Adhyāya 16

संजय उवाच । त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथार्हसि । न तु दुर्योधने दोषमिममासक्तुमर्हसि ॥

saṁjaya uvāca । tvadyukto ’yam anupraśno mahārāja yathārhasi । na tu duryodhane doṣam imam āsaktum arhasi ॥

य आत्मनो दुश्चरितादशुभं प्राप्नुयान्नरः । एनसा तेन नान्यं स उपाशङ्कितुमर्हति ॥

ya ātmano duścaritād aśubhaṁ prāpnuyān naraḥ । enasā tena nānyaṁ sa upāśaṅkitum arhati ॥

महाराज मनुष्येषु निन्द्यं यः सर्वमाचरेत् । स वध्यः सर्वलोकस्य निन्दितानि समाचरन् ॥

mahārāja manuṣyeṣu nindyaṁ yaḥ sarvam ācaret । sa vadhyaḥ sarvalokasya ninditāni samācaran ॥

निकारो निकृतिप्रज्ञैः पाण्डवैस्त्वत्प्रतीक्षया । अनुभूतः सहामात्यैः क्षान्तं च सुचिरं वने ॥

nikāro nikr̥tiprajñaiḥ pāṇḍavais tvatpratīkṣayā । anubhūtaḥ sahāmātyaiḥ kṣāntaṁ ca suciraṁ vane ॥

हयानां च गजानां च शूराणां चामितौजसाम् । प्रत्यक्षं यन्मया दृष्टं दृष्टं योगबलेन च ॥

hayānāṁ ca gajānāṁ ca śūrāṇāṁ cāmitaujasām । pratyakṣaṁ yan mayā dr̥ṣṭaṁ dr̥ṣṭaṁ yogabalena ca ॥

शृणु तत्पृथिवीपाल मा च शोके मनः कृथाः । दिष्टमेतत्पुरा नूनमेवंभावि नराधिप ॥

śr̥ṇu tat pr̥thivīpāla mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ । diṣṭam etat purā nūnam evaṁbhāvi narādhipa ॥

नमस्कृत्वा पितुस्तेऽहं पाराशर्याय धीमते । यस्य प्रसादाद्दिव्यं मे प्राप्तं ज्ञानमनुत्तमम् ॥

namaskr̥tvā pitus te ’haṁ pārāśaryāya dhīmate । yasya prasādād divyaṁ me prāptaṁ jñānam anuttamam ॥

दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन्दूराच्छ्रवणमेव च । परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च ॥

dr̥ṣṭiś cātīndriyā rājan dūrāc chravaṇam eva ca । paracittasya vijñānam atītānāgatasya ca ॥

व्युत्थितोत्पत्तिविज्ञानमाकाशे च गतिः सदा । शस्त्रैरसङ्गो युद्धेषु वरदानान्महात्मनः ॥

vyutthitotpattivijñānam ākāśe ca gatiḥ sadā । śastrair asaṅgo yuddheṣu varadānān mahātmanaḥ ॥

शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम् । भारतानां महद्युद्धं यथाभूल्लोमहर्षणम् ॥

śr̥ṇu me vistareṇedaṁ vicitraṁ paramādbhutam । bhāratānāṁ mahad yuddhaṁ yathābhūl lomaharṣaṇam ॥

तेष्वनीकेषु यत्तेषु व्यूढेषु च विधानतः । दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत् ॥

teṣv anīkeṣu yat teṣu vyūḍheṣu ca vidhānataḥ । duryodhano mahārāja duḥśāsanam athābravīt ॥

दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः । अनीकानि च सर्वाणि शीघ्रं त्वमनुचोदय ॥

duḥśāsana rathās tūrṇaṁ yujyantāṁ bhīṣmarakṣiṇaḥ । anīkāni ca sarvāṇi śīghraṁ tvam anucodaya ॥

अयं मा समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः । पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः ॥

ayaṁ mā samanuprāpto varṣapūgābhicintitaḥ । pāṇḍavānāṁ sasainyānāṁ kurūṇāṁ ca samāgamaḥ ॥

नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात् । हन्याद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान्सोमकांश्च ससृञ्जयान् ॥

nātaḥ kāryatamaṁ manye raṇe bhīṣmasya rakṣaṇāt । hanyād gupto hy asau pārthān somakāṁś ca sasr̥ñjayān ॥

अब्रवीच्च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् । श्रूयते स्त्री ह्यसौ पूर्वं तस्माद्वर्ज्यो रणे मम ॥

abravīc ca viśuddhātmā nāhaṁ hanyāṁ śikhaṇḍinam । śrūyate strī hy asau pūrvaṁ tasmād varjyo raṇe mama ॥

तस्माद्भीष्मो रक्षितव्यो विशेषेणेति मे मतिः । शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः ॥

tasmād bhīṣmo rakṣitavyo viśeṣeṇeti me matiḥ । śikhaṇḍino vadhe yattāḥ sarve tiṣṭhantu māmakāḥ ॥

