Adhyāya 15

धृतराष्ट्र उवाच । कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना । कथं रथात्स न्यपतत्पिता मे वासवोपमः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ kurūṇām r̥ṣabho hato bhīṣmaḥ śikhaṇḍinā । kathaṁ rathāt sa nyapatat pitā me vāsavopamaḥ ॥

कथमासंश्च मे पुत्रा हीना भीष्मेण संजय । बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥

katham āsaṁś ca me putrā hīnā bhīṣmeṇa saṁjaya । balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā ॥

तस्मिन्हते महासत्त्वे महेष्वासे महाबले । महारथे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तदा ॥

tasmin hate mahāsattve maheṣvāse mahābale । mahārathe naravyāghre kim u āsīn manas tadā ॥

आर्तिः परा माविशति यतः शंससि मे हतम् । कुरूणामृषभं वीरमकम्प्यं पुरुषर्षभम् ॥

ārtiḥ parā māviśati yataḥ śaṁsasi me hatam । kurūṇām r̥ṣabhaṁ vīram akampyaṁ puruṣarṣabham ॥

के तं यान्तमनुप्रेयुः के चास्यासन्पुरोगमाः । केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽभ्यवर्तन्त संजय ॥

ke taṁ yāntam anupreyuḥ ke cāsyāsan purogamāḥ । ke ’tiṣṭhan ke nyavartanta ke ’bhyavartanta saṁjaya ॥

के शूरा रथशार्दूलमच्युतं क्षत्रियर्षभम् । रथानीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः ॥

ke śūrā rathaśārdūlam acyutaṁ kṣatriyarṣabham । rathānīkaṁ gāhamānaṁ sahasā pr̥ṣṭhato ’nvayuḥ ॥

यस्तमोऽर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा । सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत् । अकरोद्दुष्करं कर्म रणे कौरवशासनात् ॥

yas tamo ’rka ivāpohan parasainyam amitrahā । sahasraraśmipratimaḥ pareṣāṁ bhayam ādadhat । akarod duṣkaraṁ karma raṇe kauravaśāsanāt ॥

ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन् । कृतिनं तं दुराधर्षं सम्यग्यास्यन्तमन्तिके । कथं शांतनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥

grasamānam anīkāni ya enaṁ paryavārayan । kr̥tinaṁ taṁ durādharṣaṁ samyag yāsyantam antike । kathaṁ śāṁtanavaṁ yuddhe pāṇḍavāḥ pratyavārayan ॥

निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं तरस्विनम् । चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम् ॥

nikr̥ntantam anīkāni śaradaṁṣṭraṁ tarasvinam । cāpavyāttānanaṁ ghoram asijihvaṁ durāsadam ॥

अत्यन्यान्पुरुषव्याघ्रान्ह्रीमन्तमपराजितम् । पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि ॥

atyanyān puruṣavyāghrān hrīmantam aparājitam । pātayām āsa kaunteyaḥ kathaṁ tam ajitaṁ yudhi ॥

उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे । परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तं शितेषुभिः ॥

ugradhanvānam ugreṣuṁ vartamānaṁ rathottame । pareṣām uttamāṅgāni pracinvantaṁ śiteṣubhiḥ ॥

पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यन्तमाहवे । कालाग्निमिव दुर्धर्षं समवेष्टत नित्यशः ॥

pāṇḍavānāṁ mahat sainyaṁ yaṁ dr̥ṣṭvodyantam āhave । kālāgnim iva durdharṣaṁ samaveṣṭata nityaśaḥ ॥

परिकृष्य स सेनां मे दशरात्रमनीकहा । जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

parikr̥ṣya sa senāṁ me daśarātram anīkahā । jagāmāstam ivādityaḥ kr̥tvā karma suduṣkaram ॥

यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं सृजन् । जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥

yaḥ sa śakra ivākṣayyaṁ varṣaṁ śaramayaṁ sr̥jan । jaghāna yudhi yodhānām arbudaṁ daśabhir dinaiḥ ॥

