Adhyāya 17

संजय उवाच । यथा स भगवान्व्यासः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । तथैव सहिताः सर्वे समाजग्मुर्महीक्षितः ॥

saṁjaya uvāca । yathā sa bhagavān vyāsaḥ kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । tathaiva sahitāḥ sarve samājagmur mahīkṣitaḥ ॥

मघाविषयगः सोमस्तद्दिनं प्रत्यपद्यत । दीप्यमानाश्च संपेतुर्दिवि सप्त महाग्रहाः ॥

maghāviṣayagaḥ somas tad dinaṁ pratyapadyata । dīpyamānāś ca saṁpetur divi sapta mahāgrahāḥ ॥

द्विधाभूत इवादित्य उदये प्रत्यदृश्यत । ज्वलन्त्या शिखया भूयो भानुमानुदितो दिवि ॥

dvidhābhūta ivāditya udaye pratyadr̥śyata । jvalantyā śikhayā bhūyo bhānumān udito divi ॥

ववाशिरे च दीप्तायां दिशि गोमायुवायसाः । लिप्समानाः शरीराणि मांसशोणितभोजनाः ॥

vavāśire ca dīptāyāṁ diśi gomāyuvāyasāḥ । lipsamānāḥ śarīrāṇi māṁsaśoṇitabhojanāḥ ॥

अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः । भरद्वाजात्मजश्चैव प्रातरुत्थाय संयतौ ॥

ahany ahani pārthānāṁ vr̥ddhaḥ kurupitāmahaḥ । bharadvājātmajaś caiva prātar utthāya saṁyatau ॥

जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुररिंदमौ । युयुधाते तवार्थाय यथा स समयः कृतः ॥

jayo ’stu pāṇḍuputrāṇām ity ūcatur ariṁdamau । yuyudhāte tavārthāya yathā sa samayaḥ kr̥taḥ ॥

सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव । समानीय महीपालानिदं वचनमब्रवीत् ॥

sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava । samānīya mahīpālān idaṁ vacanam abravīt ॥

इदं वः क्षत्रिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत् । गच्छध्वं तेन शक्रस्य ब्रह्मणश्च सलोकताम् ॥

idaṁ vaḥ kṣatriyā dvāraṁ svargāyāpāvr̥taṁ mahat । gacchadhvaṁ tena śakrasya brahmaṇaś ca salokatām ॥

एष वः शाश्वतः पन्थाः पूर्वैः पूर्वतरैर्गतः । संभावयत चात्मानमव्यग्रमनसो युधि ॥

eṣa vaḥ śāśvataḥ panthāḥ pūrvaiḥ pūrvatarair gataḥ । saṁbhāvayata cātmānam avyagramanaso yudhi ॥

नाभागो हि ययातिश्च मान्धाता नहुषो नृगः । संसिद्धाः परमं स्थानं गताः कर्मभिरीदृशैः ॥

nābhāgo hi yayātiś ca māndhātā nahuṣo nr̥gaḥ । saṁsiddhāḥ paramaṁ sthānaṁ gatāḥ karmabhir īdr̥śaiḥ ॥

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यद्व्याधिमरणं गृहे । यदाजौ निधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥

adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yad vyādhimaraṇaṁ gr̥he । yad ājau nidhanaṁ yāti so ’sya dharmaḥ sanātanaḥ ॥

एवमुक्ता महीपाला भीष्मेण भरतर्षभ । निर्ययुः स्वान्यनीकानि शोभयन्तो रथोत्तमैः ॥

evam uktā mahīpālā bhīṣmeṇa bharatarṣabha । niryayuḥ svāny anīkāni śobhayanto rathottamaiḥ ॥

स तु वैकर्तनः कर्णः सामात्यः सह बन्धुभिः । न्यासितः समरे शस्त्रं भीष्मेण भरतर्षभ ॥

sa tu vaikartanaḥ karṇaḥ sāmātyaḥ saha bandhubhiḥ । nyāsitaḥ samare śastraṁ bhīṣmeṇa bharatarṣabha ॥