तथा प्राच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्योत्तरापथाः । सर्वशस्त्रास्त्रकुशलास्ते रक्षन्तु पितामहम् ॥

tathā prācyāḥ pratīcyāś ca dākṣiṇātyottarāpathāḥ । sarvaśastrāstrakuśalās te rakṣantu pitāmaham ॥

अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाबलम् । मा सिंहं जम्बुकेनेव घातयामः शिखण्डिना ॥

arakṣyamāṇaṁ hi vr̥ko hanyāt siṁhaṁ mahābalam । mā siṁhaṁ jambukeneva ghātayāmaḥ śikhaṇḍinā ॥

वामं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम् । गोप्तारौ फल्गुनस्यैतौ फल्गुनोऽपि शिखण्डिनः ॥

vāmaṁ cakraṁ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam । goptārau phalgunasyaitau phalguno ’pi śikhaṇḍinaḥ ॥

संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः । यथा न हन्याद्गाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु ॥

saṁrakṣyamāṇaḥ pārthena bhīṣmeṇa ca vivarjitaḥ । yathā na hanyād gāṅgeyaṁ duḥśāsana tathā kuru ॥

ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महान् । क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति ॥

tato rajanyāṁ vyuṣṭāyāṁ śabdaḥ samabhavan mahān । krośatāṁ bhūmipālānāṁ yujyatāṁ yujyatām iti ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सिंहनादैश्च भारत । हयहेषितशब्दैश्च रथनेमिस्वनैस्तथा ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ siṁhanādaiś ca bhārata । hayaheṣitaśabdaiś ca rathanemisvanais tathā ॥

गजानां बृंहतां चैव योधानां चाभिगर्जताम् । क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत् ॥

gajānāṁ br̥ṁhatāṁ caiva yodhānāṁ cābhigarjatām । kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭais tumulaṁ sarvato ’bhavat ॥

उदतिष्ठन्महाराज सर्वं युक्तमशेषतः । सूर्योदये महत्सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः । तव राजेन्द्र पुत्राणां पाण्डवानां तथैव च ॥

udatiṣṭhan mahārāja sarvaṁ yuktam aśeṣataḥ । sūryodaye mahat sainyaṁ kurupāṇḍavasenayoḥ । tava rājendra putrāṇāṁ pāṇḍavānāṁ tathaiva ca ॥

तत्र नागा रथाश्चैव जाम्बूनदपरिष्कृताः । विभ्राजमाना दृश्यन्ते मेघा इव सविद्युतः ॥

tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadapariṣkr̥tāḥ । vibhrājamānā dr̥śyante meghā iva savidyutaḥ ॥

रथानीकान्यदृश्यन्त नगराणीव भूरिशः । अतीव शुशुभे तत्र पिता ते पूर्णचन्द्रवत् ॥

rathānīkāny adr̥śyanta nagarāṇīva bhūriśaḥ । atīva śuśubhe tatra pitā te pūrṇacandravat ॥

धनुर्भिरृष्टिभिः खड्गैर्गदाभिः शक्तितोमरैः । योधाः प्रहरणैः शुभ्रैः स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः ॥

dhanurbhir r̥ṣṭibhiḥ khaḍgair gadābhiḥ śaktitomaraiḥ । yodhāḥ praharaṇaiḥ śubhraiḥ sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ ॥

गजा रथाः पदाताश्च तुरगाश्च विशां पते । व्यतिष्ठन्वागुराकाराः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

gajā rathāḥ padātāś ca turagāś ca viśāṁ pate । vyatiṣṭhan vāgurākārāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

ध्वजा बहुविधाकारा व्यदृश्यन्त समुच्छ्रिताः । स्वेषां चैव परेषां च द्युतिमन्तः सहस्रशः ॥

dhvajā bahuvidhākārā vyadr̥śyanta samucchritāḥ । sveṣāṁ caiva pareṣāṁ ca dyutimantaḥ sahasraśaḥ ॥

काञ्चना मणिचित्राङ्गा ज्वलन्त इव पावकाः । अर्चिष्मन्तो व्यरोचन्त ध्वजा राज्ञां सहस्रशः ॥

kāñcanā maṇicitrāṅgā jvalanta iva pāvakāḥ । arciṣmanto vyarocanta dhvajā rājñāṁ sahasraśaḥ ॥

महेन्द्रकेतवः शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव । संनद्धास्तेषु ते वीरा ददृशुर्युद्धकाङ्क्षिणः ॥

mahendraketavaḥ śubhrā mahendrasadaneṣv iva । saṁnaddhās teṣu te vīrā dadr̥śur yuddhakāṅkṣiṇaḥ ॥