स शेते निष्टनन्भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः । मम दुर्मन्त्रितेनासौ यथा नार्हः स भारतः ॥

sa śete niṣṭanan bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ । mama durmantritenāsau yathā nārhaḥ sa bhārataḥ ॥

कथं शांतनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी । प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥

kathaṁ śāṁtanavaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavānām anīkinī । prahartum aśakat tatra bhīṣmaṁ bhīmaparākramam ॥

कथं भीष्मेण संग्राममकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः । कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति संजय ॥

kathaṁ bhīṣmeṇa saṁgrāmam akurvan pāṇḍunandanāḥ । kathaṁ ca nājayad bhīṣmo droṇe jīvati saṁjaya ॥

कृपे संनिहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा । भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः ॥

kr̥pe saṁnihite tatra bharadvājātmaje tathā । bhīṣmaḥ praharatāṁ śreṣṭhaḥ kathaṁ sa nidhanaṁ gataḥ ॥

कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना । भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरुत्सहः ॥

kathaṁ cātirathas tena pāñcālyena śikhaṇḍinā । bhīṣmo vinihato yuddhe devair api durutsahaḥ ॥

यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् । अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥

yaḥ spardhate raṇe nityaṁ jāmadagnyaṁ mahābalam । ajitaṁ jāmadagnyena śakratulyaparākramam ॥

तं हतं समरे भीष्मं महारथबलोचितम् । संजयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे ॥

taṁ hataṁ samare bhīṣmaṁ mahārathabalocitam । saṁjayācakṣva me vīraṁ yena śarma na vidmahe ॥

मामकाः के महेष्वासा नाजहुः संजयाच्युतम् । दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन् ॥

māmakāḥ ke maheṣvāsā nājahuḥ saṁjayācyutam । duryodhanasamādiṣṭāḥ ke vīrāḥ paryavārayan ॥

यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः । कच्चिन्न कुरवो भीतास्तत्यजुः संजयाच्युतम् ॥

yac chikhaṇḍimukhāḥ sarve pāṇḍavā bhīṣmam abhyayuḥ । kaccin na kuravo bhītās tatyajuḥ saṁjayācyutam ॥

मौर्वीघोषस्तनयित्नुः पृषत्कपृषतो महान् । धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः ॥

maurvīghoṣastanayitnuḥ pr̥ṣatkapr̥ṣato mahān । dhanurhrādamahāśabdo mahāmegha ivonnataḥ ॥

यदभ्यवर्षत्कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान् । निघ्नन्पररथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत् ॥

yad abhyavarṣat kaunteyān sapāñcālān sasr̥ñjayān । nighnan pararathān vīro dānavān iva vajrabhr̥t ॥

इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्राहं दुरासदम् । कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं समरेऽप्लवम् । गदासिमकरावर्तं हयग्राहं गजाकुलम् ॥

iṣvastrasāgaraṁ ghoraṁ bāṇagrāhaṁ durāsadam । kārmukormiṇam akṣayyam advīpaṁ samare ’plavam । gadāsimakarāvartaṁ hayagrāhaṁ gajākulam ॥

हयान्गजान्पदातांश्च रथांश्च तरसा बहून् । निमज्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम् ॥

hayān gajān padātāṁś ca rathāṁś ca tarasā bahūn । nimajjayantaṁ samare paravīrāpahāriṇam ॥

विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् । वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन् ॥

vidahyamānaṁ kopena tejasā ca paraṁtapam । veleva makarāvāsaṁ ke vīrāḥ paryavārayan ॥

भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे संजयारिहा । दुर्योधनहितार्थाय के तदास्य पुरोऽभवन् ॥

bhīṣmo yad akarot karma samare saṁjayārihā । duryodhanahitārthāya ke tadāsya puro ’bhavan ॥

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः । पृष्ठतः के परान्वीरा उपासेधन्यतव्रताः ॥

ke ’rakṣan dakṣiṇaṁ cakraṁ bhīṣmasyāmitatejasaḥ । pr̥ṣṭhataḥ ke parān vīrā upāsedhan yatavratāḥ ॥

