजा राज्ञां कम्पमाना मुहुर्मुहुः । मुञ्चन्त्यङ्गारवर्षाणि भेर्योऽथ पटहास्तथा ॥

dhūmāyante dhvajā rājñāṁ kampamānā muhur muhuḥ । muñcanty aṅgāravarṣāṇi bheryo ’tha paṭahās tathā ॥

प्रासादशिखराग्रेषु पुरद्वारेषु चैव हि । गृध्राः परिपतन्त्युग्रा वामं मण्डलमाश्रिताः ॥

prāsādaśikharāgreṣu puradvāreṣu caiva hi । gr̥dhrāḥ paripatanty ugrā vāmaṁ maṇḍalam āśritāḥ ॥

पक्वापक्वेति सुभृशं वावाश्यन्ते वयांसि च । निलीयन्ते ध्वजाग्रेषु क्षयाय पृथिवीक्षिताम् ॥

pakvāpakveti subhr̥śaṁ vāvāśyante vayāṁsi ca । nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pr̥thivīkṣitām ॥

ध्यायन्तः प्रकिरन्तश्च वालान्वेपथुसंयुताः । रुदन्ति दीनास्तुरगा मातङ्गाश्च सहस्रशः ॥

dhyāyantaḥ prakirantaś ca vālān vepathusaṁyutāḥ । rudanti dīnās turagā mātaṅgāś ca sahasraśaḥ ॥

एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम् । यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत ॥

etac chrutvā bhavān atra prāptakālaṁ vyavasyatām । yathā lokaḥ samucchedaṁ nāyaṁ gaccheta bhārata ॥

वैशंपायन उवाच । पितुर्वचो निशम्यैतद्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् । दिष्टमेतत्पुरा मन्ये भविष्यति न संशयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pitur vaco niśamyaitad dhr̥tarāṣṭro ’bravīd idam । diṣṭam etat purā manye bhaviṣyati na saṁśayaḥ ॥

क्षत्रियाः क्षत्रधर्मेण वध्यन्ते यदि संयुगे । वीरलोकं समासाद्य सुखं प्राप्स्यन्ति केवलम् ॥

kṣatriyāḥ kṣatradharmeṇa vadhyante yadi saṁyuge । vīralokaṁ samāsādya sukhaṁ prāpsyanti kevalam ॥

इह कीर्तिं परे लोके दीर्घकालं महत्सुखम् । प्राप्स्यन्ति पुरुषव्याघ्राः प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे ॥

iha kīrtiṁ pare loke dīrghakālaṁ mahat sukham । prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṁs tyaktvā mahāhave ॥