उद्यतैरायुधैश्चित्रास्तलबद्धाः कलापिनः । ऋषभाक्षा मनुष्येन्द्राश्चमूमुखगता बभुः ॥

udyatair āyudhaiś citrās talabaddhāḥ kalāpinaḥ । r̥ṣabhākṣā manuṣyendrāś camūmukhagatā babhuḥ ॥

शकुनिः सौबलः शल्यः सैन्धवोऽथ जयद्रथः । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजश्च सुदक्षिणः ॥

śakuniḥ saubalaḥ śalyaḥ saindhavo ’tha jayadrathaḥ । vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ ॥

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च पार्थिवः । बृहद्बलश्च कौशल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ॥

śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca pārthivaḥ । br̥hadbalaś ca kauśalyaḥ kr̥tavarmā ca sātvataḥ ॥

दशैते पुरुषव्याघ्राः शूराः परिघबाहवः । अक्षौहिणीनां पतयो यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥

daśaite puruṣavyāghrāḥ śūrāḥ parighabāhavaḥ । akṣauhiṇīnāṁ patayo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ ॥

एते चान्ये च बहवो दुर्योधनवशानुगाः । राजानो राजपुत्राश्च नीतिमन्तो महाबलाः ॥

ete cānye ca bahavo duryodhanavaśānugāḥ । rājāno rājaputrāś ca nītimanto mahābalāḥ ॥

संनद्धाः समदृश्यन्त स्वेष्वनीकेष्ववस्थिताः । बद्धकृष्णाजिनाः सर्वे ध्वजिनो मुञ्जमालिनः ॥

saṁnaddhāḥ samadr̥śyanta sveṣv anīkeṣv avasthitāḥ । baddhakr̥ṣṇājināḥ sarve dhvajino muñjamālinaḥ ॥

सृष्टा दुर्योधनस्यार्थे ब्रह्मलोकाय दीक्षिताः । समृद्धा दश वाहिन्यः परिगृह्य व्यवस्थिताः ॥

sr̥ṣṭā duryodhanasyārthe brahmalokāya dīkṣitāḥ । samr̥ddhā daśa vāhinyaḥ parigr̥hya vyavasthitāḥ ॥

एकादशी धार्तराष्ट्री कौरवाणां महाचमूः । अग्रतः सर्वसैन्यानां यत्र शांतनवोऽग्रणीः ॥

ekādaśī dhārtarāṣṭrī kauravāṇāṁ mahācamūḥ । agrataḥ sarvasainyānāṁ yatra śāṁtanavo ’graṇīḥ ॥

श्वेतोष्णीषं श्वेतहयं श्वेतवर्माणमच्युतम् । अपश्याम महाराज भीष्मं चन्द्रमिवोदितम् ॥

śvetoṣṇīṣaṁ śvetahayaṁ śvetavarmāṇam acyutam । apaśyāma mahārāja bhīṣmaṁ candram ivoditam ॥

हेमतालध्वजं भीष्मं राजते स्यन्दने स्थितम् । श्वेताभ्र इव तीक्ष्णांशुं ददृशुः कुरुपाण्डवाः ॥

hematāladhvajaṁ bhīṣmaṁ rājate syandane sthitam । śvetābhra iva tīkṣṇāṁśuṁ dadr̥śuḥ kurupāṇḍavāḥ ॥

दृष्ट्वा चमूमुखे भीष्मं समकम्पन्त पाण्डवाः । सृञ्जयाश्च महेष्वासा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥

dr̥ṣṭvā camūmukhe bhīṣmaṁ samakampanta pāṇḍavāḥ । sr̥ñjayāś ca maheṣvāsā dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ ॥

जृम्भमाणं महासिंहं दृष्ट्वा क्षुद्रमृगा यथा । धृष्टद्युम्नमुखाः सर्वे समुद्विविजिरे मुहुः ॥

jr̥mbhamāṇaṁ mahāsiṁhaṁ dr̥ṣṭvā kṣudramr̥gā yathā । dhr̥ṣṭadyumnamukhāḥ sarve samudvivijire muhuḥ ॥

एकादशैताः श्रीजुष्टा वाहिन्यस्तव भारत । पाण्डवानां तथा सप्त महापुरुषपालिताः ॥

ekādaśaitāḥ śrījuṣṭā vāhinyas tava bhārata । pāṇḍavānāṁ tathā sapta mahāpuruṣapālitāḥ ॥

उन्मत्तमकरावर्तौ महाग्राहसमाकुलौ । युगान्ते समुपेतौ द्वौ दृश्येते सागराविव ॥

unmattamakarāvartau mahāgrāhasamākulau । yugānte samupetau dvau dr̥śyete sāgarāv iva ॥

नैव नस्तादृशो राजन्दृष्टपूर्वो न च श्रुतः । अनीकानां समेतानां समवायस्तथाविधः ॥

naiva nas tādr̥śo rājan dr̥ṣṭapūrvo na ca śrutaḥ । anīkānāṁ sametānāṁ samavāyas tathāvidhaḥ ॥