के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके । केऽरक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरस्य युध्यतः ॥

ke purastād avartanta rakṣanto bhīṣmam antike । ke ’rakṣann uttaraṁ cakraṁ vīrā vīrasya yudhyataḥ ॥

वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्संजय सृञ्जयान् । समेताग्रमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम् ॥

vāme cakre vartamānāḥ ke ’ghnan saṁjaya sr̥ñjayān । sametāgram anīkeṣu ke ’bhyarakṣan durāsadam ॥

पार्श्वतः केऽभ्यवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् । समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त संजय ॥

pārśvataḥ ke ’bhyavartanta gacchanto durgamāṁ gatim । samūhe ke parān vīrān pratyayudhyanta saṁjaya ॥

रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते । दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि ॥

rakṣyamāṇaḥ kathaṁ vīrair gopyamānāś ca tena te । durjayānām anīkāni nājayaṁs tarasā yudhi ॥

सर्वलोकेश्वरस्येव परमेष्ठिप्रजापतेः । कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः संजय पाण्डवाः ॥

sarvalokeśvarasyeva parameṣṭhiprajāpateḥ । kathaṁ prahartum api te śekuḥ saṁjaya pāṇḍavāḥ ॥

यस्मिन्द्वीपे समाश्रित्य युध्यन्ति कुरवः परैः । तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि संजय ॥

yasmin dvīpe samāśritya yudhyanti kuravaḥ paraiḥ । taṁ nimagnaṁ naravyāghraṁ bhīṣmaṁ śaṁsasi saṁjaya ॥

यस्य वीर्ये समाश्वस्य मम पुत्रो बृहद्बलः । न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः ॥

yasya vīrye samāśvasya mama putro br̥hadbalaḥ । na pāṇḍavān agaṇayat kathaṁ sa nihataḥ paraiḥ ॥

यः पुरा विबुधैः सेन्द्रैः साहाय्ये युद्धदुर्मदः । काङ्क्षितो दानवान्घ्नद्भिः पिता मम महाव्रतः ॥

yaḥ purā vibudhaiḥ sendraiḥ sāhāyye yuddhadurmadaḥ । kāṅkṣito dānavān ghnadbhiḥ pitā mama mahāvrataḥ ॥

यस्मिञ्जाते महावीर्ये शंतनुर्लोकशंकरे । शोकं दुःखं च दैन्यं च प्राजहात्पुत्रलक्ष्मणि ॥

yasmiñ jāte mahāvīrye śaṁtanur lokaśaṁkare । śokaṁ duḥkhaṁ ca dainyaṁ ca prājahāt putralakṣmaṇi ॥

प्रज्ञा परायणं तज्ज्ञं सद्धर्मनिरतं शुचिम् । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञं कथं शंससि मे हतम् ॥

prajñā parāyaṇaṁ tajjñaṁ saddharmanirataṁ śucim । vedavedāṅgatattvajñaṁ kathaṁ śaṁsasi me hatam ॥

सर्वास्त्रविनयोपेतं दान्तं शान्तं मनस्विनम् । हतं शांतनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं बलं हतम् ॥

sarvāstravinayopetaṁ dāntaṁ śāntaṁ manasvinam । hataṁ śāṁtanavaṁ śrutvā manye śeṣaṁ balaṁ hatam ॥

धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः । यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥

dharmād adharmo balavān saṁprāpta iti me matiḥ । yatra vr̥ddhaṁ guruṁ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ ॥

जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः । अम्बार्थमुद्यतः संख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ॥

jāmadagnyaḥ purā rāmaḥ sarvāstravid anuttamaḥ । ambārtham udyataḥ saṁkhye bhīṣmeṇa yudhi nirjitaḥ ॥

तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् । हतं शंससि भीष्मं मे किं नु दुःखमतः परम् ॥

tam indrasamakarmāṇaṁ kakudaṁ sarvadhanvinām । hataṁ śaṁsasi bhīṣmaṁ me kiṁ nu duḥkham ataḥ param ॥