अपेतकर्णाः पुत्रास्ते राजानश्चैव तावकाः । निर्ययुः सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश ॥

apetakarṇāḥ putrās te rājānaś caiva tāvakāḥ । niryayuḥ siṁhanādena nādayanto diśo daśa ॥

श्वेतैश्छत्रैः पताकाभिर्ध्वजवारणवाजिभिः । तान्यनीकान्यशोभन्त रथैरथ पदातिभिः ॥

śvetaiś chatraiḥ patākābhir dhvajavāraṇavājibhiḥ । tāny anīkāny aśobhanta rathair atha padātibhiḥ ॥

भेरीपणवशब्दैश्च पटहानां च निस्वनैः । रथनेमिनिनादैश्च बभूवाकुलिता मही ॥

bherīpaṇavaśabdaiś ca paṭahānāṁ ca nisvanaiḥ । rathanemininādaiś ca babhūvākulitā mahī ॥

काञ्चनाङ्गदकेयूरैः कार्मुकैश्च महारथाः । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त जङ्गमाः पर्वता इव ॥

kāñcanāṅgadakeyūraiḥ kārmukaiś ca mahārathāḥ । bhrājamānā vyadr̥śyanta jaṅgamāḥ parvatā iva ॥

तालेन महता भीष्मः पञ्चतारेण केतुना । विमलादित्यसंकाशस्तस्थौ कुरुचमूपतिः ॥

tālena mahatā bhīṣmaḥ pañcatāreṇa ketunā । vimalādityasaṁkāśas tasthau kurucamūpatiḥ ॥

ये त्वदीया महेष्वासा राजानो भरतर्षभ । अवर्तन्त यथादेशं राजञ्शांतनवस्य ते ॥

ye tvadīyā maheṣvāsā rājāno bharatarṣabha । avartanta yathādeśaṁ rājañ śāṁtanavasya te ॥

स तु गोवासनः शैब्यः सहितः सर्वराजभिः । ययौ मातङ्गराजेन राजार्हेण पताकिना । पद्मवर्णस्त्वनीकानां सर्वेषामग्रतः स्थितः ॥

sa tu govāsanaḥ śaibyaḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ । yayau mātaṅgarājena rājārheṇa patākinā । padmavarṇas tv anīkānāṁ sarveṣām agrataḥ sthitaḥ ॥

अश्वत्थामा ययौ यत्तः सिंहलाङ्गूलकेतनः । श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः ॥

aśvatthāmā yayau yattaḥ siṁhalāṅgūlaketanaḥ । śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṁśatiḥ ॥

शल्यो भूरिश्रवाश्चैव विकर्णश्च महारथः । एते सप्त महेष्वासा द्रोणपुत्रपुरोगमाः । स्यन्दनैर्वरवर्णाभैर्भीष्मस्यासन्पुरःसराः ॥

śalyo bhūriśravāś caiva vikarṇaś ca mahārathaḥ । ete sapta maheṣvāsā droṇaputrapurogamāḥ । syandanair varavarṇābhair bhīṣmasyāsan puraḥsarāḥ ॥

तेषामपि महोत्सेधाः शोभयन्तो रथोत्तमान् । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त जाम्बूनदमया ध्वजाः ॥

teṣām api mahotsedhāḥ śobhayanto rathottamān । bhrājamānā vyadr̥śyanta jāmbūnadamayā dhvajāḥ ॥

जाम्बूनदमयी वेदिः कमण्डलुविभूषिता । केतुराचार्यमुख्यस्य द्रोणस्य धनुषा सह ॥

jāmbūnadamayī vediḥ kamaṇḍaluvibhūṣitā । ketur ācāryamukhyasya droṇasya dhanuṣā saha ॥

अनेकशतसाहस्रमनीकमनुकर्षतः । महान्दुर्योधनस्यासीन्नागो मणिमयो ध्वजः ॥

anekaśatasāhasram anīkam anukarṣataḥ । mahān duryodhanasyāsīn nāgo maṇimayo dhvajaḥ ॥

तस्य पौरवकालिङ्गौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः । क्षेमधन्वा सुमित्रश्च तस्थुः प्रमुखतो रथाः ॥

tasya pauravakāliṅgau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ । kṣemadhanvā sumitraś ca tasthuḥ pramukhato rathāḥ ॥