असकृत्क्षत्रियव्राताः संख्ये येन विनिर्जिताः । जामदग्न्यस्तथा रामः परवीरनिघातिना ॥

asakr̥t kṣatriyavrātāḥ saṁkhye yena vinirjitāḥ । jāmadagnyas tathā rāmaḥ paravīranighātinā ॥

तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात् । तेजोवीर्यबलैर्भूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः ॥

tasmān nūnaṁ mahāvīryād bhārgavād yuddhadurmadāt । tejovīryabalair bhūyāñ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ ॥

यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम् । परमास्त्रविदं वीरं जघान भरतर्षभम् ॥

yaḥ śūraṁ kr̥tinaṁ yuddhe sarvaśāstraviśāradam । paramāstravidaṁ vīraṁ jaghāna bharatarṣabham ॥

के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शत्रुसंसदि । शंस मे तद्यथा वृत्तं युद्धं भीष्मस्य पाण्डवैः ॥

ke vīrās tam amitraghnam anvayuḥ śatrusaṁsadi । śaṁsa me tad yathā vr̥ttaṁ yuddhaṁ bhīṣmasya pāṇḍavaiḥ ॥

योषेव हतवीरा मे सेना पुत्रस्य संजय । अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम ॥

yoṣeva hatavīrā me senā putrasya saṁjaya । agopam iva codbhrāntaṁ gokulaṁ tad balaṁ mama ॥

पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्य महाहवे । परासिक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा ॥

pauruṣaṁ sarvalokasya paraṁ yasya mahāhave । parāsikte ca vas tasmin katham āsīn manas tadā ॥

जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु संजय । घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ॥

jīvite ’py adya sāmarthyaṁ kim ivāsmāsu saṁjaya । ghātayitvā mahāvīryaṁ pitaraṁ lokadhārmikam ॥

अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः । भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

agādhe salile magnāṁ nāvaṁ dr̥ṣṭveva pāragāḥ । bhīṣme hate bhr̥śaṁ duḥkhān manye śocanti putrakāḥ ॥

अद्रिसारमयं नूनं सुदृढं हृदयं मम । यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥

adrisāramayaṁ nūnaṁ sudr̥ḍhaṁ hr̥dayaṁ mama । yac chrutvā puruṣavyāghraṁ hataṁ bhīṣmaṁ na dīryate ॥

यस्मिन्नस्त्रं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे । अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥

yasminn astraṁ ca medhā ca nītiś ca bharatarṣabhe । aprameyāṇi durdharṣe kathaṁ sa nihato yudhi ॥

न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च । न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ॥

na cāstreṇa na śauryeṇa tapasā medhayā na ca । na dhr̥tyā na punas tyāgān mr̥tyoḥ kaś cid vimucyate ॥

कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः । यत्र शांतनवं भीष्मं हतं शंससि संजय ॥

kālo nūnaṁ mahāvīryaḥ sarvalokaduratyayaḥ । yatra śāṁtanavaṁ bhīṣmaṁ hataṁ śaṁsasi saṁjaya ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन् । आशंसेऽहं पुरा त्राणं भीष्माच्छंतनुनन्दनात् ॥

putraśokābhisaṁtapto mahad duḥkham acintayan । āśaṁse ’haṁ purā trāṇaṁ bhīṣmāc chaṁtanunandanāt ॥

यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भुवि संजय । दुर्योधनः शांतनवं किं तदा प्रत्यपद्यत ॥

yadādityam ivāpaśyat patitaṁ bhuvi saṁjaya । duryodhanaḥ śāṁtanavaṁ kiṁ tadā pratyapadyata ॥

नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या संजय चिन्तयन् । शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् ॥

nāhaṁ sveṣāṁ pareṣāṁ vā buddhyā saṁjaya cintayan । śeṣaṁ kiṁ cit prapaśyāmi pratyanīke mahīkṣitām ॥

दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः । यत्र शांतनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥

dāruṇaḥ kṣatradharmo ’yam r̥ṣibhiḥ saṁpradarśitaḥ । yatra śāṁtanavaṁ hatvā rājyam icchanti pāṇḍavāḥ ॥

वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा पितामहम् । क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ॥

vayaṁ vā rājyam icchāmo ghātayitvā pitāmaham । kṣatradharme sthitāḥ pārthā nāparādhyanti putrakāḥ ॥

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय । पराक्रमः परं शक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥

etad āryeṇa kartavyaṁ kr̥cchrāsv āpatsu saṁjaya । parākramaḥ paraṁ śaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam ॥

अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् । कथं शांतनवं तात पाण्डुपुत्रा न्यपातयन् ॥

anīkāni vinighnantaṁ hrīmantam aparājitam । kathaṁ śāṁtanavaṁ tāta pāṇḍuputrā nyapātayan ॥

कथं युक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः । कथं वा निहतो भीष्मः पिता संजय मे परैः ॥

kathaṁ yuktāny anīkāni kathaṁ yuddhaṁ mahātmabhiḥ । kathaṁ vā nihato bhīṣmaḥ pitā saṁjaya me paraiḥ ॥

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः । दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन् ॥

duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ । duḥśāsanaś ca kitavo hate bhīṣme kim abruvan ॥

यच्छरीरैरुपस्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् । शरशक्तिगदाखड्गतोमराक्षां भयावहाम् ॥

yac charīrair upastīrṇāṁ naravāraṇavājinām । śaraśaktigadākhaḍgatomarākṣāṁ bhayāvahām ॥

प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युधि दुरासदाम् । प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः ॥

prāviśan kitavā mandāḥ sabhāṁ yudhi durāsadām । prāṇadyūte pratibhaye ke ’dīvyanta nararṣabhāḥ ॥

केऽजयन्के जितास्तत्र हृतलक्षा निपातिताः । अन्ये भीष्माच्छांतनवात्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

ke ’jayan ke jitās tatra hr̥talakṣā nipātitāḥ । anye bhīṣmāc chāṁtanavāt tan mamācakṣva saṁjaya ॥

न हि मे शान्तिरस्तीह युधि देवव्रतं हतम् । पितरं भीमकर्माणं श्रुत्वा मे दुःखमाविशत् ॥

na hi me śāntir astīha yudhi devavrataṁ hatam । pitaraṁ bhīmakarmāṇaṁ śrutvā me duḥkham āviśat ॥

आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रकारिताम् । त्वं सिञ्चन्सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि संजय ॥

ārtiṁ me hr̥daye rūḍhāṁ mahatīṁ putrakāritām । tvaṁ siñcan sarpiṣevāgnim uddīpayasi saṁjaya ॥

महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् । दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

mahāntaṁ bhāram udyamya viśrutaṁ sārvalaukikam । dr̥ṣṭvā vinihataṁ bhīṣmaṁ manye śocanti putrakāḥ ॥

श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र संजय ॥

śroṣyāmi tāni duḥkhāni duryodhanakr̥tāny aham । tasmān me sarvam ācakṣva yad vr̥ttaṁ tatra saṁjaya ॥

संग्रामे पृथिवीशानां मन्दस्याबुद्धिसंभवम् । अपनीतं सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

saṁgrāme pr̥thivīśānāṁ mandasyābuddhisaṁbhavam । apanītaṁ sunītaṁ vā tan mamācakṣva saṁjaya ॥

यत्कृतं तत्र भीष्मेण संग्रामे जयमिच्छता । तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः ॥

yat kr̥taṁ tatra bhīṣmeṇa saṁgrāme jayam icchatā । tejoyuktaṁ kr̥tāstreṇa śaṁsa tac cāpy aśeṣataḥ ॥

यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः । क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथा च तत् ॥

yathā tad abhavad yuddhaṁ kurupāṇḍavasenayoḥ । krameṇa yena yasmiṁś ca kāle yac ca yathā ca tat ॥