स्यन्दनेन महार्हेण केतुना वृषभेण च । प्रकर्षन्निव सेनाग्रं मागधश्च नृपो ययौ ॥

syandanena mahārheṇa ketunā vr̥ṣabheṇa ca । prakarṣann iva senāgraṁ māgadhaś ca nr̥po yayau ॥

तदङ्गपतिना गुप्तं कृपेण च महात्मना । शारदाभ्रचयप्रख्यं प्राच्यानामभवद्बलम् ॥

tad aṅgapatinā guptaṁ kr̥peṇa ca mahātmanā । śāradābhracayaprakhyaṁ prācyānām abhavad balam ॥

अनीकप्रमुखे तिष्ठन्वराहेण महायशाः । शुशुभे केतुमुख्येन राजतेन जयद्रथः ॥

anīkapramukhe tiṣṭhan varāheṇa mahāyaśāḥ । śuśubhe ketumukhyena rājatena jayadrathaḥ ॥

शतं रथसहस्राणां तस्यासन्वशवर्तिनः । अष्टौ नागसहस्राणि सादिनामयुतानि षट् ॥

śataṁ rathasahasrāṇāṁ tasyāsan vaśavartinaḥ । aṣṭau nāgasahasrāṇi sādinām ayutāni ṣaṭ ॥

तत्सिन्धुपतिना राजन्पालितं ध्वजिनीमुखम् । अनन्तरथनागाश्वमशोभत महद्बलम् ॥

tat sindhupatinā rājan pālitaṁ dhvajinīmukham । anantarathanāgāśvam aśobhata mahad balam ॥

षष्ट्या रथसहस्रैस्तु नागानामयुतेन च । पतिः सर्वकलिङ्गानां ययौ केतुमता सह ॥

ṣaṣṭyā rathasahasrais tu nāgānām ayutena ca । patiḥ sarvakaliṅgānāṁ yayau ketumatā saha ॥

तस्य पर्वतसंकाशा व्यरोचन्त महागजाः । यन्त्रतोमरतूणीरैः पताकाभिश्च शोभिताः ॥

tasya parvatasaṁkāśā vyarocanta mahāgajāḥ । yantratomaratūṇīraiḥ patākābhiś ca śobhitāḥ ॥

शुशुभे केतुमुख्येन पादपेन कलिङ्गपः । श्वेतच्छत्रेण निष्केण चामरव्यजनेन च ॥

śuśubhe ketumukhyena pādapena kaliṅgapaḥ । śvetacchatreṇa niṣkeṇa cāmaravyajanena ca ॥

केतुमानपि मातङ्गं विचित्रपरमाङ्कुशम् । आस्थितः समरे राजन्मेघस्थ इव भानुमान् ॥

ketumān api mātaṅgaṁ vicitraparamāṅkuśam । āsthitaḥ samare rājan meghastha iva bhānumān ॥

तेजसा दीप्यमानस्तु वारणोत्तममास्थितः । भगदत्तो ययौ राजा यथा वज्रधरस्तथा ॥

tejasā dīpyamānas tu vāraṇottamam āsthitaḥ । bhagadatto yayau rājā yathā vajradharas tathā ॥

गजस्कन्धगतावास्तां भगदत्तेन संमितौ । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ केतुमन्तमनुव्रतौ ॥

gajaskandhagatāv āstāṁ bhagadattena saṁmitau । vindānuvindāv āvantyau ketumantam anuvratau ॥

स रथानीकवान्व्यूहो हस्त्यङ्गोत्तमशीर्षवान् । वाजिपक्षः पतन्नुग्रः प्राहरत्सर्वतोमुखः ॥

sa rathānīkavān vyūho hastyaṅgottamaśīrṣavān । vājipakṣaḥ patann ugraḥ prāharat sarvatomukhaḥ ॥

द्रोणेन विहितो राजन्राज्ञा शांतनवेन च । तथैवाचार्यपुत्रेण बाह्लीकेन कृपेण च ॥

droṇena vihito rājan rājñā śāṁtanavena ca । tathaivācāryaputreṇa bāhlīkena kr̥peṇa ca ॥